Adhyaya 19

Verse 1

शिवशर्मोवाच । तिष्ठन्नेकेन पादेन कोयं भ्रमति सत्तमौ । अनेकरशनाव्यग्र हस्ताग्रो व्यग्रलोचनः

ശിവശർമൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സത്തമന്മാരേ! ഒരേ പാദത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ ചുറ്റി നടക്കുന്നവൻ ആര്? അനേകം രശനകൾ/ബന്ധങ്ങൾ അശാന്തം, കൈകൾ മുന്നോട്ട്, കണ്ണുകൾ ചഞ്ചലം।

Verse 2

त्रिलोकीमंडपस्तंभ सन्निभोभाभिरावृतः । अतुलं ज्योतिषां राशिं तुलया तुलयन्निव

അവൻ ത്രിലോകമണ്ഡപത്തിന്റെ തൂണുപോലെ, പ്രഭയിൽ പൊതിഞ്ഞവൻ; തുലാസിൽ അളവറ്റ ജ്യോതിരാശിയെ തൂക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 3

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

അവൻ സൂത്രധാരനെപ്പോലെ ആകാശവ്യാപ്തി അളക്കുന്നവൻ; അല്ലെങ്കിൽ ത്രിവിക്രമന്റെ പാദദണ്ഡംപോലെ, ഗഗനാങ്കണത്തിൽ ഉയർന്ന് നിൽക്കുന്നു।

Verse 4

अथवांबरकासारसारयूपस्वरूपधृक् । कोयं कथय तं देवौ कृपया परया मम

അല്ലെങ്കിൽ അദ്ദേഹം ആകാശദീപ്തിയുടെ സാരസ്വരൂപമായ മഹത്തായ യജ്ഞയൂപത്തിന്റെ രൂപം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹേ ദേവദ്വയമേ, പരമകരുണയോടെ എനിക്കു പറയുക—ഇവൻ ആര്?

Verse 5

निशम्येति वचस्तस्य वयस्यस्य विमानगौ । प्रणयादाहतुस्तस्मै ध्रुवां ध्रुवकथां गणौ

സുഹൃത്തിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വിമാനം കയറി സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ രണ്ടു ഗണങ്ങൾ സ്നേഹത്തോടെ അവനോട് ധ്രുവന്റെ അചഞ്ചലകഥ പറഞ്ഞു.

Verse 6

गणावूचतुः । मनोः स्वायंभुवस्यासीदुत्तानचरणः सुतः । तस्य क्षितिपतेर्विप्र द्वौ सुतौ संबभूवतुः

ഗണങ്ങൾ പറഞ്ഞു—സ്വായംഭുവ മനുവിന് ഉത്താനപാദൻ എന്ന പുത്രൻ ജനിച്ചു. ഹേ വിപ്ര, ആ ഭൂപതി രാജാവിന് രണ്ടു പുത്രന്മാർ ജനിച്ചു.

Verse 7

सुरुच्यामुत्तमो ज्येष्ठः सुनीत्यां तु ध्रुवो परः । मध्ये सभं नरपतेरुपविष्टस्य चैकदा

സുരുചിയിൽ ജ്യേഷ്ഠപുത്രൻ ഉത്തമൻ ജനിച്ചു; സുനീതിയിൽ മറ്റൊരാൾ ധ്രുവൻ. ഒരിക്കൽ രാജാവ് സഭാമദ്ധ്യേ ഇരുന്നിരിക്കെ…

Verse 8

सुनीत्या राजसेवायै नियुक्तोऽलंकृतोर्भकः । ध्रुवो धात्रेयिकापुत्रैः समं विनयतत्परः

സുനീതി രാജസേവയ്ക്കായി നിയോഗിച്ച, അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ബാലൻ ധ്രുവൻ വിനയത്തിൽ തൽപരനായി ധാത്രേയികയുടെ പുത്രന്മാരോടൊപ്പം ചേർന്ന് സേവ ചെയ്തു.

Verse 9

स गत्वोत्तानचरणं क्षोणीशं प्रणनाम ह । दृष्ट्वोत्तमं तदुत्संगे निविष्टं जनकस्य वै

അവൻ ഭൂമിപതി ഉത്താനപാദരാജാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു പ്രണാമം ചെയ്തു. പിന്നെ പിതാവിന്റെ മടിയിൽ ഇരുന്നിരുന്ന ഉത്തമനായ ബാലനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവനു ലഭിച്ച പ്രത്യേക അനുഗ്രഹം അവൻ ഗ്രഹിച്ചു.

Verse 10

प्रोच्चसिंहासनस्थस्य नृपतेर्बाल्यचापलात् । आरोढुकामस्त्वभवत्सौनीतेयस्तदा ध्रुवः

രാജാവ് ഉയർന്ന സിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, ബാല്യചാപല്യത്താൽ സുനീതിയുടെ പുത്രനായ ധ്രുവന് അപ്പോൾ അതിൽ കയറണമെന്ന ആഗ്രഹം തോന്നി.

Verse 11

आरुरुक्षुमवेक्ष्यामुं सुरुचिर्धुवमब्रवीत् । दौर्भगेय किमारोढुमिच्छेरंकं महीपतेः

അവൻ കയറാൻ ഒരുങ്ങുന്നതു കണ്ട സുരുചി ധ്രുവനോട് പറഞ്ഞു—“ദുര്ഭാഗ്യവാനേ! നീ രാജാവിന്റെ മടിയിൽ എന്തിന് കയറാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു?”

Verse 12

बालबालिशबुद्धित्वादभाग्या जठरोद्भव । अस्मिन्सिंहासने स्थातुं न त्वया सुकृतं कृतम्

“ബാലിശബുദ്ധിയാൽ, ദുര്ഭാഗ്യവാനേ, ഗർഭജനിതനേ! ഈ സിംഹാസനത്തിൽ നിൽക്കാൻ തക്ക പുണ്യകർമ്മം നീ ചെയ്തിട്ടില്ല.”

Verse 13

यदि स्यात्सुकृतं तत्किं दुर्भगोदरगोऽभवः । अनेनैवानुमानेन बुध्यस्व स्वाल्पपुण्यताम्

“നിനക്ക് സത്യത്തിൽ പുണ്യമുണ്ടായിരുന്നെങ്കിൽ, ‘ദുര്ഭാഗ്യോദര’ത്തിൽ നിന്ന് നീ എന്തിന് ജനിക്കുമായിരുന്നു? ഈ അനുമാനത്താൽ തന്നെ നിന്റെ അല്പപുണ്യത്വം മനസ്സിലാക്കുക.”

