Prakarana 3

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ। तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।

eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou | tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||

Ek chhatra hai, ek mukut mein mani hai, sab varnon par jo hai. Tulsidas kehte hain, Raghubar ke naam ke do akshar aise hi shobhate hain.

Verse 43 (चौपाई)

समुझत सरिस नाम अरु नामी। प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।। नाम रूप दुइ ईस उपाधी। अकथ अनादि सुसामुझि साधी।। को बड़ छोट कहत अपराधू। सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।। देखिअहिं रूप नाम आधीना। रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।। रूप बिसेष नाम बिनु जानें। करतल गत न परहिं पहिचानें।। सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें। आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।। नाम रूप गति अकथ कहानी। समुझत सुखद न परति बखानी।। अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी। उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।

samujhata sarisa nāma aru nāmī | prīti paraspara prabhu anugāmī || nāma rūpa dui īsa upādhī | akatha anādi su-sāmujhi sādhī || ko baṛa choṭa kahata aparādhū | suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū || dekhiahia rūpa nāma ādhīnā | rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā || rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ | karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ || sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ | āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ || nāma rūpa gati akatha kahānī | samujhata sukhada na parati bakhānī || aguna saguna bica nāma su-sākhī | ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||

Naam aur Naami, yani Ram, dono samajh mein ek jaise hain. Dono mein pyaar hai, jo Prabhu ke peeche chalta hai. Naam aur roop, yeh dono Bhagwan ke tarike hain. Woh anadi hain aur bata nahi sakte, par samajhdar log isse samajhte hain. Kaun bada kaun chhota, yeh bolna galat hai. Gunon ka bhed sun ke sadhu log samajhte hain. Roop naam ke aadhin hai, yeh dekha jaata hai. Naam ke bina roop ka gyan nahi hota. Naam ke bina roop ko pehchana nahi ja sakta. Jaise haath mein kuch ho, par pehchana na jaaye. Naam ko yaad karo, roop ko bina dekhe bhi. Dil mein khaas pyaar aata hai. Naam aur roop ki yeh kahani batayi nahi ja sakti. Samajhna sukhdayak hai, par poora batana mushkil hai. Nirgun aur sagun ke beech naam sakshi hai. Yeh dono taraf samajh deta hai, jaise dubhashi karta hai.

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार। तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।

rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra | tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||

Ram naam ki mani wali diya jeebh ke dwaar par rakh do. Tulsidas kehte hain, agar andar aur bahar dono taraf ujala chahiye, toh yeh karo.

Verse 45 (चौपाई)

नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी। बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।। ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा। अकथ अनामय नाम न रूपा।। जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ। नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।। साधक नाम जपहिं लय लाएँ। होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।। जपहिं नामु जन आरत भारी। मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।। राम भगत जग चारि प्रकारा। सुकृती चारिउ अनघ उदारा।। चहू चतुर कहुँ नाम अधारा। ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।। चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ। कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।

nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī | birati birañci prapañca biyogī || brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā | akatha anāmay nāma na rūpā || jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū | nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū || sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ | hohiṁ siddha animādika pāeṁ || japahiṁ nāmu jana ārata bhārī | miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī || rāma bhagata jaga cāri prakārā | sukṛtī cāriu anagha udārā || cahū catura kahuṁ nāmu adhārā | gyānī prabhūhi biseṣi piārā || cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū | kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||

Yogi log naam japse rehte hain, brahma jaise vairagi hain, duniya se alag. Woh brahma ke sukh ko mehsoos karte hain, jo bata nahi sakta, jahan na naam hai na roop. Jo guddh gati jaanna chahte hain, woh bhi naam jap ke jaante hain. Sadhak naam japte hain, mann ko laya mein laake. Woh siddh ho jaate hain, anima jaisi shaktiyan pa jaate hain. Dukhi log bhi naam japse hain, bade sankat mit jaate hain, sukh milta hai. Ram ke bhakt char prakar ke hain, sabhi sukrati, nirdosh aur udar hain. In charon ke liye naam aadhar hai. Gyan wale Prabhu ko khaas pyaare hain. Charon yugon aur charon Vedon mein naam ki mahima hai. Kali yug mein toh khaas hai, koi aur upay nahi hai.

