Sukta 83
Sukta 1.83
Indra
ਇਹ ਛੋਟਾ ਇੰਦਰ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਉਸ ਮਰਤਯ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਫਲਦਾ-ਫੂਲਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਘੋੜੇ, “ਗੋ” (ਕਿਰਣਾਂ/ਧਨ) ਅਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰਨ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗਿਰਸ–ਪਣੀ/ਵਲ ਵਾਲੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਯਤਨ ਨਾਲ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਨ, ਸੋਮ-ਪੀੜਨ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਵਿਛਾਏ ਬਰ੍ਹਿਸ ਸਮੇਤ ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਸੋਮ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਦਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
अश्वावति प्रथमो गोषु गच्छति सुप्रावीरिन्द्र मर्त्यस्तवोतिभिः । तमित्पृणक्षि वसुना भवीयसा सिन्धुमापो यथाभितो विचेतसः ॥
ਹੇ ਇੰਦਰ! ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਮਨੁੱਖ ਗੋਸ਼ੁ (ਕਿਰਣ-ਗਾਵਾਂ) ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਤੇਰੀਆਂ ਸਹਾਇਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਵੀਰ ਬਣ ਕੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਵਸੁ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਆਪੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਿੰਧੁ (ਨਦੀ) ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 2
आपो न देवीरुप यन्ति होत्रियमवः पश्यन्ति विततं यथा रजः । प्राचैर्देवासः प्र णयन्ति देवयुं ब्रह्मप्रियं जोषयन्ते वरा इव ॥
ਆਪੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੋਤ੍ਰਿਯ (ਯਜ্ঞ-ਪੁਰੋਹਿਤ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਜ (ਆਕਾਸ਼/ਵਿਸਤਾਰ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੈਃ (ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ) ਦੇਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੇਵਯੁ (ਦੇਵ-ਖੋਜੀ) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਪ੍ਰਿਯ ਨੂੰ ਉਹ ਵਰਾਂ ਵਾਂਗ—ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਵਧੂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ—ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।
Mantra 3
अधि द्वयोरदधा उक्थ्यं वचो यतस्रुचा मिथुना या सपर्यतः । असंयत्तो व्रते ते क्षेति पुष्यति भद्रा शक्तिर्यजमानाय सुन्वते ॥
ਉਹ ਦੋ (ਸੰਤੁਲਿਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਸਤੁਤੀ-ਯੋਗ ਉਕਥ੍ਯ ਵਚਨ ਟਿਕਾਇਆ ਹੈ—ਸੇਵਾ ਤੇ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਜੁੜਵੀਂ ਸ੍ਰੁਚਾਂ (ਲਡਲਾਂ)। ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਬੰਧ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਦ੍ਰ ਸ਼ਕਤੀ ਸੋਮ ਪੀੜਨ ਵਾਲੇ ਯਜਮਾਨ ਲਈ ਵੱਸਦੀ ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।
Mantra 4
आदङ्गिराः प्रथमं दधिरे वय इद्धाग्नयः शम्या ये सुकृत्यया । सर्वं पणेः समविन्दन्त भोजनमश्वावन्तं गोमन्तमा पशुं नरः ॥
ਫਿਰ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਟਿਕਾਈ; ਉਹ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਅਗਨੀਆਂ ਸਨ—ਸੁਕ੍ਰਿਤ੍ਯਾ (ਯੋਗ ਕੌਸ਼ਲ) ਨਾਲ। ਪਣੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ-ਭੋਗ ਜਿੱਤ ਲਿਆ—ਅਸ਼੍ਵਵੰਤ, ਗੋਮੰਤ, ਅਤੇ ਨਰ (ਮਨੁੱਖ ਖੋਜੀ) ਲਈ ਪਸ਼ੂ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਵਾਲੀ ਸੰਪੱਤਾ।
Mantra 5
यज्ञैरथर्वा प्रथमः पथस्तते ततः सूर्यो व्रतपा वेन आजनि । आ गा आजदुशना काव्यः सचा यमस्य जातममृतं यजामहे ॥
ਯਜਨਾਂ ਨਾਲ ਅਥਰਵਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹ ਫੈਲਾਏ; ਫਿਰ ਵ੍ਰਤਪਾ (ਧਰਮ-ਰਖਵਾਲਾ) ਸੂਰਜ ਵੇਨ (ਦਰਸ਼ੀ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ਼ਨਾ ਕਾਵ੍ਯ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਉਂਦਾ ਆਇਆ; ਯਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਅਮ੍ਰਿਤ (ਅਮਰ ਤੱਤ) ਅਸੀਂ ਪੂਜਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 6
बर्हिर्वा यत्स्वपत्याय वृज्यतेऽर्को वा श्लोकमाघोषते दिवि । ग्रावा यत्र वदति कारुरुक्थ्यस्तस्येदिन्द्रो अभिपित्वेषु रण्यति ॥
ਜਿੱਥੇ ਸੱਚੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਬਰ੍ਹਿ (ਯਜ्ञ-ਆਸਨ) ਵਿਛਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਦਿਵਿ ਵਿੱਚ ਅਰਕ/ਸਤੋਤ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ਲੋਕ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਾਵਾ (ਸੋਮ-ਪੇਸ਼ਣ ਪੱਥਰ) ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਕਥ੍ਯ ਕਾਰੁ (ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਗਾਇਕ) ਸਤੁਤੀ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੰਗ ਪਾਨ-ਸੰਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
That prosperity and strength come when a person is supported by Indra and performs the rite rightly—abundance then ‘flows’ like waters filling a river.
It points to an older myth where hidden wealth and light are recovered from hoarders (Pani). This serves as a model for how divine power and right effort release what is blocked.
A Soma sacrifice: barhis is spread, chants resound, Soma is pressed with stones, and the inspired priest sings. The hymn says Indra especially delights in that worship.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.