Prakarana 3
सोपान-प्रवेश: नाम-महिमा और ‘श्रवण–कीर्तन–स्मरण’ की साधना द्वारा चित्त-शुद्धि। बालकाण्ड यहाँ ‘भक्ति-जन्म’ का द्वार है—जहाँ कथा-रस से पहले नाम-तत्त्व स्थापित होता है, ताकि साधक का मन (मानस) कथा-सरिता में उतरते ही मोक्षाभिमुख हो जाए।
ਇਹ ਖੰਡ (ਲਗਭਗ ਦੋਹਾ 20–29(ਗ) ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ) ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ-ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼-ਸੋਪਾਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਪੈੜਾ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸ-ਸੁਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ (ਚਿੱਤ-ਪ੍ਰਸ਼ਮਨ), ਦਾਸ੍ਯ (ਸੇਵਕ-ਭਾਵ) ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ (ਨਾਮ-ਪ੍ਰਤਾਪ) ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ‘ਅੱਖਰ’ ਨੂੰ ‘ਮਧੁਰ’ ਆਖ ਕੇ ਧੁਨੀ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਬਣਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ‘ਨਾਮ–ਨਾਮੀ’ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਿਰਗੁਣ–ਸਗੁਣ ਦਾ ਸੇਤੂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਕਥਾ-ਆਖਿਆਨ (ਲੀਲਾ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਧਾਂਤ-ਸਥਾਪਨਾ (ਨਾਮ-ਤੱਤ) ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਰਮ/ਯੋਗ ਦੀ ਦੁਸ਼ਕਰਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਕੇਵਲ ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਸਭ ਲਈ ਸੁਲਭ ਉਪਾਯ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇੱਥੇ ਭਗਤ-ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ (ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਧ੍ਰੁਵ, ਅਜਾਮਿਲ, ਗਜ, ਗਨਿਕਾ) ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਰਵਜਨੀਨ, ਅਹੈਤੁਕ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਯ ਸਾਧਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਦੀ ਆਤਮ-ਨਿੰਦਾ/ਵਿਨੈ (ਢਿਠਾਈ, ਕੁਸੇਵਕ) ਭਕਤੀ ਦੀ ‘ਅਨਨ੍ਯਤਾ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਸੀਲ (ਖਿਮਾ) ਨੂੰ ਭਾਵ-ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ‘ਭਕਤੀ-ਜਨਮ’ ਵਿਧਾਨ ਹੈ।
Verses
ਚੌਪਈ 20.1-4
आखर मधुर मनोहर दोऊ।बरन बिलोचन जन जिय जोऊ।।
सुमिरत सुलभ सुखद सब काहू।लोक लाहु परलोक निबाहू।।
कहत सुनत सुमिरत सुठि नीके।राम लखन सम प्रिय तुलसी के।।
बरनत बरन प्रीति बिलगाती।ब्रह्म जीव सम सहज सँघाती।।
नर नारायन सरिस सुभ्राता।जग पालक बिसेषि जन त्राता।।
भगति सुतिय कल करन बिभूषन।जग हित हेतु बिमल बिधु पूषन।।
स्वाद तोष सम सुगति सुधा के।कमठ सेष सम धर बसुधा के।।
जन मन मंजु कंज मधुकर से।जीह जसोमति हरि हलधर से।।
ākhar madhura manohara doū |barana bilocana jana jiya joū ||
sumirata sulabha sukhada saba kāhū |loka lāhu paraloka nibāhū ||
kahata sunata sumirata suṭhi nīke |rāma lakhana sama priya tulasī ke ||
baranata barana prīti bilagātī |brahma jīva sama sahaja saṁghātī ||
nara nārāyana sarisa subhrātā |jaga pālaka biseṣi jana trātā ||
bhagati sutiya kala karana bibhūṣana |jaga hita hetu bimala bidhu pūṣana ||
svāda toṣa sama sugati sudhā ke |kamaṭha seṣa sama dhara basudhā ke ||
jana mana mañju kañja madhukara se |jīha jasomati hari haladhara se ||
ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਰ ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹਨ; ਇਹ ਬਰਣਾਂ ਦੇ ਦੋ ਨੈਣ ਅਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਰਨ ਕਰਨੇ ਸੌਖੇ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਲਾਭ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਹਨ। ਇਹ ਬੋਲਣੇ, ਸੁਣਨੇ ਅਤੇ ਸਮਰਨ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਹਨ; ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਦੋ ਬਰਣ ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਜੀਵ ਵਾਂਗ, ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਸਹਜ ਸਾਥੀ ਹਨ। ਇਹ ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣ ਵਾਂਗ ਉੱਤਮ ਭਰਾ ਹਨ; ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਲਕ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਵਾਂਗ; ਜਗਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਇਹ ਨਿਰਮਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਇਹ ਕੱਛੂਆ ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਕ ਹਨ। ਭਗਤ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਵਿਚ ਇਹ ਭੌਰੇ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਜੀਭ ਲਈ ਇਹ ਯਸ਼ੋਦਾ ਲਈ ਹਰੀ ਅਤੇ ਬਲਰਾਮ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਦੋਹਾ 20
एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ।तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।
eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou |tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||
ਸਾਰਿਆਂ ਵਰਣਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੱਤਰ ਵਾਂਗੂ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਮੁਕੁਟ ਦੇ ਮਣੀ ਵਾਂਗੂ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਘੁਬਰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਇਹ ਦੋ ਵਰਣ ਚਮਕਦਾਰ ਹੋ ਕੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ।
ਚੌਪਈ 21.1-4
समुझत सरिस नाम अरु नामी।प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।।
नाम रूप दुइ ईस उपाधी।अकथ अनादि सुसामुझि साधी।।
को बड़ छोट कहत अपराधू।सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।।
देखिअहिं रूप नाम आधीना।रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।।
रूप बिसेष नाम बिनु जानें।करतल गत न परहिं पहिचानें।।
सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें।आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।।
नाम रूप गति अकथ कहानी।समुझत सुखद न परति बखानी।।
अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी।उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।
samujhata sarisa nāma aru nāmī |prīti paraspara prabhu anugāmī ||
nāma rūpa dui īsa upādhī |akatha anādi su-sāmujhi sādhī ||
ko baṛa choṭa kahata aparādhū |suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū ||
dekhiahia rūpa nāma ādhīnā |rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā ||
rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ |karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ ||
sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ |āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ ||