Verse 14

भूत्वा राजकुमारोपि नालंकुर्या ममोदरम् । सुकुक्षिजममुं पश्य त्वमुत्तममनुत्तमम्

നീ രാജകുമാരനായാലും എന്റെ മടിയെ അലങ്കരിക്കാൻ യോഗ്യനല്ല. എന്റെ സൗഭാഗ്യവതിയായ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ച ഈ ‘ഉത്തമ’—അനുത്തമ—പുത്രനെ നോക്കുക।

Verse 15

अधिजानुधराजानेर्मानेन परिबृंहितम् । प्रांशोः सिंहासनस्यास्य रुचिश्चेदधिरोहणे

രാജാവിന്റെ മുട്ടുകളെക്കാൾ ഉയർന്നുനിന്ന ആ മഹത്തായ സിംഹാസനം തന്റെ മഹിമകൊണ്ട് കൂടുതൽ ഗംഭീരമായി തോന്നി; അതിൽ കയറേണ്ടതെന്നു കരുതിയ സുരുചി അതിനെ ഉയർത്തിപ്പറയുന്നതിൽ ആനന്ദിച്ചു।

Verse 16

कुक्षिं हित्वा किमवसः सुरुचेश्च सुरोचिषम् । मध्ये भूपसभं बालस्तयेति परिभर्त्सितः

മടിയെ വിട്ട് ആ ബാലൻ എന്തു ചെയ്യും? സുരുചിയുടെ കഠിനമായ ദീപ്തിവാക്കുകളാൽ ശാസിക്കപ്പെട്ട് അവൻ രാജസഭയുടെ നടുവിൽ ലജ്ജിതനായി।

Verse 17

पतन्निपीतबाष्पांबुर्धैर्यात्किंचिन्न चोक्तवान् । उचिताऽनुचितं किंचिन्नोचिवान्सोपि पार्थिवः

പിന്മാറുമ്പോൾ അവൻ കണ്ണുനീർ ഉള്ളിൽ തന്നെ കുടിച്ചു; ധൈര്യംകൊണ്ട് ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. ആ രാജാവും ഒന്നും ഉച്ചരിച്ചില്ല—ഉചിതമോ അനുചിതമോ ഒന്നുമല്ല।

Verse 18

नियंत्रितो महिष्याश्च तस्याः सौभाग्यगौरवात् । विमृज्य च सभालोकं शोकं संमृज्य चेष्टितैः

റാണിയുടെ സൗഭാഗ്യഗൗരവത്തിന്റെ ഭാരത്താൽ നിയന്ത്രിതനായ രാജാവ് സ്വയം സംയമിച്ചു; സഭയിലെ ജനങ്ങളെ നോക്കി, പുറംഭാവങ്ങളാൽ തന്റെ ശോകം തുടച്ചുമാറ്റാൻ ശ്രമിച്ചു।

Verse 19

शैशवैः स शिशुर्नत्वा नृपं स्वसदनं ययौ । सुनीतिर्नीतिनिलयमवलोक्याथ बालकम्

ശൈശവത്തിന്റെ ലളിതാചാരത്തോടെ ആ കുഞ്ഞ് രാജാവിനെ നമസ്കരിച്ചു സ്വന്തം വസതിയിലേക്കു പോയി. തുടർന്ന് സുനീതി സദാചാരനിലയമായ തന്റെ ബാലനെ കണ്ടു സ്നേഹത്തോടെ നിരീക്ഷിച്ചു.

Verse 20

सुखलक्ष्म्यैवचाज्ञासीद्ध्रुवं समवमानितम् । अभिसृत्य च तं बालं मूर्ध्न्युपाघ्राय सा सकृत्

അവന്റെ സുഖകാന്തി മങ്ങിയത് കണ്ടതുമാത്രത്തിൽ ധ്രുവൻ അപമാനിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് അവൾ അറിഞ്ഞു. ഉടൻ ബാലന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു ഒരിക്കൽ അവന്റെ ശിരസ്സിനെ ചുംബിച്ചു (മൂധ്നി ഉപാഘ്രായ) അനുഗ്രഹിച്ചു.

Verse 21

किंचित्परिम्लानमिव ससांत्वं परिषस्वजे । अथ दृष्ट्वा सुनीतिं स रहोंतः पुरवासिनीम्

അവൻ അല്പം വാടിയതുപോലെ കണ്ടപ്പോൾ അവൾ ആശ്വാസവാക്കുകളോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. പിന്നെ നഗരാന്തഃപുരവാസിനിയായ സുനീതിയെ കണ്ടു അവൻ ഏകാന്തത്തിൽ അവളുടെ അടുക്കൽ ചേർന്നു.

Verse 22

दीर्घं निःश्वस्य बहुशो मातुरग्रे रुरोद ह । सांत्वयित्वाश्रुनयना वदनं परिमार्ज्य च

അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ദീർഘനിശ്വാസം വിട്ട് അമ്മയുടെ മുമ്പിൽ കരഞ്ഞു. കണ്ണുനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ അവൾ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച് അവന്റെ മുഖം തുടച്ചു.

Verse 23

दुकूलांचल संपर्कैर्मृदुलैर्मृदुपाणिना । पप्रच्छ तनयं माता वद रोदनकारणम् । विद्यमाने नरपतौ शिशो केनापमानितः

സൂക്ഷ്മവസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം മൃദുവായി സ്പർശിപ്പിച്ച് কোমലകൈയോടെ അമ്മ മകനോടു ചോദിച്ചു—“കരച്ചിലിന്റെ കാരണം പറയുക. രാജാവ് ഉണ്ടായിരിക്കെ ഈ കുഞ്ഞിനെ ആരാണ് അപമാനിച്ചത്?”

Verse 24

अपोथसमुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च । मात्रा पृष्टः सोपरोधं ध्रुवस्तां पर्यभाषत

വായ് കഴുകി താംബൂലം സ്വീകരിച്ച ശേഷം, മാതാവ് ചോദിച്ചപ്പോൾ ധ്രുവൻ നിയന്ത്രിത കോപത്തോടെ അവൾക്കു മറുപടി പറഞ്ഞു.

Verse 25

संपृच्छे जननि त्वाहं सम्यक्शंस ममाग्रतः । भार्यात्वेपि च सामान्ये कथं सा सुरुचिः प्रिया

അമ്മേ, ഞാൻ നിന്നോടു ചോദിക്കുന്നു—എന്റെ മുന്നിൽ സത്യമായി പറയുക. ഇരുവരും ഒരുപോലെ ഭാര്യമാരായിരിക്കെ, ആ സുരുചി രാജാവിന് എങ്ങനെ ഇത്ര പ്രിയയായി?

Verse 26

कथं न भवती मातः प्रिया क्षितिपतेरसि । कथमुत्तमतां प्राप्त उत्तमः सुरुचेः सुतः

അമ്മേ, നീ ഭൂപതിക്ക് പ്രിയയല്ലാത്തത് എങ്ങനെ? പിന്നെ സുരുചിയുടെ പുത്രൻ ഉത്തമൻ തന്നെയാണ് എങ്ങനെ ശ്രേഷ്ഠത കൈവരിച്ചത്?