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन। नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।

sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna | nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||

Jo log koi bhi ichcha nahi rakhte, aur Ram ke bhakti mein doob gaye hain, unke liye Ram ka naam amrit jaisa hai. Woh apne mann ko machhli bana dete hain jo us amrit mein hamesha rehti hai. Is pyaar se woh sab ichcha chhod dete hain.

Verse 47 (चौपाई)

अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा। अकथ अगाध अनादि अनूपा।। मोरें मत बड़ नामु दुहू तें। किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।। प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की। कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।। एकु दारुगत देखिअ एकू। पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।। उभय अगम जुग सुगम नाम तें। कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।। ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी। सत चेतन धन आनँद रासी।। अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी। सकल जीव जग दीन दुखारी।। नाम निरूपन नाम जतन तें। सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।

aguna saguna dui brahma sarūpā | akatha agādha anādi anūpā || moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ | kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ || proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī | kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī || eku dārugata dekhi-a ekū | pāvaka sama juga brahma bibekū || ubhay agama juga sugama nāma teṁ | kaheuँ nāmu baṛa brahma rāma teṁ || byāpaku eku brahma abināsī | sata cetana dhana ānaṁda rāsī || asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī | sakala jīva jaga dīna dukhārī || nāma nirūpana nāma jatana teṁ | sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||

Bhagwan ki doon shaktiyan hain, ek jisme koi gun nahi dikhta, doosri jisme gun dikhte hain. Dono hi alag-alag tarah se wahi ek Bhagwan hain. Koi unhe poora samajh nahi sakta, na shuru pata hai na kisi se milta julta hai. Mere hisaab se Ram ka naam dono se bada hai. Kyunki naam ne dono ko apne mein samet liya hai. Bade log isko simple baat mat samjho. Main jo bol raha hoon woh dil se aata hai, pyaar se aata hai. Jaise lakdi mein aag chhupa hoti hai, waise hi buddhi se dekho to dono mein wohi ek Bhagwan dikhta hai. Dono takat aasaan nahi milta, lekin naam se dono mil jaate hain. Isliye main bolta hoon, naam Ram se bhi bada hai. Woh ek Bhagwan sab mein faila hua hai, kabhi khatam nahi hota. Woh hi hai, woh hi jaanta hai, woh hi khushiyon ka dher hai. Aisa Bhagwan sabke dil mein betha hai, kabhi badalta nahi. Phir bhi sab jeev aur duniya dukhi hai. Naam ko samjhao, naam ko japto, tab woh dikhta hai. Jaise heera ragadne se chamakta hai.

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार। कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।

niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra | kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||

Jis Bhagwan mein koi gun nahi dikhta, usse bhi naam ka power bahut bada hai. Main apne hisaab se bolta hoon, naam Ram se bhi bada hai.

Verse 49 (चौपाई)

राम भगत हित नर तनु धारी। सहि संकट किए साधु सुखारी।। नामु सप्रेम जपत अनयासा। भगत होहिं मुद मंगल बासा।। राम एक तापस तिय तारी। नाम कोटि खल कुमति सुधारी।। रिषि हित राम सुकेतुसुता की। सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।। सहित दोष दुख दास दुरासा। दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।। भंजेउ राम आपु भव चापू। भव भय भंजन नाम प्रतापू।। दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन। जन मन अमित नाम किए पावन।।। निसिचर निकर दले रघुनंदन। नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।

rāma bhagata hita nara tanu dhārī | sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī || nāmu sa-prema japata anāyāsā | bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā || rāma eka tāpasa tiya tārī | nāma koṭi khala kumati sudhārī || ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī | sahita sena-suta kīnha bibākī || sahita doṣa dukha dāsa durāsā | dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā || bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū | bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū || daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana | jana mana amita nāma kiye pāvana ||| nisi-cara nikara dale raghunaṃdana | nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||

