Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
भूमिदानाचा विषय संपल्यानंतर भगवान अग्नी दानाचे बाह्य पुण्य अंतर्मुख साधनेत—मंत्र व प्राण—यांत पुनःस्थापित करतात. नाभेखालील कंदातून उद्भवणारे नाडीचक्र सांगून ७२,००० नाड्या व दहा प्रमुख नाड्या (इडा, पिंगला, सुषुम्ना इ.) मांडतात. दहा वायू—पाच मुख्य (प्राण, अपान, समान, उदान, व्यान) व पाच उपवायू (नाग, कूर्म, कृकर, देवदत्त, धनंजय)—यांची देहकार्ये आणि प्राण–अपान यांची दिन-रात्र ध्रुवता स्पष्ट होते. संक्रांती, विषुव, अयन, अधिमास, ऋण, ऊनरात्र, धन इ. कालचिन्हे देहलक्षणे व श्वाससंकेतांशी जोडून श्वासातून विश्वकाल वाचण्याची मीमांसा दिली आहे. पूरक, कुम्भक व ऊर्ध्वरेचन या क्रमाने प्राणायाम, पुढे अजपा-जप (गायत्रीचा स्वाभाविक जप) व हंस-साधना सांगितली आहे. हृदयप्रदेशातील कुण्डलिनी, अमृतध्यान आणि देहातील देवतास्थाने—हृदयात ब्रह्मा, कंठात विष्णू, तालूत रुद्र, ललाटात महेश्वर—यांचे सूक्ष्मदेह-तत्त्व येते. शेवटी मंत्राला ‘प्रासाद’सदृश रचना मानून ह्रस्व-दीर्घ-प्लुत मात्रा, फट् द्वारा मारणप्रयोग, हृदयमंत्राने आकर्षण, जप-होम संख्या, त्रिशून्य सिद्धांत आणि ॐ, गायत्री व रुद्रविद्येत निष्णात आचार्य/गुरूची पात्रता प्रतिपादित केली आहे।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured subtle-physiology: 72,000 nāḍīs from the kanda below the navel; ten principal nāḍīs (including iḍā, piṅgalā, suṣumṇā); and ten vāyus with precise functional definitions, integrated with prāṇāyāma steps (pūraka–kumbhaka–release).
It internalizes dharma through disciplined breath and mantra: ajapā-japa and haṃsa contemplation purify the practitioner, establish deity-awareness within the body via nyāsa, and present mantra as a ‘prāsāda’ whose correct phonetics and method lead to siddhi and, through tri-śūnya insight, liberation.
Gāyatrī is called Ajapā (spontaneous, unforced repetition), identified as embodying Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara; repeating it is said to end rebirth.
An ācārya must be endowed with the thirty-eight kalās; a true guru is described as one who knows Oṁkāra, Gāyatrī, and the Rudra-deities and their principles.