Verse 27

कुमारत्वेपि सामान्ये कथं त्वहमनुत्तमः । कथं त्वं मंदभाग्यासि सुकुक्षिः सुरुचिः कथम्

ഞങ്ങൾ ഇരുവരും രാജകുമാരന്മാരായതിൽ സമാനരായിരിക്കെ, ഞാൻ എന്തുകൊണ്ട് ‘ഉത്തമൻ’ അല്ല? നീ എങ്ങനെ കുറവ് ഭാഗ്യവതി, സുരുചി എങ്ങനെ ശുഭഗർഭിണി?

Verse 28

कथं नृपासनं योग्यमुत्तमस्य कथं न मे । कथं मे सुकृतं तुच्छमुत्तमस्योत्तमं कथम्

ഉത്തമനു രാജാസനം എങ്ങനെ യോഗ്യം, എനിക്കെന്തുകൊണ്ട് അല്ല? എന്റെ സുകൃതം എങ്ങനെ തുച്ഛം, ഉത്തമന്റെത് എങ്ങനെ അത്യുത്തമം?

Verse 29

इति श्रुत्वा वचस्तस्य सुनीतिर्नीतिमच्छिशोः । किंचिदुच्छ्वस्य शनकैः शिशुकोपोपशांतये

അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നയനിപുണയായ സുനീതി അല്പം നിൽക്കുകയും മന്ദമായി ശ്വാസമെടുക്കുകയും ചെയ്തു; കുഞ്ഞിന്റെ ഉയരുന്ന കോപം ക്രമേണ ശമിപ്പിക്കാനായി.

Verse 30

स्वभावमधुरां वाणीं वक्तुं समुपचक्रमे । सापत्नं प्रतिघं त्यक्त्वा राजनीतिविदांवरा

രാജനീതിയിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ അവൾ സ്വഭാവസൗമ്യമായ വാക്കുകളോടെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി; സപത്നീ വൈരത്തിന്റെ കുത്തും പ്രതികാരവൃത്തിയും വിട്ടുവെച്ച്.

Verse 31

सुनीतिरुवाच । अयि तात महाबुद्धे विशुद्धेनांतरात्मना । निवेदयामि ते सर्वं माऽपमाने मतिं कृथाः

സുനീതി പറഞ്ഞു—എൻ മകനേ, മഹാബുദ്ധിമാനേ! വിശുദ്ധ അന്തഃകരണത്തോടെ കേൾക്കുക. ഞാൻ നിനക്കു എല്ലാം അറിയിക്കുന്നു; അപമാനത്തിൽ മനസ്സു പതിയരുത്.

Verse 32

तया यदुक्तं तत्सर्वं तथ्यमेव न चान्यथा । सापत्युर्महिषीराज्ञो राज्ञीनामति वल्लभा

അവൾ പറഞ്ഞതെല്ലാം പൂർണ്ണമായും സത്യമത്രേ; മറ്റൊന്നുമല്ല. അവൾ രാജാവിന്റെ പ്രധാന മഹിഷി, രാജ്ഞിമാരിൽ അത്യന്തം പ്രിയപ്പെട്ടവൾ.

Verse 33

तया जन्मांतरे तात यत्पुण्यं समुपार्जितम् । तत्पुण्योपचयाद्राजा सुरुच्यां सुरुचिर्भृशम्

എൻ മകനേ, അവൾ മുൻജന്മത്തിൽ സമ്പാദിച്ച പുണ്യം ഏതായിരുന്നുവോ, ആ പുണ്യസഞ്ചയത്തിന്റെ വർധനകൊണ്ടുതന്നെ രാജാവ് സുരുചിയോട് അത്യന്തം ആസക്തനാണ്.

Verse 34

मादृश्यो मंदभाग्यायाः प्रमदासु प्रतिष्ठिताः । केवलं राजपत्नीत्ववादस्तासु न तद्रुचिः

എന്നെപ്പോലെയുള്ള മന്ദഭാഗ്യവതിക്ക് അന്തഃപുരസ്ത്രീകളിൽ സ്ഥാനം ലഭിച്ചേക്കാം; എന്നാൽ അവിടെ ‘രാജപത്നി’ എന്നത് പേരുമാത്രം—അതിൽ യഥാർത്ഥ ആനന്ദവും ആദരവും ഇല്ല।

Verse 35

महा सुकृतसंभारैरुत्तमश्चोत्तमोदरे । उवास तस्याः पुण्या या नृपसिंहासनोचितः

മഹാസുകൃതസഞ്ചയത്തിന്റെ ബലത്തിൽ അവളുടെ ഉത്തമഭാഗ്യത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠസൗഭാഗ്യം വസിച്ചു; ആ പുണ്യവതി യഥാർത്ഥത്തിൽ രാജസിംഹാസനത്തിന് യോഗ്യയാണ്।

Verse 36

आतपत्रं च चंद्राभं शुभे चापि च चामरे । भद्रासनं तथोच्चं च सिंधुराश्च मदोद्धुराः

ചന്ദ്രപ്രഭപോലെയുള്ള രാജച്ഛത്രം, ശുഭമായ ചാമരങ്ങൾ, ഉയർന്ന ഭദ്രാസനം, കൂടാതെ സിന്ധുദേശത്തിലെ മദോന്മത്ത ഗജങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെയും അവൾക്കുള്ള ബഹുമാനങ്ങളാണ്।

Verse 37

तुरंगमाश्च तुरगास्त्वनाधिव्याधिजीवितम् । निःसपत्नं शुभं राज्यं प्राज्यं हरिहरार्चनम्

കുതിരകളും വേഗമേറിയ അശ്വങ്ങളും, മാനസികക്ലേശവും രോഗവും ഇല്ലാത്ത ജീവിതം, എതിരാളികളില്ലാത്ത ശുഭരാജ്യം, സമൃദ്ധിപ്രചുരത—കൂടാതെ ഹരി-ഹരാരാധന—ഇവയൊക്കെയും അവൾക്കുണ്ട്।

Verse 38

विपुलं च कलाज्ञानमधीतमपराजितम् । तथा जयोरिषड्वर्गे स्वभावात्सात्त्विकी मतिः

വിപുലമായ കലാജ്ഞാനം, അപരാജിതമായ അധ്യയനം, ഷഡ്വർഗ്ഗം (കാമാദി) മേൽ ജയം, സ്വഭാവതഃ സാത്ത്വികമായ മതി—ഇവയും അവൾക്കുള്ള ഗുണങ്ങളാണ്।

Verse 39

दृष्टिः कारुण्यसंपूर्णा वाणी मधुरभाषिणी । अनालस्यं च कार्येषु तथा गुरुजने नतिः

കരുണയാൽ നിറഞ്ഞ ദൃഷ്ടി, മധുരമായ വാക്ക്; കര്‍ത്തവ്യങ്ങളില്‍ ആലസ്യമില്ലായ്മ, കൂടാതെ ഗുരുജനങ്ങളോടുള്ള വിനീത നമസ്കാരം—ഇവയാണ് സജ്ജനന്റെ ധര്‍മലക്ഷണങ്ങളെന്ന് പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 40

