Prakarana 3
सोपान-प्रवेश: नाम-महिमा और ‘श्रवण–कीर्तन–स्मरण’ की साधना द्वारा चित्त-शुद्धि। बालकाण्ड यहाँ ‘भक्ति-जन्म’ का द्वार है—जहाँ कथा-रस से पहले नाम-तत्त्व स्थापित होता है, ताकि साधक का मन (मानस) कथा-सरिता में उतरते ही मोक्षाभिमुख हो जाए।
ഈ ഖണ്ഡം (ദോഹാ 20–29(ഗ) ചുറ്റുപാട്) ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാരംഭ-പ്രവാഹത്തിൽ ‘നാമ’ത്തെ മോക്ഷസോപാനത്തിലെ ആദ്യത്തെ ദൃഢപടിയായി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രസസ്വരം പ്രധാനമായും ശാന്തം (ചിത്ത-പ്രശമനം), ദാസ്യം (സേവകഭാവം), അത്ഭുതം (നാമ-പ്രതാപം) എന്നിവയുടെ സംഗമമാണ്. തുളസി ‘അക്ഷര’ത്തെ ‘മധുരം’ എന്നു വിളിച്ച് ധ്വനി-ശക്തിയെ തന്നെ സാധനയാക്കുന്നു; പിന്നെ ‘നാമ–നാമി’യുടെ പരസ്പര പ്രീതിയിലൂടെ നിർഗുണ–സഗുണങ്ങളെ ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന ഒരു സേതു പണിയുന്നു. കഥാ-ആഖ്യാനം (ലീല) തുടങ്ങുന്നതിന് മുമ്പ് സിദ്ധാന്ത-സ്ഥാപനം (നാമ-തത്ത്വം) വരുന്നതിന്റെ കാരണം ഇതാണ്: കലിയുഗത്തിൽ കര്‍മ്മ/യോഗങ്ങളുടെ ദുഷ്കരതയ്ക്കിടയിൽ ‘കേവലം നാമം’ എന്നതിനെ സർവസുലഭമായ ഉപായമായി പ്രഖ്യാപിക്കാനായി. ഇവിടെ ഭക്തജീവിത ഉദാഹരണങ്ങൾ (പ്രഹ്ലാദൻ, ധ്രുവൻ, അജാമിലൻ, ഗജേന്ദ്രൻ, ഗണിക) നാമത്തെ സർവജനീനവും അഹൈതുകവും കരുണാമയവുമായ സാധനമായി തെളിയിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ കവിയുടെ ആത്മ-നിന്ദ/വിനയം (ധീഠത, കുസേവകൻ) ഭക്തിയുടെ ‘അനന്യത’യും പ്രഭുവിന്റെ ‘ശീലം’ (ക്ഷമ) എന്നതും ഭാവകേന്ദ്രമാക്കുന്നു—ഇതാണ് ബാലകാണ്ഡത്തിലെ ‘ഭക്തി-ജന്മ’വിധാനം.
Verses
ചൗപായി 20.1-4
आखर मधुर मनोहर दोऊ।बरन बिलोचन जन जिय जोऊ।।
सुमिरत सुलभ सुखद सब काहू।लोक लाहु परलोक निबाहू।।
कहत सुनत सुमिरत सुठि नीके।राम लखन सम प्रिय तुलसी के।।
बरनत बरन प्रीति बिलगाती।ब्रह्म जीव सम सहज सँघाती।।
नर नारायन सरिस सुभ्राता।जग पालक बिसेषि जन त्राता।।
भगति सुतिय कल करन बिभूषन।जग हित हेतु बिमल बिधु पूषन।।
स्वाद तोष सम सुगति सुधा के।कमठ सेष सम धर बसुधा के।।
जन मन मंजु कंज मधुकर से।जीह जसोमति हरि हलधर से।।
ākhar madhura manohara doū |barana bilocana jana jiya joū ||
sumirata sulabha sukhada saba kāhū |loka lāhu paraloka nibāhū ||
kahata sunata sumirata suṭhi nīke |rāma lakhana sama priya tulasī ke ||
baranata barana prīti bilagātī |brahma jīva sama sahaja saṁghātī ||
nara nārāyana sarisa subhrātā |jaga pālaka biseṣi jana trātā ||
bhagati sutiya kala karana bibhūṣana |jaga hita hetu bimala bidhu pūṣana ||
svāda toṣa sama sugati sudhā ke |kamaṭha seṣa sama dhara basudhā ke ||
jana mana mañju kañja madhukara se |jīha jasomati hari haladhara se ||
രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളും മധുരമായതും മനോഹരമായതുമാണ്; അവ അക്ഷരങ്ങളുടെ രണ്ട് കണ്ണുകൾ, ഭക്തന്റെ ആത്മാവിന്റെ പ്രാണൻ. അവ ഓർക്കുവാൻ എളുപ്പം, എല്ലാവർക്കും സുഖം നൽകുന്നവ; ഈ ലോകത്ത് ലാഭം, പരലോകത്ത് ആധാരം. പറയുക, കേൾക്കുക, ഓർക്കുക എന്നത് വളരെ നല്ലത്; തുളസീദാസിന് രാമ ലക്ഷ്മണന്മാരെപ്പോലെ പ്രിയപ്പെട്ടവ. രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളും ഉച്ചരിക്കുമ്പോൾ വ്യത്യസ്തമായിരിക്കെ, അവയുടെ പ്രേമത്തിൽ ബ്രഹ്മാവും ജീവനും പോലെ ആദിമുതൽ സഹജ കൂട്ടുകാർ. നര നാരായണന്മാരെപ്പോലുള്ള നല്ല സഹോദരന്മാർ; ലോകത്തെ സംരക്ഷിക്കുന്നവർ, പ്രത്യേകിച്ച് ഭക്തരെ രക്ഷിക്കുന്നവർ. ഭക്തി എന്ന സുന്ദരിയായ സ്ത്രീയുടെ ചെവികൾക്ക് സുന്ദര ആഭരണങ്ങൾ പോലെ; ലോക ഹിതത്തിനായി നിർമലമായ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും പോലെ. മുക്തി അമൃതത്തിന് രുചിയും തൃപ്തിയും പോലെ; ഭൂമിയെ ധരിക്കുന്ന കൂർമ്മവും ശേഷവും പോലെ. ഭക്തന്റെ മനസ്സ് എന്ന സുന്ദര താമരയ്ക്ക് വണ്ടുകൾ പോലെ; നാവിന് യശോദയ്ക്ക് ഹരിയും ബലരാമനും പോലെ.