Ram ne apne bhakton ke liye insaan ki body li. Kitni takleef sahi, aur sadhu logon ko khush kar diya. Jo bhi Ram ka naam pyaar se leta hai, aasaani se, woh bhakt khush rehte hain, mangal mein. Ram ne ek tapaswi ki aurat ko bhi ujaad diya. Naam ne karodon bure logon ka mann theek kar diya. Rishiyon ke liye Ram ne Suka ki beti aur Sena ke bete ko buddhi di. Saath hi dosh, dukh aur bure kaam, naam sab ko kuchal deta hai, jaise suraj raat ko khatam karta hai. Ram ne khud dhanush toda, aur naam ka power sansar ka dar tod deta hai. Prabhu ne Dandak van ko acha bana diya. Naam ne logon ke mann ko saaf kar diya. Raghunandan ne rakshason ki fauj ko bhaga diya. Naam Kali yug ki gandagi ko saaf karta hai.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ। नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।

sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha | nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||

Raghunath ne Sabari aur Jatayu ko achi jagah pahuncha diya, kyunki woh sachche sevak the. Aur unke naam se kitne bure log bhi uddhar gaye. Ved khud unke gunon ki katha batate hain.

Verse 51 (चौपाई)

राम सुकंठ बिभीषन दोऊ। राखे सरन जान सबु कोऊ।। नाम गरीब अनेक नेवाजे। लोक बेद बर बिरिद बिराजे।। राम भालु कपि कटकु बटोरा। सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।। नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं। करहु बिचारु सुजन मन माहीं।। राम सकुल रन रावनु मारा। सीय सहित निज पुर पगु धारा।। राजा रामु अवध रजधानी। गावत गुन सुर मुनि बर बानी।। सेवक सुमिरत नामु सप्रीती। बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।। फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें। नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।

rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū | rākhē saraṇa jāni sabu koū || nāma garība anēka nēvājē | loka bēda bara birida birājē || rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā | sētu hētu śramu kīnha na thōrā || nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ | karahu bicāru sujana mana māhīṃ || rāma sakula rana rāvaṇu mārā | sīya sahita nija pura pagu dhārā || rājā rāmu avadha raja-dhānī | gāvata guna sura muni bara bānī || sēvaka sumirata nāmu sa-prītī | binu śrama prabala mōha dalu jītī || phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ | nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||

Ram ne Shiv aur Vibhishan dono ko bacha liya, kyunki woh jaante the ki woh unki sharan mein aa gaye hain. Ram ka naam kitne garib logon ko utha chuka hai, koi ginnti nahi. Logon ki yaad mein aur Vedon mein yeh naam ki baat chamakti hai. Ram ne bhalu aur bandar ka ek poora sena bana liya. Setu banane ke liye unhone bahut mehnat ki, thoda bhi sharam nahi ki. Lekin bas naam lete hi bhavsagar sukh ho jata hai. Achhe log apne mann mein socho is baare mein. Ram ne yuddh mein Ravan ko maara. Sita ke saath wapas Ayodhya aaye aur apne shehar mein pair rakha. Ram Ayodhya ke raja ban gaye. Devi aur rishi unki mahima gaate hain. Jo sevak pyaar se naam yaad karta hai, bina mehnat ke moh ko hara deta hai. Woh pyaar mein khoya rehta hai, apne sukh mein. Naam ki kripa se na sapne mein koi chinta aati hai.

Verse 52 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि। रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।

brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni | rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||

Ram ka naam Brahman se bhi bada hai, aur Ram ke roop se bhi bada hai. Yeh naam jo maangta hai woh deta hai, bahut denewala hai. Shiv ne yeh baat apne mann mein rakhi. Crodon kathao mein se unhone Ram ki katha chuni.

Verse 53 (चौपाई)

नाम प्रसाद संभु अबिनासी। साजु अमंगल मंगल रासी।। सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी। नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।। नारद जानेउ नाम प्रतापू। जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।। नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू। भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।। ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ। पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।। सुमिरि पवनसुत पावन नामू। अपने बस करि राखे रामू।। अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ। भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।। कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई। रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।

nāma prasāda sambhu abināsī | sāju amangala mangala rāsī || suka sanakādi siddha muni jogī | nāma prasāda brahma-sukha bhogī || nārada jāneu nāma pratāpū | jaga priya hari-hari hari priya āpū || nāmu japata prabhu kīnha prasādū | bhagata siromani bhe prahalādū || dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ | pāyu acala anūpama ṭhāū̃ || sumiri pavanasuta pāvana nāmū | apane basa kari rākhe rāmū || apatu ajāmilu gaju ganikāū | bhe mukuta hari nāma prabhāū || kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī | rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||

