Sukta 67
Sukta 1.67
Gṛtsamada
Agni (with Mitra-quality: harmonizing friend within mortals)
Triṣṭubh (probable for RV 1.67)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮੀ ਜਵਾਲਾ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਿਤ੍ਰ-ਸਰੂਪ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਗਿਆਪਾਲਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ‘ਧੇਣਾਂ/ਝੁੰਡਾਂ’ ਦਾ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਲਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ (ਚਿੱਤੀ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Mantras
Mantra 1
वनेषु जायुर्मर्तेषु मित्रो वृणीते श्रुष्टिं राजेवाजुर्यम् ॥
ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਜਨਮਿਆ ਜ੍ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਰਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਅਟੱਲ ਆਸਰਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਆਗਿਆਪਾਲਨ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਸ਼੍ਰਵਣ (ਸ਼੍ਰੁਸ਼ਟੀ) ਨੂੰ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।
Mantra 2
क्षेमो न साधुः क्रतुर्न भद्रो भुवत्स्वाधीर्होता हव्यवाट् ॥
ਉਹ ਖੇਮ ਵਰਗਾ, ਸੱਚੀ ਸਾਧੁਤਾ ਵਰਗਾ ਭਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਕ੍ਰਤੁ (ਸੰਕਲਪ) ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਵਾਧੀ (ਸੁਬੁੱਧੀ) ਹੋਤ੍ਰ, ਹਵ੍ਯਵਾਹਕ, ਅੰਦਰ ਤ ਦੀ ਠੀਕ ਅਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 3
हस्ते दधानो नृम्णा विश्वान्यमे देवान्धाद्गुहा निषीदन् ॥
ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਨ੍ਰਿਮ੍ਣ (ਵੀਰ੍ਯ) ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਇਆ; ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ—ਗੁਪਤ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਅੰਦਰਲੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਿਆ।
Mantra 4
विदन्तीमत्र नरो धियंधा हृदा यत्तष्टान्मन्त्राँ अशंसन् ॥
ਇੱਥੇ ਧੀ (ਚਿੰਤਨ) ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਰ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਤਸ਼ਟ (ਘੜੇ ਹੋਏ) ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਅੰਦਰ ਘੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ।
Mantra 5
अजो न क्षां दाधार पृथिवीं तस्तम्भ द्यां मन्त्रेभिः सत्यैः ॥
ਅਜ (ਅਜਨਮਾ) ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ; ਸੱਚੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਯੌ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹਿਆ—ਤ (ਸੱਚ) ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।
Mantra 6
प्रिया पदानि पश्वो नि पाहि विश्वायुरग्ने गुहा गुहं गाः ॥
ਕਿਰਨਾਂ (ਦੀਪਤ ਪਸ਼ੂਆਂ) ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਯੁ, ਗੁਹਾ ਤੋਂ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ—ਲੁਕਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦਾ ਜਾ।
Mantra 7
य ईं चिकेत गुहा भवन्तमा यः ससाद धारामृतस्य ॥
ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੋਇਆ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਤ ਦੀ ਧਾਰਾ (ਪ੍ਰਵਾਹ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਅਗਨੀ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 8
वि ये चृतन्त्यृता सपन्त आदिद्वसूनि प्र ववाचास्मै ॥
ਜੋ ਰੋਕ ਬਣੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ (ਸੱਚ-ਵਿਵਸਥਾ) ਦੇ ਰਾਹਾਂ ‘ਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ—ਤਦ ਹੀ ਵਸੂ, ਅੰਦਰਲੇ ਧਨ, ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਛੁਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Mantra 9
वि यो वीरुत्सु रोधन्महित्वोत प्रजा उत प्रसूष्वन्तः ॥
ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਅੰਕੁਰਾਂ ਵਿਚਲੇ ਰੋੜ੍ਹੇ ਤੋੜ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚ ਵੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਘੜਦਾ ਹੈ।
Mantra 10
चित्तिरपां दमे विश्वायुः सद्मेव धीराः सम्माय चक्रुः ॥
ਅਪਾਂ (ਜਲਾਂ) ਦੇ ਧਾਮ ਵਿਚ ਸਰਵ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਚਿੱਤੀ (ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਵੇਕ) ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਧੀਰ ਜਨਾਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਘਰ ਵਿਚ, ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਇਆ—ਸਾਮੰਜਸ—ਰਚਿਆ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
Here Agni is ‘Mitra-like’ because he creates harmony among people—encouraging trust, right listening, and cooperation in ritual and community life.
It is a poetic image of Agni searching hidden places to recover the luminous ‘cows’ (rays/wealth). Ritually it suggests uncovering blessings; inwardly it suggests finding lost clarity within.
It points to awakened discernment (citti) grounded in the Waters—symbols of depth, flow, and life-support—where wise people establish a stable, shared harmony.
Ask anything about Sukta 67 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.