ദോഹ 20
एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ।तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।
eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou |tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||
എല്ലാ അക്ഷരങ്ങളുടെയും മീത്തിൽ ഒന്ന് രാജഛത്രം പോലെയും മറ്റൊന്ന് കിരീട മണി പോലെയും പ്രകാശിക്കുന്നു. തുളസീദാസ് പറയുന്നു, രഘുബർ ആയ രാമന്റെ നാമത്തിലെ ഈ രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളും പ്രകാശിക്കുന്നു.
ചൗപായി 21.1-4
समुझत सरिस नाम अरु नामी।प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।।
नाम रूप दुइ ईस उपाधी।अकथ अनादि सुसामुझि साधी।।
को बड़ छोट कहत अपराधू।सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।।
देखिअहिं रूप नाम आधीना।रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।।
रूप बिसेष नाम बिनु जानें।करतल गत न परहिं पहिचानें।।
सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें।आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।।
नाम रूप गति अकथ कहानी।समुझत सुखद न परति बखानी।।
अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी।उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।
samujhata sarisa nāma aru nāmī |prīti paraspara prabhu anugāmī ||
nāma rūpa dui īsa upādhī |akatha anādi su-sāmujhi sādhī ||
ko baṛa choṭa kahata aparādhū |suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū ||
dekhiahia rūpa nāma ādhīnā |rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā ||
rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ |karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ ||
sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ |āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ ||
nāma rūpa gati akatha kahānī |samujhata sukhada na parati bakhānī ||
aguna saguna bica nāma su-sākhī |ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||
മനസ്സിലാക്കിയാൽ നാമവും നാമമുള്ളവരും ഒന്നാണെന്നു തോന്നും; അവയ്ക്കിടയിൽ സ്നേഹം പരസ്പരമാണ്, പ്രഭു നാമത്തെ അനുഗമിക്കുന്നു. നാമവും രൂപവും ഈശ്വരന്റെ രണ്ട് ഉപാധികളാണ്, രണ്ടും പറയാനാവാത്തവ, ആദിയില്ലാത്തവ; ശരിയായ ഗ്രഹണത്താൽ മാത്രം മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്നവ. ഏതാണ് വലുത്, ഏതാണ് ചെറുത് എന്ന് പറയുന്നത് അപരാധം. അവയുടെ ഗുണങ്ങളുടെ ഭേദം കേട്ട് സാധുക്കൾ മനസ്സിലാക്കും. രൂപങ്ങൾ നാമത്തെ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നതായി കാണാം; നാമം കൂടാതെ രൂപത്തിന്റെ ജ്ഞാനമില്ല. നാമം അറിയാതെ ഒരു നിശ്ചിത രൂപത്തെ, കൈയിലാണെങ്കിലും, തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല. എന്നാൽ രൂപം കാണാതെ തന്നെ നാമം സ്മരിച്ചാൽ, വിശേഷ സ്നേഹം ഹൃദയത്തിൽ വരുന്നു. നാമത്തിന്റെയും രൂപത്തിന്റെയും ഗതി പറയാൻ കഴിയാത്ത കഥയാണ്; മനസ്സിലാക്കുന്നവർക്ക് സുഖം നൽകും, പക്ഷേ വാക്കുകളാൽ വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഗുണരഹിതനും ഗുണയുക്തനും ഇടയിൽ നാമം നല്ല സാക്ഷി, ഇരുവരെയും ബോധിപ്പിക്കുന്ന ചതുര ദുഭാഷി.
ദോഹ 21
राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार।तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।
rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra |tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||
രാമ നാമം ഒരു മണിദീപം പോല നാവിന്റെ വാതിൽപ്പടിയിൽ വെക്കുക, തുളസീദാസ, ഉള്ളിലും പുറത്തും പ്രകാശം ആഗ്രഹിക്കുന്നെങ്കിൽ.