सर्वत्र शुचिता तात सा परोपकृतिः सदा । और्जस्वला मनोवृत्तिः सदैवादीनवादिता

ഹേ താതാ! എല്ലായിടത്തും ശുചിത്വം, എപ്പോഴും പരോപകാരം, ഓജസ്സോടെ പ്രകാശിക്കുന്ന മനോവൃത്തി, കൂടാതെ നീചമായ വാക്കുകൾ ഒരിക്കലും പറയാതിരിക്കുക—ഇവയെ നിത്യസദ്ഗുണങ്ങളായി കരുതുന്നു।

Verse 41

सदोजिरे च पांडित्यं प्रागल्भ्यं चरणांगणे । आर्जवं बंधुवर्गेषु काठिन्यं क्रयविक्रये

സ്ഥിരമായ ഓജസ്സോടുകൂടിയ പാണ്ഡിത്യം, സ്വന്തം കര്‍മ്മരംഗത്ത് പ്രാഗല്ഭമായ കഴിവ്; ബന്ധുക്കളോടുള്ള ആര്‍ജവം, വാങ്ങല്‍-വില്‍പ്പനയില്‍ ദൃഢത—ഇവ ധര്‍മാനുസൃതമായ വ്യാവഹാരിക ഗുണങ്ങളായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 42

मार्दवं स्त्रीप्रयोगेषु वत्सलत्वं प्रजासु च । ब्राह्मणेभ्यो भयं नित्यं वृद्धवृत्त्युपजीवनम्

സ്ത്രീകളോടുള്ള ഇടപാടുകളിൽ മൃദുത്വം, പ്രജകളോടും ആശ്രിതരോടും വാത്സല്യം; ബ്രാഹ്മണന്മാരോടു നിത്യവും ഭയഭക്തിയോടുകൂടിയ സംയമം, കൂടാതെ മുതിർന്നവരുടെ മാന്യമായ ജീവിതവൃത്തിയാൽ ഉപജീവനം—ഇവ ധർമ്മഗുണങ്ങളായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 43

वासो भागीरथीतीरे तीर्थे वा मरणं रणे । अपराङ्मुखताऽर्थिभ्यः प्रत्यर्थिभ्यो विशेषतः

ഭാഗീരഥീതീരത്ത് വാസം, അല്ലെങ്കിൽ തീർത്ഥത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ മരണം; കൂടാതെ സഹായം തേടുന്നവരോട് ഒരിക്കലും മുഖം തിരിക്കാതിരിക്കുക—പ്രത്യർത്ഥികളുടെ മുന്നിൽ പ്രത്യേകിച്ച്—ഇവ ശൗര്യധർമ്മലക്ഷണങ്ങളായി കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 44

भोगः परिजनैः सार्धं दानावंध्यदिनागमः । विद्याव्यसनिता नित्यं नित्यं पित्रोरुपस्थितिः

പരിജനങ്ങളോടും സഹചാരികളോടും കൂടി ഭോഗം ധർമ്മപൂർവ്വം അനുഭവിക്കുക; ദാനമില്ലാത്ത ദിവസം കടന്നുപോകാതിരിക്കുക; വിദ്യയിൽ നിത്യാനുരാഗം; മാതാപിതാക്കൾക്ക് നിരന്തര സേവനം—ഇവയാണ് ഗൃഹസ്ഥന്റെ ധാർമ്മിക ശ്രേഷ്ഠഗുണങ്ങൾ എന്നു പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നത്।

Verse 45

यशसः संचयो नित्यं नित्यं धर्मस्य संचयः । स्वर्गापवर्गयोः सिद्धिः सदा शीलस्य मंडनम्

യശസ്സിന്റെ നിത്യ വർധനം, ധർമ്മത്തിന്റെ നിരന്തര സഞ്ചയം, സ്വർഗ്ഗവും അപവർഗ്ഗവും (മോക്ഷവും) പ്രാപ്തി, ശീലത്തിന് സദാ അലങ്കാരം—ഇവയാണ് ധർമ്മാചരണഫലങ്ങൾ।

Verse 46

सद्भिश्च संगतिर्नित्यं मैत्री च पितृमित्रकैः । इतिहासपुराणानामुत्कंठा श्रवणे सदा

സദ്ജനങ്ങളോടുള്ള നിത്യസംഗതി, പിതാവിന്റെ സുഹൃത്തുകളോടും മൈത്രി, ഇതിഹാസ-പുരാണ ശ്രവണത്തിൽ സദാ ഉത്സുകത—ഇവയാണ് ധർമ്മത്തിന് ആശ്രയങ്ങളായി പുകഴ്ത്തപ്പെടുന്നത്।

Verse 47

विपद्यपि परं धैर्यं स्थैर्यं संपत्समागमे । गांभीर्यं वाग्विलासेषु औदार्यं पात्रपाणिषु

വിപത്തിൽ പരമ ധൈര്യം, സമ്പത്ത് വന്നപ്പോൾ സ്ഥിരത, വാക്കുകളുടെ വിനോദത്തിലും ഗാംഭീര്യം, യോഗ്യപാത്രങ്ങളുടെ നീട്ടിയ കൈകളോടു ഔദാര്യം—ഇവയാണ് ധർമ്മനിഷ്ഠരുടെ സമത്വഗുണങ്ങളായി ആദരിക്കപ്പെടുന്നത്।

Verse 48

देहे परैका कृशता तपोभिर्नियमैर्यमैः । एतैर्मनोरथफलैः फलत्येव तपोद्रुमाः

തപസ്സ്, നിയമം, യമം എന്നിവകൊണ്ട് ദേഹത്തിൽ ഒരേയൊരു ഫലം—കൃശത—കാണപ്പെടുന്നുവെങ്കിലും; ഈ മനോരഥഫലങ്ങളാൽ തപസ്സിന്റെ വൃക്ഷം നിശ്ചയമായി ഫലിച്ചു ഇഷ്ടസിദ്ധി നൽകുന്നു।

Verse 49

तस्मादल्पतपस्त्वाद्वै त्वं चाहं च महामते । प्राप्यापि राजसांनिध्यं राजलक्ष्म्या न भाजनम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ മഹാമതേ, അല്പതപസ്സുള്ളതിനാൽ നീയും ഞാനും—രാജസന്നിധ്യം ലഭിച്ചിട്ടും—രാജലക്ഷ്മിയുടെ യഥാർത്ഥ വൈഭവത്തിന് പാത്രങ്ങളല്ല.

Verse 50

मानापमानयोस्तस्मात्स्वकृतं कारणं परम् । स्रष्टापि नापमार्ष्टुं तत्परीष्टे स्वकृतां कृतिम् । मा शोचस्त्वमतः पुत्र दिष्टमिष्टं समर्पयेत्

അതുകൊണ്ട് മാനാപമാനങ്ങളുടെ പരമ കാരണം സ്വന്തം കർമ്മം തന്നെയാണ്. സ്രഷ്ടാവും അതിനെ മായ്ക്കുന്നില്ല; സ്വകൃത കൃതിയെ മാത്രമേ പരിശോധിക്കൂ. അതിനാൽ, പുത്രാ, ദുഃഖിക്കരുത്; ദിഷ്ടമായതു സ്വീകരിച്ച്, ഇഷ്ടമായതും സമർപ്പിക്കൂ.