Naam ki kripa se Shiv kabhi nahi marte. Naam bura kaam ko achha bana deta hai, jaise stock mein achhi cheez jama ho. Suk, Sanak aur siddh rishi aur yogi, sab naam ki kripa se Brahman ke sukh ka anand lete hain. Narad ne naam ki taakat jaani. Duniya Hari ko pyaari hai, aur Hari ko duniya pyaari hai, yeh sab naam ki wajah se. Prahlad ne naam japa aur Prabhu ne use apna diya. Woh bhakton mein sabse bada ban gaya. Dhruva ne Hari ka naam liya aur aisa sthan mila jo kabhi hilta nahi, koi aur jaisa nahi. Hanuman ne pavitra naam yaad kiya aur Ram ko apne bas mein kar liya. Ajamil, hathi aur ganika jaise gir gaye the, woh bhi Hari ke naam ki taakat se mukt ho gaye. Main kahan tak bataun naam ki badaai? Ram bhi naam ke gun nahi gaa sakte.

Verse 54 (दोहा/सोरठा)

नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु। जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।

nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu | jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||

Ram ka naam kalptaru hai, jo kuch maango woh deta hai. Kali yug mein yeh sukh ka ghar hai. Tulsidas kehte hain, main toh bhaang jaisa kharab tha. Naam yaad karke main tulsi ban gaya.

Verse 55 (चौपाई)

चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका। भए नाम जपि जीव बिसोका।। बेद पुरान संत मत एहू। सकल सुकृत फल राम सनेहू।। ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें। द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।। कलि केवल मल मूल मलीना। पाप पयोनिधि जन मन मीना।। नाम कामतरु काल कराला। सुमिरत समन सकल जग जाला।। राम नाम कलि अभिमत दाता। हित परलोक लोक पितु माता।। नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू।। कालनेमि कलि कपट निधानू। नाम सुमति समरथ हनुमानू।।

cahũ juga tīni kāla tihũ lokā | bhae nāma japi jīva bisokā || beda purāna santa mata ehū | sakala sukṛta phala rāma sanehū || dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ | dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ || kali kevala mala mūla malīnā | pāpa payonidhi jana mana mīnā || nāma kāmataru kāla karālā | sumirata samana sakala jaga jālā || rāma nāma kali abhimata dātā | hita paraloka loka pitu mātā || nahiṁ kali karama na bhagati bibekū | rāma nāma avalambana ekū || kālanemi kali kapaṭa nidhānū | nāma sumati samaratha hanumānū ||

Charon yug mein, teen samay mein, teeno duniya mein, jinhone naam japa woh jeev dukh se azaad ho gaye. Ved, Puran aur sant sab kahte hain, achhe kaam ka phal Ram ka pyaar hai. Pehle yug mein dhyan tha, dusre mein yagya, teesre mein puja se Prabhu khush hote the. Lekin Kali yug bilkul ganda hai, jaise gandagi ka jar. Paap ka samundar hai, aur mann machhli ki tarah usme tairta hai. Naam kalptaru hai, bhayankar kaal ko bhi shant karta hai. Isse yaad karne se duniya ki poori jala kati jaati hai. Kali yug mein Ram ka naam jo mann chahta hai woh deta hai. Is duniya mein aur us duniya mein bhi hit karta hai, jaise maa baap karte hain. Kali yug mein na karm ki shakti hai na bhakti ka samajh. Sirf ek sahara hai, Ram ka naam. Kali yug dhokhe ka khazana hai. Lekin naam sahi salah deta hai, aur Hanuman ki shakti isse kaam karti hai.

Verse 56 (दोहा/सोरठा)

राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल। जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।

rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla | jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||

Ram ka naam is kalyug ke liye sher jaisa hai. Jaise Narasimha ne Hiranyakashipu ko maara tha, waise hi Ram ka naam buraai ko maarta hai. Jaise Narasimha ne Prahlad ko bachaya tha, waise hi yeh naam apne bhakton ko bachaega aur devtas ke dushman ko kuchal dega.