ചൗപായി 22.1-4
नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी।बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।।
ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा।अकथ अनामय नाम न रूपा।।
जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ।नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।।
साधक नाम जपहिं लय लाएँ।होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।।
जपहिं नामु जन आरत भारी।मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।।
राम भगत जग चारि प्रकारा।सुकृती चारिउ अनघ उदारा।।
चहू चतुर कहुँ नाम अधारा।ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।।
चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ।कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।
nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī |birati birañci prapañca biyogī ||
brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā |akatha anāmay nāma na rūpā ||
jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū |nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū ||
sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ |hohiṁ siddha animādika pāeṁ ||
japahiṁ nāmu jana ārata bhārī |miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī ||
rāma bhagata jaga cāri prakārā |sukṛtī cāriu anagha udārā ||
cahū catura kahuṁ nāmu adhārā |gyānī prabhūhi biseṣi piārā ||
cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū |kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||
യോഗികൾ നാവിൽ നാമം ജപിച്ച് ഉണരുന്നു; വിരക്തിയോടെ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ മായാ പ്രപഞ്ചത്തിൽ നിന്ന് മുക്തരാകുന്നു. അവർ അതുലമായ ബ്രഹ്മാനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു, അത് പറയാൻ ആവാത്തത്, ദോഷരഹിതമായത്, നാമരൂപങ്ങളില്ലാത്തത്. ഗൂഢമായ ഗതി അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും, നാവിൽ നാമം ജപിച്ച് അത് അറിയുന്നു. സാധകർ മനസ്സ് ലയിപ്പിച്ച് നാമം ജപിക്കുന്നു; സിദ്ധന്മാരായി, അണിമ തുടങ്ങിയ സിദ്ധികൾ നേടുന്നു. ഭാരിയ കഷ്ടത്താൽ വലയുന്ന ജനങ്ങൾ നാമം ജപിക്കുന്നു; അവരുടെ കഷ്ടങ്ങൾ മാറി, സുഖികളാകുന്നു. ലോകത്ത് രാമഭക്തന്മാർ നാല് തരം; നാല് തരക്കാരും പുണ്യശീലർ, പാപരഹിതർ, ഉദാര ഹൃദയന്മാർ. നാല് തരം ചതുരന്മാർക്കും നാമമാണ് ആധാരം; എന്നാൽ ജ്ഞാനി പ്രഭുവിന് വിശേഷമായി പ്രിയപ്പെട്ടവൻ. നാല് യുഗങ്ങളിലും നാല് വേദങ്ങളിലും നാമത്തിന്റെ പ്രഭാവമുണ്ട്; എന്നാൽ കലിയുഗത്തിൽ വിശേഷമായി മറ്റൊരു ഉപായമില്ല.
ദോഹ 22
सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन।नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।
sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna |nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||
എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളിൽ നിന്നും മുക്തരായി, രാമ ഭക്തിയുടെ ആനന്ദത്തിൽ ലീനരായവർ, നാമത്തിന്റെ അമൃത തടാകത്തിൽ തങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ മത്സ്യങ്ങളെപ്പോലെ ആക്കിയിരിക്കുന്നു.
ചൗപായി 23.1-4
अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा।अकथ अगाध अनादि अनूपा।।
मोरें मत बड़ नामु दुहू तें।किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।।
प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की।कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।।
एकु दारुगत देखिअ एकू।पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।।
उभय अगम जुग सुगम नाम तें।कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।।
ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी।सत चेतन धन आनँद रासी।।
अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी।सकल जीव जग दीन दुखारी।।
नाम निरूपन नाम जतन तें।सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।
aguna saguna dui brahma sarūpā |akatha agādha anādi anūpā ||
moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ |kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ ||
proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī |kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī ||
eku dārugata dekhi-a ekū |pāvaka sama juga brahma bibekū ||
ubhaya agama juga sugama nāma teṁ |kaheuṁ nāmu baṛa brahma rāma teṁ ||
byāpaku eku brahma abināsī |sata cetana dhana ānaṁda rāsī ||
asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī |sakala jīva jaga dīna dukhārī ||
nāma nirūpana nāma jatana teṁ |sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||
ബ്രഹ്മത്തിന് രണ്ട് രൂപങ്ങളുണ്ട്, ഗുണരഹിതവും ഗുണസഹിതവും; രണ്ടും പറയാനാവാത്തവ, അഗാധമായവ, ആദിയില്ലാത്തവ, ഉപമയില്ലാത്തവ. എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ നാമം രണ്ടിനേക്കാളും വലിയതാണ്, കാരണം അത് തന്റെ സ്വന്തം ശക്തികൊണ്ട് രണ്ടിനെയും തന്റെ വശത്താക്കി. സജ്ജനർ ഇത് തങ്ങളുടെ ദാസന്റെ വാലായ്മ എന്ന് കരുതരുത്; എന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ വിശ്വാസം, സ്നേഹം, ഇഷ്ടം കൊണ്ട് പറയുന്നു. ശരിയായ വിവേചനം കൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രണ്ട് രൂപങ്ങളും തീപോലാണ്: ഒന്ന് മരത്തിനുള്ളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നതായി കാണപ്പെടുന്നു, മറ്റേത് പ്രകടമായ തീയായി. രണ്ടും എത്തിച്ചേരാൻ പ്രയാസം, എന്നാൽ നാമം കൊണ്ട് രണ്ടും എളുപ്പത്തിൽ എത്തിച്ചേരാം; ആയതിനാൽ നാമം ബ്രഹ്മത്തിനേക്കാളും, രാമനേക്കാളും വലിയതാണെന്ന് പറഞ്ഞു. ബ്രഹ്മം ഒന്നേയുള്ളൂ, എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ച, നാശരഹിതമായ, ശുദ്ധ സത്തും ചൈതന്യവും, ആനന്ദത്തിന്റെ രാശി. അങ്ങനെയുള്ള മാറ്റമില്ലാത്ത പ്രഭു ഹൃദയത്തിൽ വസിച്ചിട്ടും, ലോകത്തിലെ എല്ലാ ജീവികളും ദീനരും, ബാധിതരും, ദുഃഖിതരുമാണ്. നാമത്തെ ധ്യാനിച്ച്, നാമം കൊണ്ട് പരിശ്രമിച്ചാൽ, അവനും പ്രകടമാകുന്നു, രത്നത്തിന്റെ മൂല്യം അതിന്റെ മൂല്യനിർണ്ണയം കൊണ്ട് അറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ.