Verse 51

इत्याकर्ण्य सुनीत्यास्तन्महावाक्यं सुनीतिमत् । सौनीते यो ध्रुवोवाचमाददे वक्तुमुत्तरम्

സുനീതിയുടെ ആ മഹത്തായും വിവേകപൂർണ്ണവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, സുനീതിപുത്രൻ ധ്രുവൻ മറുപടി പറയാൻ വാക്കെടുത്തു.

Verse 52

ध्रुव उवाच । जनयित्रि सुनीते मे शृणु वाक्यमनाकुलम् । मा बाल इति मत्वा मामवमंस्थास्तपस्विनि

ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു—ജനനി സുനീതി, എന്റെ വാക്ക് ആശങ്കയില്ലാതെ കേൾക്കൂ. എന്നെ ‘കുട്ടി’ എന്നു കരുതി, ഹേ തപസ്വിനീ, എന്നെ അവഗണിക്കരുത്.

Verse 53

यद्यहं मानवे वंशे जातोस्म्यत्यंत पावने । उत्तानपादतनयस्त्वदीयोदर संभवः

ഞാൻ മനുവിന്റെ അത്യന്തം പാവനമായ വംശത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ—ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രനായി, നിന്റെ ഉദരത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവനായി—

Verse 54

तप एव हि चेन्मातः कारणं सर्वसंपदाम् । तत्तदासादितं विद्विपदमन्यैर्दुरासदम्

ഹേ മാതാവേ! സത്യമായും തപസ്സുതന്നെ സർവ്വസമ്പത്തിന്നും ശ്രേയസ്സിന്നും കാരണമെങ്കിൽ, മറ്റുള്ളവർക്ക് ദുർലഭമായ ആ പദം ഞാൻ പ്രാപിക്കും.

Verse 55

एकमेव हि साहाय्यं कुरु मातरतंद्रिता । अनुज्ञा दानमात्रं च आशीर्भिरभिनंदय

മാതാവേ, മടിയില്ലാതെ എനിക്കൊരു സഹായം മാത്രം ചെയ്യുക: അനുമതി തരിക, കഴിയുന്നത്ര ചെറിയ ദാനം നൽകുക, ശുഭാശീർവാദങ്ങളാൽ എന്നെ അനുഗ്രഹിക്കുക.

Verse 56

सापि ज्ञात्वा महावीर्यं कुमारं कुक्षिसंभवम् । महत्योत्साहसं पत्त्या राजमानमुवाच तम्

അവളും, തന്റെ ഗർഭത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ കുമാരന്റെ മഹാവീര്യം അറിഞ്ഞ്, മഹത്തായ ഉത്സാഹത്തിൽ ദീപ്തനായ അവനോടു സംസാരിച്ചു.

Verse 57

अनुज्ञातुं न शक्ताऽहं त्वामुत्तानशयांगज । साष्टैकवर्षदेशीयन्तथापि कथयाम्यहम्

ഉത്താനശയയുടെ പുത്രാ! നിന്നെ അനുമതി നൽകാൻ എനിക്ക് കഴിയില്ല; നീ ഏകദേശം എട്ട് വയസ്സുകാരനല്ലേ. എങ്കിലും ചെയ്യേണ്ടത് ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 58

सपत्नीवाक्यभल्लीभिर्भिन्ने महति मे हृदि । तव बाष्पौघवारीणि न तिष्ठंति करोमि किम्

സപത്നിയുടെ വാക്കുകളുടെ കുന്തങ്ങളാൽ എന്റെ ഹൃദയം ആഴത്തിൽ മുറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; നിന്റെ കണ്ണീർപ്രവാഹം നിൽക്കുന്നില്ല. ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?

Verse 59

तानि मन्येऽत्र मार्गेण स्रवंत्यविरतं शिशो । स्रवंतीश्च चिकीर्षंति प्रतिकूल जलाः किल

കുഞ്ഞേ, ഈ ജലധാരകൾ ഇതേ വഴിയിലൂടെ ഇടവിടാതെ ഒഴുകുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; ഒഴുകിക്കൊണ്ടിരിക്കെ തന്നെ അവ സ്രോതസ്സിന് വിരുദ്ധമായി പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 60

त्वदेकतनया तात त्वदाधारैकजीविता । त्वमंगयष्टिरसि मे त्वन्मुखासक्तलोचना

പ്രിയ മകനേ, നീയേ എന്റെ ഏകപുത്രൻ; ഞാൻ നിന്റെ ആശ്രയത്തിലേ ജീവിക്കുന്നു. നീ എന്റെ ദേഹത്തിന്റെ താങ്ങുദണ്ഡം, എന്റെ കണ്ണുകൾ നിന്റെ മുഖത്തേയ്ക്ക് തന്നെ പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Verse 61

लब्धोसि कतिभिः कष्टैरिष्टाः संप्रार्थ्य देवताः । त्वन्मुखेंदूदये तात मन्मनः क्षीरनीरधिः

കുഞ്ഞേ, എത്രയോ കഷ്ടങ്ങൾക്കു ശേഷം നീ ലഭിച്ചു—ദേവതകളെ പൂജിച്ച് ഹൃദയപൂർവ്വം പ്രാർത്ഥിച്ച്! താത, നിന്റെ മുഖചന്ദ്രൻ ഉദിക്കുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ക്ഷീരസാഗരമാകുന്നു.

Verse 62

आनन्दपयसापूर्य कुचावुद्वेलितो भवेत् । त्वदंगसंगसंभूत सुखसन्दोह शीतला

ആനന്ദമെന്ന പാൽ നിറഞ്ഞ് എന്റെ സ്തനങ്ങൾ ഉച്ച്വസിക്കും; നിന്റെ അംഗസ്പർശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന സുഖസമൂഹത്തിന്റെ ശീതളധാര ഉയിർക്കുന്നു.

Verse 63

सुखंशये सुशयने प्रावृत्य पुलकांबरम् । अपोऽथ समुपस्पृश्य तांबूलं परिगृह्य च

ഞാൻ ഉത്തമശയ്യയിൽ സുഖമായി കിടക്കുന്നു, രോമാഞ്ചമെന്ന വസ്ത്രം പൊതിഞ്ഞ്. പിന്നെ ജലം ആചമനം ചെയ്ത് താംബൂലം (പാൻ) കൂടി സ്വീകരിക്കുന്നു.