Verse 57 (चौपाई)

भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ। नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।। सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा। करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।। मोरि सुधारिहि सो सब भाँती। जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।। राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो। निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।। लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं। बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।। गनी गरीब ग्रामनर नागर। पंडित मूढ़ मलीन उजागर।। सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी। नृपहि सराहत सब नर नारी।। साधु सुजान सुसील नृपाला। ईस अंस भव परम कृपाला।। सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी। भनिति भगति नति गति पहिचानी।। यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ। जान सिरोमनि कोसलराऊ।। रीझत राम सनेह निसोतें। को जग मंद मलिनमति मोतें।।

bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ | nāma japat maṅgala disi dasahū̃ || sumiri so nāma rāma guna gāthā | karaũ nāi raghunāthahi māthā || mori sudhārihi so saba bhā̃tī | jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī || rāma susvāmi kusevaku moso | nija disi daikhi dayānidhi poso || lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ | binaya sunata pahicānata prītī || ganī garība grāmanara nāgara | paṇḍita mūṛha malīna ujāgara || sukabi kukabi nija mati anuhārī | nṛpahi sarāhata saba nara nārī || sādhu sujāna susīla nṛpālā | īsa aṁsa bhava parama kṛpālā || suni sanamānahĩ sabahi subānī | bhaniti bhagati nati gati pahicānī || yaha prākṛta mahipāla subhāū | jāna siromani kosalarāū || rījhata rāma saneha nisotẽ | ko jaga manda malinmati motẽ ||

Darr mein ho ya gusse mein, aalsi ho ya bura man mein, jo bhi Ram ka naam leta hai uske liye accha hota hai, har taraf se. Main us naam ko yaad karke Ram ke gun gaata hoon aur Raghunath ke aage sir jhukata hoon. Woh mujhe theek kar dega har tarah se. Unki kripa kabhi kam nahi hoti. Ram ek achha malik hai aur main koi khaas naukar nahi hoon. Phir bhi woh daya ke khazane hain, mujhe dekh ke poshenge. Duniya aur Vedas dono mein yeh baat hai ki achha malik jab koi shart manwata hai to pyaar samajhta hai. Ameer ho ya gareeb, gaon ka ho ya shehar ka, padha-likha ho ya seedha-saadha, har koi apne raja ki taareef karta hai. Achha kavi ho ya bura, apni samajh ke hisaab se, mard aur aurat dono raja ki sifarish karte hain. Jo raja sant, samajhdar aur achhe swabhav ka hota hai, woh Bhagwan jaisa dayalu ban jaata hai. Sunke woh sabki izzat karta hai, acche bol bolke. Isse mera bhakti aur jhukna samajh mein aata hai. Yeh aam raja ka swabhav hai, Kosala ke raja sabse bade hain. Ram sirf pyaar se khush hote hain. Duniya mein mujhse zyada mand aur maila dimaag kaun hoga?

Verse 58 (दोहा/सोरठा)

सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु। उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।। हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास। साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।

saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu | upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)|| hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa | sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||

Dayalu Ram bewakoof naukar ke bhi pyaar rakhte hain. Jisne patthar ko phool bana diya, jiska mantree samajhdari khud hai, aur jiske saathi bandar aur bhalu hain. Poori duniya kuch bhi kahe, main badnaam ho jaun, Ram sab hansi uthate hain. Mera malik sirf Sita ke pati hain, yeh naukar Tulsidas hai.

Verse 59 (चौपाई)

अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी। सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।। समुझि सहम मोहि अपडर अपनें। सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।। सुनि अवलोकि सुचित चख चाही। भगति मोरि मति स्वामि सराही।। कहत नसाइ होइ हियँ नीकी। रीझत राम जानि जन जी की।। रहति न प्रभु चित चूक किए की। करत सुरति सय बार हिए की।। जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली। फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।। सोइ करतूति बिभीषन केरी। सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।। ते भरतहि भेंटत सनमाने। राजसभाँ रघुबीर बखाने।।

ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī | suni agh narakahum̐ nāka sakorī || samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ | so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ || suni avaloki sucita cakha cāhī | bhagati mori mati svāmi sarāhī || kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī | rījhata rāma jāni jana jī kī || rahati na prabhu cita cūka kiē kī | karata surati saya bāra hiē kī || jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī | phiri sukanṭha soi kīnha kucālī || soi karatūti bibhīṣana kerī | sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī || te bharatahi bheṃṭata sanamāne | rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||