ദോഹ 23
निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार।कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।
niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra |kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||
ഈവണ്ണം നിർഗുണത്തെക്കാൾ വലുതാണ് നാമത്തിന്റെ അപാരമായ പ്രഭാവം. എന്റെ സ്വന്തം ചിന്തയനുസരിച്ച്, നാമം രാമനെക്കാൾ വലുതാണെന്ന് പറയുന്നു.
ചൗപായി 24.1-4
राम भगत हित नर तनु धारी।सहि संकट किए साधु सुखारी।।
नामु सप्रेम जपत अनयासा।भगत होहिं मुद मंगल बासा।।
राम एक तापस तिय तारी।नाम कोटि खल कुमति सुधारी।।
रिषि हित राम सुकेतुसुता की।सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।।
सहित दोष दुख दास दुरासा।दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।।
भंजेउ राम आपु भव चापू।भव भय भंजन नाम प्रतापू।।
दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन।जन मन अमित नाम किए पावन।।
निसिचर निकर दले रघुनंदन।नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।
rāma bhagata hita nara tanu dhārī |sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī ||
nāmu sa-prema japata anāyāsā |bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā ||
rāma eka tāpasa tiya tārī |nāma koṭi khala kumati sudhārī ||
ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī |sahita sena-suta kīnha bibākī ||
sahita doṣa dukha dāsa durāsā |dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā ||
bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū |bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū ||
daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana |jana mana amita nāma kiye pāvana ||
nisi-cara nikara dale raghunaṃdana |nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||
തന്റെ ഭക്തന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി രാമൻ മനുഷ്യ ശരീരം ധരിച്ചു; താൻ തന്നെ കഷ്ടങ്ങൾ സഹിച്ച് സാധുക്കളെ സുഖികളാക്കി. എന്നാൽ സ്നേഹത്തോടെ അവന്റെ നാമം ജപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നാൽ, ഭക്തന്മാർ എളുപ്പിൽ ആനന്ദത്തിന്റെയും മംഗളത്തിന്റെയും വാസസ്ഥലമാകുന്നു. രാമൻ ഒരു തപസ്വിയുടെ ഭാര്യയെ മാത്രം രക്ഷിച്ചു; നാമം കോടി ദുഷ്ടന്മാരുടെ തെറ്റായ മനസ്സുകളെ സുധാരിച്ചു. മുനിയുടെ ഹിതത്തിനായി രാമൻ സുകേതുവിന്റെ മകളെ അവളുടെ സൈന്യത്തോടും മകനോടും കൂടി നശിപ്പിച്ചു. നാമം തന്റെ ദാസന്മാരുടെ ദോഷങ്ങളെ, ദുഃഖങ്ങളെ, തെറ്റായ പ്രതീക്ഷകളെ നശിപ്പിക്കുന്നു, സൂര്യൻ രാത്രിയെ നശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. രാമൻ താൻ തന്നെ ശിവന്റെ വില്ല് പൊട്ടിച്ചു; നാമത്തിന്റെ പ്രതാപം സംസാര ഭയത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പ്രഭു ദണ്ഡക വനത്തെ സുന്ദരമാക്കി; നാമം അവന്റെ ഭക്തന്മാരുടെ അഗണിത മനസ്സുകളെ പവിത്രമാക്കി. രഘുനന്ദനൻ രാക്ഷസ സമൂഹങ്ങളെ നശിപ്പിച്ചു; നാമം കലിയുഗത്തിലെ എല്ലാ പാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്നവൻ.
ദോഹ 24
सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ।नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।
sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha |nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||
രഘുനാഥൻ ശബരിക്കും, ജടായു എന്ന പരുന്തിനും, തന്റെ മറ്റു നല്ല സേവകർക്കും ഉത്തമമായ ഗതി നൽകി; എന്നാൽ അവന്റെ നാമം അനന്തമായ ദുഷ്ടരെയും ഉദ്ധരിച്ചു, അതിന്റെ ഗുണഗാഥ വേദങ്ങൾക്ക് അറിയാവുന്നതാണ്.