Verse 64

त्वदास्यस्यौष्ठपुटक दुग्धवार्धि विवर्धिताम् । सुधासुधांशुवदनधयत्यपि धिनोमि न

ഹേ അമൃതചന്ദ്രമുഖിനീ! ക്ഷീരസമുദ്രംപോലെ വീർപ്പിച്ച നിന്റെ മുഖത്തിലെ അധരകുടീരത്തിൽ നിന്നു സ്തന്യം കുടിച്ചാലും എനിക്ക് തൃപ്തി വരുന്നില്ല।

Verse 65

त्वदीयः शीतलालापः प्राप श्रुतिपथं यदा । सपत्नीवाक्यदवथुस्तदैवत्यात्स वेपथुः

നിന്റെ ശീതളമായ മധുരവാക്കുകൾ എന്റെ ശ്രവണപഥത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, സപത്നിയുടെ വാക്കുകളിൽ നിന്നുയരുന്ന ദാഹജ്വരംപോലെയുള്ള വിറയൽ അതിക്ഷണത്തിൽ ശമിക്കുന്നു।

Verse 66

यदंग निद्रासिचिरं ध्यायंत्यस्मि तदेत्यहम् । कदा निद्रा दरिद्रोसौ भवितार्कोदयेऽब्जवत्

പ്രിയേ! നീ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ഞാൻ ദീർഘനേരം നിന്നെയേ ധ്യാനിക്കുന്നു. ഈ ദരിദ്രനിദ്ര സൂര്യോദയത്തിൽ താമരപോലെ എപ്പോൾ അകലും?

Verse 67

यदोपेया गृहान्वत्स खेलित्वा बालखेलनैः । तदानर्घ्यार्घ्यमुत्स्रष्टुं स्तनौस्यातामिवोन्मुखौ

കുഞ്ഞേ! ബാലകളികളിൽ കളിച്ച് വീട്ടിലേക്കു മടങ്ങിവരുമ്പോൾ, എന്റെ സ്തനങ്ങൾ അമൂല്യ അർഘ്യം ഒഴുക്കാൻ ഉത്സുകമായി ഉയരുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു।

Verse 68

यदा सौधाद्विनिर्यायाः पद्मरेखांकितं पदम् । प्राणानां ते यियासूनां तदा तदवलंबनम्

നീ കൊട്ടാരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്കിറങ്ങി താമരരേഖകളാൽ അങ്കിതമായ പാദം വെക്കുമ്പോൾ, ആ പാദചുവടുതന്നെ പോകാനൊരുങ്ങുന്ന എന്റെ പ്രാണങ്ങൾക്ക് ആശ്രയമാകുന്നു।

Verse 69

यदायदा बहिर्यासि पुत्र त्रिचतुरं पदम् । तदातदा मम प्राणः कंठप्राघुणिकी भवेत्

പുത്രാ, നീ പുറത്തേക്ക് മൂന്നു നാലു പടിയെങ്കിലും പോകുമ്പോഴൊക്കെയും, അപ്പോഴൊക്കെയും എന്റെ പ്രാണൻ കണ്ഠത്തിൽ അതിഥിപോലെ തങ്ങി—പുറപ്പെടാൻ സന്നദ്ധമാകുന്നു.

Verse 70

चित्रं पुत्र त्वरयति यातुं मे मानसांडजः । सुधाधाराधर इव बहिश्चिरयति त्वयि

വിചിത്രം, പുത്രാ! എന്റെ മനസ്സിൽ ജനിച്ച പക്ഷി വേഗം പറന്നുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എങ്കിലും നിന്റെ കാരണത്താൽ അത് പുറത്തു അമൃതധാര വഹിക്കുന്ന മേഘംപോലെ ദീർഘം താമസിക്കുന്നു.

Verse 71

अथ तिष्ठंतु कठिनाः प्राणाः कंठाटवीतटे । तपस्यंतोतिसंतप्तास्तपसे त्वयि यास्यति

അപ്പോൾ എന്റെ കഠിനമായ പ്രാണങ്ങൾ കണ്ഠ-അരണ്യത്തിന്റെ തീരത്ത് നില്ക്കട്ടെ; തപസ്സിന്റെ ചൂടിൽ അതിയായി കത്തിയവയായി, അവ നിനക്കൊപ്പം തപസ്സിലേക്കു പോകും.

Verse 72

इत्यनुज्ञामनुप्राप्य जननी चरणांबुजौ । क्षणं मौलिजजंबाल जडौ कृत्वा ध्रुवो ययौ

ഇങ്ങനെ അനുമതി ലഭിച്ച ധ്രുവൻ, അമ്മയുടെ പദ്മപാദങ്ങളെ ഒരു ക്ഷണം തലമുടിയുടെ വലയാൽ ചേർത്തുപിടിച്ച് നിശ്ചലമാക്കി, പിന്നെ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 73

तयापि धैर्यसूत्रेण सुनीत्या परिगुंफ्य च । नेत्रेंदीवरजामाला ध्रुवस्योपायनीकृता

സുനീതിയും ധൈര്യസൂത്രത്തിൽ കോർത്തു, തന്റെ താമരപോലുള്ള കണ്ണുകളിൽ നിന്നു ജനിച്ച അശ്രുമാല ധ്രുവനു വിടവാങ്ങൽ സമ്മാനമായി അർപ്പിച്ചു.

Verse 74

मात्रातन्मार्गरक्षार्थं तदा तदनुगीकृताः । परैरवार्यप्रसराः स्वाशीर्वादाः परःशताः

അപ്പോൾ അവന്റെ പഥരക്ഷയ്ക്കായി മാതാവ് അനവധി സ്വാശീർവാദങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു—അവയുടെ വ്യാപനം ആരാലും തടയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല।

Verse 75

स्वसौधात्स विनिर्गत्य बालोऽबालपराक्रमः । अनुकूलेन मरुता दर्शिताध्वाऽविशद्वनम्

സ്വന്തം സൌധത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ആ ബാലൻ—ബാല്യത്തെ അതിക്രമിച്ച വീര്യത്തോടെ—അനുകൂലമായ കാറ്റ് വഴികാട്ടുന്നതുപോലെ, വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 76

समरुत्तरुशाखाग्र प्रसारणमिषेण सः । कृताहूतिरिव प्रेम्णा वनेन वनमाविशत्

കാറ്റിൽ ഇളകുന്ന വൃക്ഷശാഖകൾ സ്വാഗതാർഥം നീളുന്നതുപോലെ; അവൻ, ആഹ്വാനകർമ്മം ചെയ്തവനെപ്പോലെ, വനത്തിന്റെ സ്നേഹത്തിൽ ആകർഷിതനായി കൂടുതൽ ആഴത്തിൽ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 77

समातृदैवतोभिज्ञः केवलं राजवर्त्मनि । न वेद काननाध्वानं क्षणं दध्यौ नृपात्मजः

വീട്ടിലെയും മാതാവിലെയും ദേവതകളെ മാത്രമേ അറിയൂ; രാജപഥങ്ങളിൽ മാത്രം പരിചയമുള്ള രാജപുത്രന് വനപഥം അറിയാതിരുന്നതിനാൽ, അവൻ ക്ഷണമേക ചിന്തിച്ചു നിന്നു।

Verse 78

यावदुन्मील्य नयने पुरः पश्यति स ध्रुवः । तावद्ददर्श सप्तर्षीनतर्कित गतीन्वने

ധ്രുവൻ കണ്ണുകൾ തുറന്ന് മുന്നോട്ട് നോക്കിയ ഉടനെ, വനത്തിൽ സപ്തർഷിമാരെ ദർശിച്ചു—അവരുടെ ഗതി സാധാരണ കൽപ്പനയ്ക്കതീതമായിരുന്നു।

Verse 79

वालिशेष्वसहायेषु भवेद्भाग्यं सहायकृत् । अरण्यान्यां रणे गेहे ततो भाग्यं हि कारणम्

അൽപം മാത്രമേ ശേഷിക്കൂ, സഹായിയാരുമില്ലെങ്കിൽ, ഭാഗ്യമാണ് സഹായിയായി മാറുന്നത്. കാട്ടിലായാലും യുദ്ധത്തിലായാലും വീട്ടിലായാലും—അവിടെ നിർണ്ണായക കാരണം ഭാഗ്യമത്രേ.

