Adhyaya 216
Gāyatrī-nirvāṇa (The Liberative/Concluding Doctrine of Gāyatrī)
संध्या-विधी संपल्यानंतर अग्नि सांगतो की साधकाने गायत्री-जप व स्मरण करून विधीची पूर्णता करावी; मंत्र हा रक्षणही आहे आणि अंतःशिस्तही. पुढे शब्दव्युत्पत्ती-आधारित विवेचन—गायत्री ‘सावित्री’ कारण ती प्रकाश देते, आणि ‘सरस्वती’ कारण ती सवितृची वाणी-रूप आहे. ‘भर्ग’ हा शब्द दीप्ती व शोधन/पाक (दहनाने परिष्कार) दर्शविणाऱ्या धात्वर्थांनी स्पष्ट करून तेजाला रूपांतरकारी परिष्करणाशी जोडले आहे. ‘वरेण्यं’ हे परम वरणीय पद, स्वर्ग व मोक्ष इच्छिणाऱ्यांना अभिलषित; ‘धीमहि’ म्हणजे धारण व अखंड ध्यान. संप्रदायभेद मिटवून सांगितले आहे की मंत्रातील प्रकाश एकच तत्त्व आहे, जो विष्णु, शिव, शक्ती, सूर्य किंवा अग्नि म्हणून पठित होतो; परंतु वेदाच्या आरंभी एक ब्रह्मच प्रतिपादित आहे. पुढे यज्ञ-विश्वव्यवस्था—आहुतीने अग्नि सूर्याला धारण करतो, त्यातून पाऊस, अन्न व प्राणी उत्पन्न होतात—असे सांगून मंत्र-कर्म जग धारण करते हे दर्शविले. शेवटी अद्वैत निष्कर्ष—सूर्यमंडलातील परम ज्योती तुरीय व विष्णु-परमपद आहे; ध्यानाने जन्म-मृत्यू व त्रिताप नष्ट होतात, आणि ‘मी ब्रह्म… तोच सौर पुरुष मी, अनंत (ॐ)’ अशी तादात्म्यप्रतीती होते।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Completion through Gāyatrī-japa and mental recollection (smaraṇa), framed as both spiritual discipline and protective power for disciples, spouse, and vital breaths (prāṇa).
Bharga is interpreted as tejas (radiance) and purifying brilliance, supported by etymological links to roots meaning ‘to shine’ and ‘to burn/cook’ (purificatory transformation).
It acknowledges multiple recitations (Śiva, Śakti, Sūrya, Agni) while asserting their unity in the one supreme light/Brahman, explicitly identifying that light with Viṣṇu as the world-cause.
It presents a causal chain: oblation to Agni supports Āditya; from the Sun comes rain; from rain food; from food living beings—linking ritual action to world-order.
By meditating on the supreme light as turīya within the solar orb, one destroys birth-death and threefold suffering, culminating in the non-dual recognition ‘I am Brahman’ and identity with the Āditya-Puruṣa.