ചൗപായി 25.1-4
राम सुकंठ बिभीषन दोऊ।राखे सरन जान सबु कोऊ।।
नाम गरीब अनेक नेवाजे।लोक बेद बर बिरिद बिराजे।।
राम भालु कपि कटकु बटोरा।सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।।
नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं।करहु बिचारु सुजन मन माहीं।।
राम सकुल रन रावनु मारा।सीय सहित निज पुर पगु धारा।।
राजा रामु अवध रजधानी।गावत गुन सुर मुनि बर बानी।।
सेवक सुमिरत नामु सप्रीती।बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।।
फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें।नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।
rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū |rākhē saraṇa jāni sabu koū ||
nāma garība anēka nēvājē |loka bēda bara birida birājē ||
rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā |sētu hētu śramu kīnha na thōrā ||
nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ |karahu bicāru sujana mana māhīṃ ||
rāma sakula rana rāvaṇu mārā |sīya sahita nija pura pagu dhārā ||
rājā rāmu avadha raja-dhānī |gāvata guna sura muni bara bānī ||
sēvaka sumirata nāmu sa-prītī |binu śrama prabala mōha dalu jītī ||
phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ |nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||
രാമൻ സുഗ്രീവന് വിഭീഷണൻ എന്നിവർക്ക് രണ്ടുപേർക്കും ശരണം നൽകി, എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്നതുപോലെ. അവന്റെ നാമം അസംഖ്യം ദരിദ്രരെ അനുഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ഉത്തമമായ കീർത്തി ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും പ്രകാശിക്കുന്നു. രാമൻ കരടികളുടെയും കുരങ്ങുകളുടെയും സൈന്യത്തെ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി, പാലം നിർമ്മിക്കാൻ അവൻ എടുത്ത അധ്വാനം ചെറുതല്ല. എന്നാൽ അവന്റെ നാമം എടുത്താൽ മാത്രം സംസാര സാഗരം ഉണങ്ങുന്നു. സജ്ജനർ ഇതിനെക്കുറിച്ച് തങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ ചിന്തിക്കട്ടെ. രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ അവന്റെ കുടുംബത്തോടൊപ്പം വധിച്ചു, സീതയോടൊപ്പം തന്റെ സ്വന്തം നഗരത്തിൽ കാൽ വെച്ചു. രാമൻ രാജാവായി, അയോദ്ധ്യ അവന്റെ തലസ്ഥാനം, ദേവന്മാരും മുനിമാരും ഉത്തമ വാക്കുകളാൽ അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ പാടി. എന്നാൽ സ്നേഹത്തോടെ നാമം സ്മരിക്കുന്ന സേവകൻ യാതൊരു അധ്വാനവുമില്ലാതെ പ്രബലമായ മോഹ സൈന്യത്തെ ജയിക്കുന്നു. അത്തരം ഭക്തൻ സ്നേഹത്തിലും തന്റെ സന്തോഷത്തിലും മുഴുകി സഞ്ചരിക്കുന്നു; നാമത്തിന്റെ പ്രസാദം കൊണ്ട് അവന് യാതൊരു വിഷമവുമില്ല, സ്വപ്നത്തിൽ പോലുമില്ല.
ദോഹ 25
ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि।रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।
brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni |rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||
ബ്രഹ്മാവിനേക്കാളും രാമനേക്കാളും നാമം മഹത്തരമാണ്; ഉത്തമ വരങ്ങൾ നൽകുന്നവർക്ക് പോലും വരം നൽകുന്നത്. തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇത് മനസ്സിലാക്കി, രാമചരിത്രത്തിലെ നൂറ് കോടി ശ്ലോകങ്ങളിൽ നിന്നും മഹേശൻ അതിനെ തിരഞ്ഞെടുത്തു.
ചൗപായി 26.1-4
नाम प्रसाद संभु अबिनासी।साजु अमंगल मंगल रासी।।
सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी।नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।।
नारद जानेउ नाम प्रतापू।जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।।
नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू।भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।।
ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ।पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।।
सुमिरि पवनसुत पावन नामू।अपने बस करि राखे रामू।।
अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ।भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।।
कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई।रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।
nāma prasāda sambhu abināsī |sāju amangala mangala rāsī ||
suka sanakādi siddha muni jogī |nāma prasāda brahma-sukha bhogī ||
nārada jāneu nāma pratāpū |jaga priya hari-hari hari priya āpū ||
nāmu japata prabhu kīnha prasādū |bhagata siromani bhe prahalādū ||
dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ |pāyu acala anūpama ṭhāū̃ ||
sumiri pavanasuta pāvana nāmū |apane basa kari rākhe rāmū ||
apatu ajāmilu gaju ganikāū |bhe mukuta hari nāma prabhāū ||
kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī |rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||
നാമത്തിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ശംഭു നശിക്കാത്തവൻ; അവന്റെ ആഭരണങ്ങൾ അശുഭകരമായിരുന്നിട്ടും, അവൻ ശുഭത്തിന്റെ ഖനി. ശുകൻ, സനകാദികൾ, സിദ്ധർ, മുനിമാർ, യോഗികൾ നാമത്തിന്റെ പ്രസാദത്താൽ ബ്രഹ്മസുഖം അനുഭവിക്കുന്നവർ. നാരദൻ നാമത്തിന്റെ പ്രതാപം അറിഞ്ഞു: ഹരി ലോകത്തിന് പ്രിയനാണ്, അവനേ ഹരിയ്ക്കും ഹരനും പ്രിയനാണ്. പ്രഹ്ലാദൻ നാമം ജപിക്കെ, പ്രഭു അനുഗ്രഹം ചൊരിയെ, അവൻ ഭക്തശിരോമണിയായി. ധ്രുവൻ തന്റെ എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളിലും ഹരിയുടെ നാമം ജപിച്ചു, അചലമായ അനൂപമമായ സ്ഥാനം പ്രാപിച്ചു. പവനസുതനായ ആഞ്ജനേയൻ പാവന നാമം സ്മരിച്ചു, രാമനെ തന്റെ വശത്താക്കി വെച്ചു. നെറി തെറ്റിയ അജാമിലൻ, ഗജൻ, ഗണിക എല്ലാവരും ഹരിയുടെ നാമത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ മുക്തരായി. നാമത്തിന്റെ മഹിമ എത്ര ദൂരം പറയാൻ? രാമനെ തന്നെ നാമത്തിന്റെ ഗുണങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി പാടാൻ കഴിയില്ല.