Verse 80

क्व राजतनयो बालो गहनं क्व च तद्वनम् । बलात्स्वसात्प्रत्कुर्वत्यै नमस्ते भवितव्य ते

എവിടെ രാജകുമാരനായ ബാലൻ, എവിടെ ആ ഘനവനം! ബലത്താൽ എല്ലാം മുന്നോട്ടു നീക്കുന്ന അനിവാര്യ വിധിയേ, നിനക്കു നമസ്കാരം.

Verse 81

यत्र यस्य हि यद्भाव्यं शुभं वाऽशुभमेव च । आकृष्यभाविनी रज्जुस्तत्र तस्य हि दापयेत

ആർക്കു ഏത് ശുഭമോ അശുഭമോ വിധിയായി നിശ്ചയിച്ചിട്ടുണ്ടോ, അവൻ അതേ ദിശയിലേക്കു വലിക്കപ്പെടുന്നു—വലിക്കുന്ന കയറു അവനെ അവിടേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ.

Verse 82

अन्यथा विदधात्येष मानवो बुद्धिवैभवात् । भगवत्या भवित्र्याऽसौ विदध्याद्विधिरन्यथा

മനുഷ്യൻ ബുദ്ധിവൈഭവത്തോടെ ഒരു വിധം ആസൂത്രണം ചെയ്യുന്നു; എന്നാൽ ഭഗവതി വിധി ഫലത്തെ മറ്റൊരു വിധത്തിൽ ക്രമീകരിക്കുന്നു.

Verse 83

नवयो न च वै चित्र्यं न चित्रं विदधेहितम् । न बलं नोद्यमः पुंसां कारणं प्राक्कृतं कृतम्

യൗവനമോ ചാതുര്യമോ അത്ഭുതോപായങ്ങളോ യഥാർത്ഥ ഹിതം ഉറപ്പാക്കുന്നില്ല. ബലമോ മനുഷ്യപ്രയത്നമോ അന്തിമ കാരണം അല്ല—നിർണ്ണായകം മുൻകൃത കർമ്മം തന്നെയാണ്.

Verse 84

अथ दृष्ट्वा स सप्तर्षीन्सप्तसप्त्यतितेजसः । भाग्यसूत्रैरिवाकृष्योपनीतान्प्रमुमोद ह

അപ്പോൾ ഏഴ് സൂര്യന്മാരുടെ തേജസ്സിനെയും അതിക്രമിക്കുന്ന ദീപ്തിയുള്ള സപ്തർഷികളെ കണ്ടു, ഭാഗ്യസൂത്രങ്ങളാൽ വലിച്ചുകൊണ്ടുവന്നതുപോലെ കരുതി അവൻ പരമാനന്ദിച്ചു।

Verse 85

तिलकांकित सद्भालान्कुशोपग्रहितांगुलीन् । कृष्णाजिनोपविष्टांश्च यज्ञसूत्रैरलंकृतान्

അവൻ അവരുടെ ശുഭ ലലാടങ്ങളിൽ തിലകചിഹ്നങ്ങൾ, വിരലുകളിൽ കുശധാരണം, കൃഷ്ണാജിനത്തിൽ ഉപവേഷ്ടിതരായി ഇരിപ്പ്, യജ്ഞോപവീതങ്ങളാൽ അലങ്കാരം—ഇവയെല്ലാം കണ്ടു।

Verse 86

साक्षसूत्रकरान्किंचिद्विनिमीलितलो चनान् । सुधौतसूक्ष्मकाषायवासः प्रावरणान्वितान

ചിലരുടെ കൈകളിൽ സാക്ഷസൂത്രം (ജപമാല) ഉണ്ടായിരുന്നു; കണ്ണുകൾ അല്പം നിമീലിതമായി അന്തർമുഖ ധ്യാനത്തിൽ; നന്നായി കഴുകിയ സൂക്ഷ്മ കാഷായവസ്ത്രങ്ങളും യോജ്യമായ ഉത്തരീയവും ധരിച്ചിരുന്നു।

Verse 87

अकांडेपि महाभागान्मिलितान्सप्तनीरधीन् । चित्रं विपद्विनिर्मग्नानुद्दिधीर्षूनिव प्रजाः

അത്ഭുതകരമായി, മുൻകൂട്ടിയൊരു അവസരവുമില്ലാതെ തന്നെ ആ മഹാഭാഗ്യന്മാർ ഒന്നിച്ചുകൂടി—ഏഴ് സമുദ്രങ്ങൾ സംഗമിച്ചതുപോലെ; ദുരിതത്തിൽ മുങ്ങിയ ജീവികളെ ഉയർത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരെന്നപോലെ അവർ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 88

उपगम्य विनम्रः स प्रबद्धकरसंपुटः । ध्रुवो विज्ञापयांचक्रे प्रणम्य ललितं वचः

അവൻ വിനയത്തോടെ അവരുടെ അടുക്കൽ ചെന്നു, കൈകൾ കൂട്ടി; ധ്രുവൻ നമസ്കരിച്ചു മൃദുവും ആദരപൂർണ്ണവുമായ വാക്കുകൾ അപേക്ഷയായി അറിയിച്ചു।

Verse 89

ध्रुव उवाच । अवैत मां मुनिवराः सुनीत्युदरसंभवम् । उत्तानपादतनयं ध्रुवं निर्विण्णमानसम्

ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മുനിവരന്മാരേ, എന്നെ ധ്രുവനെന്നു അറിയുക; സുനീതിയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവൻ, രാജാവ് ഉത്താനപാദന്റെ പുത്രൻ, ലോകജീവിതത്തിൽ നിര്വിണ്ണമായ മനസ്സുള്ളവൻ।

Verse 90

इदं वनमनुप्राप्तं सनाथं युष्मदंघ्रिभिः । प्रायोनभिज्ञं सर्वत्र महर्द्ध्युषितमानसम्

ഈ വനത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, നിങ്ങളുടെ തിരുവടികളാൽ ഇത് സനാഥവും സംരക്ഷിതവും ആയി. ഞാൻ മിക്ക കാര്യങ്ങളിലും അനഭിജ്ഞൻ; എന്റെ മനസ്സ് ഇപ്പോഴും മഹാ രാജസമൃദ്ധിയിലേയ്ക്കാണ് പതിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്।