Meri zidd bahut badi hai, bahut kharab. Yeh sunke narak bhi naak pher lega. Phir bhi Ram ne mujhe apna samajh ke dar nahi diya. Unhone mere us gunaah ko sapne mein bhi yaad nahi rakha. Mera malik ne mujhe suna aur acchi nazron se dekha, mera bhakti aur irada sarakha. Jab maine kaha to mera dil saaf ho gaya. Ram tab khush hote hain jab woh apne naukar ka dil samajhte hain. Prabhu kisi galti ko yaad nahi rakhte jo ek baar ho gayi. Woh dil mein pyaar ko sau baar yaad karte hain. Usi galti se jaise shikari ne Bali ko maara, waise hi Shiv ne usko ulat kar diya. Par wahi baat Vibhishan ke baare mein, Ram ne sapne mein bhi usko galti nahi maana. Jab unhone Bharat ki izzat ki, to Raghuvir ne raj sabha mein yeh bataya.

Verse 60 (दोहा/सोरठा)

प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।। तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।। राम निकाईं रावरी है सबही को नीक। जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।। एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ। बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।

prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna || tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna || 29(ka) || rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka | joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka || 29(kha) || ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi | baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi || 29(ga) ||

Prabhu ped se ped par kood ke bandar ki daal par gaye aur unko apne barabar bana diya. Tulsidas kehte hain, main Ram ki itni taareef nahi kar sakta, mera malik acche swabhav ka khazana hai. Ram, tumhari acchai sabke liye acchi hai. Agar yeh sach hai to Tulsidas ke liye bahut accha hai. Is tarah apne gun aur dosh batake main sabke aage phir se sir jhukata hoon. Aur Raghuvar ki safed kirti batata hoon, sunke Kali ki gandagi door ho jaati hai.

Verse 61 (चौपाई)

जागबलिक जो कथा सुहाई। भरद्वाज मुनिबरहि सुनाई।। कहिहउँ सोइ संबाद बखानी। सुनहुँ सकल सज्जन सुखु मानी।। संभु कीन्ह यह चरित सुहावा। बहुरि कृपा करि उमहि सुनावा।। सोइ सिव कागभुसुंडिहि दीन्हा। राम भगत अधिकारी चीन्हा।। तेहि सन जागबलिक पुनि पावा। तिन्ह पुनि भरद्वाज प्रति गावा।। ते श्रोता बकता समसीला। सवँदरसी जानहिं हरिलीला।। जानहिं तीनि काल निज ग्याना। करतल गत आमलक समाना।। औरउ जे हरिभगत सुजाना। कहहिं सुनहिं समुझहिं बिधि नाना।।

jāgabalika jo kathā suhāī | bharadvāja munibarahi sunāī || kahihauṁ soi saṁbāda bakhānī | sunahuṁ sakala sajjana sukhu mānī || saṁbhu kīnha yaha carita suhāvā | bahuri kṛpā kari umahi sunāvā || soi siva kāga-bhusuṁḍihi dīnhā | rāma-bhagata adhikārī cīnhā || tenhi sana jāgabalika puni pāvā | tinh puni bharadvāja prati gāvā || te śrotā bakatā sama-sīlā | savaṁda-rasī jānahim hari-līlā || jānahim tīni kāla nija gyānā | karatala-gata āmalaka samānā || aurau je hari-bhagata sujānā | kahahim sunahim samujhahim bidhi nānā ||

Yeh jo achhi katha hai, Yajnavalkya ne Bharadvaj rishi ko sunayi thi. Main ab usi baat ko sahi order mein bataunga. Suno sab achhe log, aur khush raho. Shiv ne pehle yeh katha banayi thi. Phir unhone Uma ko daya karke sunayi. Uske baad Shiv ne yeh katha Kagbhushundi ko di, kyunki woh Ram ke sachche bhakt the. Unse Yajnavalkya ne phir se yeh katha pai. Aur unhone Bharadvaj ko sunayi. Jo sunne wale the aur jo bolne wale the, dono ek jaise the. Woh Hari ki leela jaante the. Apne gyaan se woh teeno kaam jaante the, jaise haath mein amla rakha ho. Aur jo aur bhi Hari ke wise bhakt hain, woh bhi isko bolte hain, sunte hain, aur samajhte hain.