ദോഹ 26
नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु।जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।
nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu |jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||
രാമന്റെ നാമം കൽപ്പതരുവായ വൃക്ഷം, കലിയുഗത്തിൽ എല്ലാ കല്യാണങ്ങളുടെയും വാസസ്ഥലം. അതിനെ സ്മരിച്ചതിനാൽ, തുളസീദാസൻ നിരർത്ഥകമായ ഭാംഗ് ചെടിയിൽ നിന്ന് പുണ്യമായ തുളസിയായി മാറി.
ചൗപായി 27.1-4
चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका।भए नाम जपि जीव बिसोका।।
बेद पुरान संत मत एहू।सकल सुकृत फल राम सनेहू।।
ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें।द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।।
कलि केवल मल मूल मलीना।पाप पयोनिधि जन मन मीना।।
नाम कामतरु काल कराला।सुमिरत समन सकल जग जाला।।
राम नाम कलि अभिमत दाता।हित परलोक लोक पितु माता।।
नहिं कलि करम न भगति बिबेकू।राम नाम अवलंबन एकू।।
कालनेमि कलि कपट निधानू।नाम सुमति समरथ हनुमानू।।
cahũ juga tīni kāla tihũ lokā |bhae nāma japi jīva bisokā ||
beda purāna santa mata ehū |sakala sukṛta phala rāma sanehū ||
dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ |dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ ||
kali kevala mala mūla malīnā |pāpa payonidhi jana mana mīnā ||
nāma kāmataru kāla karālā |sumirata samana sakala jaga jālā ||
rāma nāma kali abhimata dātā |hita paraloka loka pitu mātā ||
nahiṁ kali karama na bhagati bibekū |rāma nāma avalambana ekū ||
kālanemi kali kapaṭa nidhānū |nāma sumati samaratha hanumānū ||
നാല് യുഗങ്ങളിലും, മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും, നാമം ജപിച്ച് ജീവികൾ ദുഃഖരഹിതരായി. വേദങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ, സാധുക്കളുടെ മതം ഇതാണ്: രാമനോടുള്ള സ്നേഹമാണ് എല്ലാ നല്ല കർമ്മങ്ങളുടെയും ഫലം. ആദ്യ യുഗത്തിൽ ധ്യാനം, രണ്ടാം യുഗത്തിൽ യാഗ വിധികൾ, ദ്വാപര യുഗത്തിൽ പൂജയാൽ പ്രഭുവിനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തൽ. കലിയുഗം മുഴുവൻ മലിനതയിൽ വേരൂന്നി അശുദ്ധമായി; പാപത്തിന്റെ സമുദ്രം, മനുഷ്യരുടെ മനസ്സ് അതിലെ മത്സ്യങ്ങൾ. ഭയങ്കര കലികാലത്തിൽ നാമം മാത്രമാണ് കല്പവൃക്ഷം; അത് സ്മരിച്ചാൽ എല്ലാ ലോക ബന്ധനങ്ങളും നശിക്കും. കലിയുഗത്തിൽ രാമ നാമം ആഗ്രഹിച്ചതെല്ലാം നൽകുന്നത്; ഇഹലോക പരലോകങ്ങളിൽ പിതാവും മാതാവും പോലെ ഹിതം ചെയ്യുന്നത്. കലിയുഗത്തിൽ കർമ്മമോ ഭക്തിയോ വിവേകമോ ഇല്ല; രാമ നാമം മാത്രമേ ആധാരം. കലിയുഗം കാലനേമി, വഞ്ചനയുടെ ഭണ്ഡാരം; നാമം സുമതിയും സമർത്ഥനുമായ ഹനുമാൻ, അതിനെ ജയിക്കുന്നു.
ദോഹ 27
राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल।जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।
rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla |jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||
രാമ നാമം നരകേസരി, കലികാലം കനകകസിപു. ജപിക്കുന്നവർ പ്രഹ്ലാദനെപ്പോലെ, ആ നാമം ദേവന്മാരെ ഉപദ്രവിക്കുന്ന ഇവനെ നശിപ്പിച്ച് അവരെ സംരക്ഷിക്കും.