Verse 91

ते दृष्ट्वोर्जस्वलं बालं स्वभाव मधुराकृतिम् । अनर्घ्यनयनेपथ्यं मृदुगंभीरभाषिणम्

ആ തേജസ്സുള്ള ബാലനെ കണ്ടപ്പോൾ—സ്വഭാവത്തിൽ മധുരൻ, രൂപത്തിൽ മനോഹരൻ, ദർശനത്തിന് അമൂല്യൻ, മൃദുവെങ്കിലും ഗംഭീരമായി സംസാരിക്കുന്നവൻ—മുനിമാർ അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു।

Verse 92

उपोपवेश्य शिशुकं प्रोचुर्वै विस्मिता भृशम् । अहोबालविशालाक्ष महाराज कुमारक

ശിശുവിനെ അടുത്തിരുത്തി അവർ അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ പറഞ്ഞു—“അഹോ! വിശാലനേത്ര ബാലകാ, മഹാരാജകുമാരാ!”

Verse 93

विचार्यापि न जानीमो वद निर्वेदकारणम् । अद्य ते ह्यर्थचिंता नो क्वापमानः प्रसूर्गृहे

ഞങ്ങൾ ആലോചിച്ചിട്ടും അറിയുന്നില്ല; നിന്റെ നിര്വേദത്തിന്റെ കാരണം പറയുക. ഇന്ന് നിനക്ക് എന്ത് ചിന്ത? മാതൃഗൃഹത്തിൽ എവിടെയെങ്കിലും നിനക്ക് അപമാനം സംഭവിച്ചോ?

Verse 94

नीरुक्छरीरसंपत्तिर्निवेदे किं नु कारणम् । अनवाप्ताभिलाषाणां वैराग्यं जायते नृणाम्

നിനക്കു രോഗമില്ലാത്ത ദേഹസമ്പത്തും സർവ്വസൗഭാഗ്യവും ഉണ്ട്—എങ്കിൽ അസന്തോഷത്തിന് കാരണമെന്ത്? ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം ലഭിക്കാതിരിക്കുമ്പോഴാണ് സാധാരണയായി മനുഷ്യർക്കു വൈരാഗ്യം ഉദിക്കുന്നത്.

Verse 95

सप्तद्वीपपतेराज्ञः कुमारस्त्वं तथा कथम् । स्वभावभिन्नप्रकृतौ लोकेस्मिन्न मनोगतम्

സപ്തദ്വീപങ്ങളുടെ അധിപനായ രാജാവിന്റെ കുമാരനാണ് നീ—എങ്കിൽ ത്യാഗത്തോട് ഭിന്നസ്വഭാവമുള്ള ഈ ലോകത്തിൽ നിന്റെ മനസ്സിൽ ഇത്തരമൊരു ചിന്ത എങ്ങനെ ഉദിച്ചു?

Verse 96

अवगंतुं हि शक्येत यूनो वृद्धस्य वा शिशोः । इति श्रुत्वा वचस्तेषां सहजप्रेमनिर्भरम्

ഇത്തരം കാര്യം യുവാവിനെയോ വൃദ്ധനെയോ ചെറു ശിശുവിനെയോ സംബന്ധിച്ചാൽ മനസ്സിലാക്കാം. അവരുടെ സ്വാഭാവിക സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കേട്ടിട്ട്…

Verse 97

वाचं जग्राह स तदा शिशुः प्रांशुमनोरथः । ध्रुव उवाच । प्रेषितो राजसेवार्थं जनन्याऽहं मुनीश्वराः

അപ്പോൾ മഹത്തായ ആഗ്രഹങ്ങളുള്ള ആ ശിശു സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി. ധ്രുവൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനീശ്വരന്മാരേ! രാജസേവാർത്ഥം എന്റെ മാതാവ് എന്നെ അയച്ചതാണ്.”

Verse 98

राजांकमारुरुक्षुर्हि सुरुच्या परिभर्त्सितः । उत्तमं चोत्तमीकृत्य मां च मन्मातरं तथा

എന്നാൽ ഞാൻ രാജാവിന്റെ മടിയിൽ കയറാൻ ആഗ്രഹിച്ചപ്പോൾ, സുരൂചി എന്നെ കഠിനമായി ശാസിച്ചു—ഉത്തമനെ ‘ഉത്തമൻ’ എന്ന് ഉയർത്തി, എന്നെയും എന്റെ മാതാവിനെയും അപമാനിച്ചു.

Verse 99

धिक्कृत्य प्रशशंस स्वं निर्वेदे कारणं त्विदम् । निशम्येति शिशोर्वाक्यं परस्परमवेक्ष्य ते

ശിശുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർ പരസ്പരം നോക്കി, സ്വയം ധിക്കരിച്ചു, സ്വന്തം വൈരാഗ്യത്തെ തന്നെ പ്രശംസിച്ചു—“നിശ്ചയം ഇതുതന്നെ നമ്മുടെ നിർവേദത്തിന്റെ കാരണം” എന്നു.

Verse 100

क्षात्रमेव शशंसुस्तदहो बालेपि न क्षमा

അപ്പോൾ അവർ ക്ഷാത്രവീരഭാവത്തെയേ പ്രശംസിച്ചു—“അയ്യോ! ഒരു ബാലനിലും ക്ഷമയില്ല!” എന്നു.

Verse 110

अत्रिरुवाच । अनास्वादितगोविंदपदांबुजरजोरसः । मनोरथपथातीतं स्फीतं नाकलयेत्पदम्

അത്രി പറഞ്ഞു—ഗോവിന്ദന്റെ പദ്മപാദരജസ്സെന്ന അമൃതരസം ആസ്വദിക്കാത്തവന്‍, ലോകിക മോഹങ്ങളുടെ പാതകളെ അതിക്രമിച്ച ആ വിപുലമായ പദം ഗ്രഹിക്കാനാവില്ല.

Verse 120

पुत्रान्कलत्रमित्राणि राज्यं स्वर्गापवर्गकम् । वासुदेवं जपन्मर्त्यः सर्वं प्राप्नोत्यसंशयम्

വാസുദേവനാമം ജപിക്കുന്ന മർത്ത്യൻ സംശയമില്ലാതെ എല്ലാം പ്രാപിക്കുന്നു—പുത്രന്മാർ, ഭാര്യയും സുഹൃത്തുക്കളും, രാജ്യം, സ്വർഗ്ഗം, അതുപോലെ അപവർഗ്ഗമായ മോക്ഷവും.

Verse 124

इत्युक्त्वांऽतर्हिताः सर्वे महात्मानो मुनीश्वराः । वासुदेवमना भूत्वा ध्रुवोपि तपसे गतः

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ മഹാത്മ മുനീശ്വരന്മാർ എല്ലാവരും അന്തർഹിതരായി; ധ്രുവനും വാസുദേവനിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് തപസ്സിനായി പുറപ്പെട്ടു.