ചൗപായി 28.1-6
भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ।नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।।
सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा।करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।।
मोरि सुधारिहि सो सब भाँती।जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।।
राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो।निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।।
लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं।बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।।
गनी गरीब ग्रामनर नागर।पंडित मूढ़ मलीन उजागर।।
सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी।नृपहि सराहत सब नर नारी।।
साधु सुजान सुसील नृपाला।ईस अंस भव परम कृपाला।।
सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी।भनिति भगति नति गति पहिचानी।।
यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ।जान सिरोमनि कोसलराऊ।।
रीझत राम सनेह निसोतें।को जग मंद मलिनमति मोतें।।
bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ |nāma japat maṅgala disi dasahū̃ ||
sumiri so nāma rāma guna gāthā |karaũ nāi raghunāthahi māthā ||
mori sudhārihi so saba bhā̃tī |jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī ||
rāma susvāmi kusevaku moso |nija disi daikhi dayānidhi poso ||
lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ |binaya sunata pahicānata prītī ||
ganī garība grāmanara nāgara |paṇḍita mūṛha malīna ujāgara ||
sukabi kukabi nija mati anuhārī |nṛpahi sarāhata saba nara nārī ||
sādhu sujāna susīla nṛpālā |īsa aṁsa bhava parama kṛpālā ||
suni sanamānahĩ sabahi subānī |bhaniti bhagati nati gati pahicānī ||
yaha prākṛta mahipāla subhāū |jāna siromani kosalarāū ||
rījhata rāma saneha nisotẽ |ko jaga manda malinmati motẽ ||
ഭക്തിയാലും ദ്വേഷത്താലും, കോപത്താലും ആലസ്യത്താലും രാമന്റെ നാമം ജപിച്ചാൽ, പത്തു ദിക്കുകളിലും മംഗളം പരക്കുന്നു. ആ നാമം സ്മരിച്ച്, രഘുനാഥന് തല വണങ്ങി, രാമന്റെ ഗുണഗാഥ പാടുന്നു. അവന്റെ കൃപ കൃപയാൽ വറ്റാത്തത്; അവന് എന്റെ എല്ലാ കുറ്റങ്ങളും എല്ലാ വിധത്തിലും തിരുത്തും. രാമന് നല്ല സ്വാമി, ഞാന് താഴ്ന്ന സേവകന്; എങ്കിലും കാരുണ്യ സമുദ്രന്, തന്റെ സ്വഭാവം നോക്കി, എന്നെപ്പോലത്തെയാളെ പോറ്റി. ലോകത്തും വേദത്തിലും നല്ല സ്വാമിയുടെ രീതി ഇതാണ്: അപേക്ഷ കേട്ട്, അതിന് പിന്നിലുള്ള സ്നേഹം തിരിച്ചറിയുന്നു. ധനികരും ദരിദ്രരും, ഗ്രാമീണരും നഗരവാസികളും, പണ്ഡിതരും മൂഢരും, മലിനരും പ്രസിദ്ധരും, നല്ല കവികളും ചീത്ത കവികളും, തങ്ങളുടെ ബുദ്ധിയനുസരിച്ച് എല്ലാ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും തങ്ങളുടെ രാജാവിനെ പ്രശംസിക്കുന്നു. സാധുക്കളും ജ്ഞാനികളും സുശീലരുമായ രാജാക്കന്മാര്, ഈശന്റെ അംശമായി ജനിച്ച്, പരമ കൃപാളുക്കള്, എല്ലാവരുടെ വാക്കുകള് കേട്ട് എല്ലാവരെയും ബഹുമാനിച്ച്, പാട്ടിന്റെ അര്ത്ഥം, ഭക്തി, വിനയം, ലക്ഷ്യം എന്നിവ തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇതാണ് ഭൂലോക രാജാക്കന്മാരുടെ സ്വഭാവം; കോസല രാജാവ് തിരിച്ചറിയുന്നവരില് ശിരോമണിയായി അറിയപ്പെടുന്നു. രാമന് കലര്പ്പില്ലാത്ത ശുദ്ധമായ സ്നേഹത്താല് സന്തോഷിക്കുന്നു. ഈ ലോകത്ത് എന്നെക്കാള് മന്ദബുദ്ധിയും മലിനമതിയുമായവന് ആര്?
ദോഹ 28(क)-(ख)
सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु।उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।।
हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास।साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।
saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu |upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)||
hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa |sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||
കരുണാമയനായ രാമൻ ഈ ദുഷ്ട സേവകന്റെ സ്നേഹത്തെയും ഇഷ്ടത്തെയും സംരക്ഷിക്കും, കല്ലുകളെ കപ്പലുകളായും കുരങ്ങുകളെയും കരടികളെയും ജ്ഞാനികളായ ഉപദേഷ്ടാക്കളായും ആക്കിയവൻ. ഞാനും അവന്റെ സേവകൻ എന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു, എല്ലാവരും അങ്ങനെ പറയുന്നു, രാമനും ആ പരിഹാസം സഹിക്കുന്നു. അത്തരം യജമാനൻ സീതാനാഥൻ, അത്തരം സേവകൻ തുളസീദാസ്.
ചൗപായി 29.1-4
अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी।सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।।
समुझि सहम मोहि अपडर अपनें।सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।।
सुनि अवलोकि सुचित चख चाही।भगति मोरि मति स्वामि सराही।।
कहत नसाइ होइ हियँ नीकी।रीझत राम जानि जन जी की।।
रहति न प्रभु चित चूक किए की।करत सुरति सय बार हिए की।।
जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली।फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।।
सोइ करतूति बिभीषन केरी।सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।।
ते भरतहि भेंटत सनमाने।राजसभाँ रघुबीर बखाने।।
ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī |suni agh narakahum̐ nāka sakorī ||
samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ |so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ ||
suni avaloki sucita cakha cāhī |bhagati mori mati svāmi sarāhī ||
kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī |rījhata rāma jāni jana jī kī ||
rahati na prabhu cita cūka kiē kī |karata surati saya bāra hiē kī ||
jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī |phiri sukanṭha soi kīnha kucālī ||
soi karatūti bibhīṣana kerī |sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī ||
te bharatahi bheṃṭata sanamāne |rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||
എന്റെ ധൈര്യവും എന്റെ തെറ്റും വളരെ വലുതാണ്; അത്തരം പാപം കേട്ട് നരകം പോലും വെറുപ്പോടെ മൂക്കു ചുളിക്കുന്നു. അതിനെ ചിന്തിച്ച് ഞാൻ സ്വയമുണ്ടാക്കിയ അടിസ്ഥാനമില്ലാത്ത ഭയത്താൽ വിറയ്ക്കുന്നു; എങ്കിലും രാമൻ സ്വപ്നത്തിലും അതിനെ ശ്രദ്ധിച്ചില്ല. എന്റെ ഭക്തി കേട്ട്, തന്റെ കണ്ണുകൾകൊണ്ട് നോക്കി, പരിശുദ്ധ ഹൃദയത്തോടെ നോക്കി; എന്റെ സ്വാമി എന്റെ ഭക്തിയെയും എന്റെ ബുദ്ധിയെയും പ്രശംസിച്ചു. പറയുമ്പോൾ കേറിപ്പോയാലും, ഹൃദയത്തിൽ നല്ലതാണെങ്കിൽ നല്ലതാകുന്നു; തന്റെ അടിയാന്റെ മനസ്സിലുള്ളത് അറിഞ്ഞ് രാമൻ സന്തോഷിക്കുന്നു. പ്രഭു ചെയ്ത തെറ്റ് മനസ്സിൽ വെയ്ക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ ഹൃദയത്തിലുള്ളത് നൂറു തവണ ഓർക്കുന്നു. വാലിയെ വേട്ടക്കാരനെപ്പോലെ കൊന്ന അതേ പാപത്തിന്, സുഗ്രീവൻ പിന്നീട് അതേ ദുഷ്കൃത്യം ചെയ്തു. അതേ പെരുമാറ്റം വിഭീഷണന്റേതും ആയിരുന്നു, എങ്കിലും രാമൻ സ്വപ്നത്തിലും അതിനെ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ നോക്കിയില്ല. ആ രണ്ടുപേരെയും ഭരതനെ കണ്ടുമുട്ടുമ്പോൾ ബഹുമാനിച്ചു, രഘുവംശ വീരനായ രാമൻ രാജസഭയിൽ അവരെ പ്രശംസിച്ചു.
ദോഹ 29(क)-(ग)
प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।।
राम निकाईं रावरी है सबही को नीक।जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।।
एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ।बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।
prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna |tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna ||29(ka)||
rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka |joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka ||29(kha)||
ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi |baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi ||29(ga)||
പ്രഭു മരത്തിന്റെ താഴെ ഇരുന്നു, വാനരന്മാർ അതിന്റെ കൊമ്പുകളിൽ ഇരുന്നു; എങ്കിലും അവർ അവരെ തനിക്ക് തുല്യരാക്കി. തുളസീദാസ് പറയുന്നു: രാമനെപ്പോലെ എവിടെയും ഒരു യജമാനനില്ല, ഇത്തരം കരുണയുടെ നിധി. രാമാ, നിന്റെ നന്മ എല്ലാവർക്കും നല്ലതാണ്. ഇത് എന്നും സത്യമാണെങ്കിൽ, തുളസീദാസിനും നല്ലതാണ്. ഇങ്ങനെ തന്റെ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും പറഞ്ഞ്, എല്ലാവർക്കും വീണ്ടും തല കുനിച്ച്, രഘുബറിന്റെ ശുദ്ധമായ കീർത്തി ഇപ്പോൾ വർണ്ണിക്കുന്നു; അത് കേട്ട് കലിയുഗത്തിന്റെ പാപങ്ങൾ നശിക്കുന്നു.
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार यह खंड ‘नाम-दीप’ प्रज्वलित करता है: श्रवण–कीर्तन–स्मरण से लोक में मंगल, अंतःकरण-शुद्धि, और परलोक में सद्गति का हेतु माना गया है—विशेषतः कलियुग में ‘राम नाम अवलंबन एकू’ के भाव से।
सामान्य सत्संग-परंपरा में नाम-महिमा प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; कई पाठ-परंपराएँ ‘राम नाम’/‘सियाराम’ को ही सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