nāma rūpa gati akatha kahānī |samujhata sukhada na parati bakhānī ||
aguna saguna bica nāma su-sākhī |ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||
ਸਮਝਣ ਤੇ ਨਾਮ ਤੇ ਨਾਮੀ ਸਮਾਨ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦਾ ਅਨੁਗਾਮੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਉਪਾਧੀਆਂ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਅਕੱਥ ਤੇ ਅਨਾਦਿ; ਸੁਸਮਝ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਧੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੌਣ ਵੱਡਾ ਕੌਣ ਛੋਟਾ ਕਹਿਣਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭੇਦ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਧੂ ਸਮਝਣਗੇ। ਰੂਪ ਨਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰੂਪ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਨਾਮ ਨਾ ਜਾਣੇ ਤਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹੱਥ ਦੀ ਹਥੇਲੀ ਤੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ। ਨਾਮ ਸਿਮਰੇ ਤਾਂ ਰੂਪ ਨਾ ਦੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨੇਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ ਦੀ ਗਤੀ ਅਕੱਥ ਕਹਾਣੀ ਹੈ; ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸਗੁਣ ਵਿਚਕਾਰ ਨਾਮ ਸੁਸਾਖੀ ਹੈ; ਚਤੁਰ ਦੁਭਾਸ਼ੀ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 21
राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार।तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।
rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra |tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||
ਹੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ, ਜੇ ਤੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਰਾਮ-ਨਾਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਤਨ-ਜੜਿਤ ਦੀਪਕ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਦੇ ਬੂਹੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾ।
ਚੌਪਈ 22.1-4
नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी।बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।।
ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा।अकथ अनामय नाम न रूपा।।
जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ।नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।।
साधक नाम जपहिं लय लाएँ।होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।।
जपहिं नामु जन आरत भारी।मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।।
राम भगत जग चारि प्रकारा।सुकृती चारिउ अनघ उदारा।।
चहू चतुर कहुँ नाम अधारा।ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।।
चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ।कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।
nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī |birati birañci prapañca biyogī ||
brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā |akatha anāmay nāma na rūpā ||
jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū |nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū ||
sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ |hohiṁ siddha animādika pāeṁ ||
japahiṁ nāmu jana ārata bhārī |miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī ||
rāma bhagata jaga cāri prakārā |sukṛtī cāriu anagha udārā ||
cahū catura kahuṁ nāmu adhārā |gyānī prabhūhi biseṣi piārā ||
cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū |kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||
ਯੋਗੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਜਾਗਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਵੈਰਾਗ ਲਾਭ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਾਇਆ ਜਗਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਤੁਲਨੀਯ ਸੁਖ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਨਿਰਵਚਨੀਯ, ਨਿਰਦੋਸ਼, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਨਾਮ ਹੈ ਨ ਰੂਪ। ਜੋ ਗੂਢ ਰਹੱਸਯ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜੀਭ ਨਾਲ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਧਕ ਲੀਨ ਮਨ ਨਾਲ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨਿਮਾ ਆਦਿ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰੀ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ ਚਾਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਚਾਰੇ ਪੁੰਨਵਾਨ, ਪਾਪਹੀਣ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਚਤੁਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਾਮ ਹੀ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਚਾਰੇ ਯੁਗਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ, ਪਰ ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 22
सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन।नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।
sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna |nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||
ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਰਾਮ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਨਾਮ ਦੇ ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛ ਵਾਂਗੂੰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 23.1-4
अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा।अकथ अगाध अनादि अनूपा।।
मोरें मत बड़ नामु दुहू तें।किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।।
प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की।कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।।
एकु दारुगत देखिअ एकू।पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।।
उभय अगम जुग सुगम नाम तें।कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।।
ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी।सत चेतन धन आनँद रासी।।
अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी।सकल जीव जग दीन दुखारी।।
नाम निरूपन नाम जतन तें।सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।
aguna saguna dui brahma sarūpā |akatha agādha anādi anūpā ||
moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ |kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ ||
proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī |kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī ||
eku dārugata dekhi-a ekū |pāvaka sama juga brahma bibekū ||
ubhaya agama juga sugama nāma teṁ |kaheuṁ nāmu baṛa brahma rāma teṁ ||
byāpaku eku brahma abināsī |sata cetana dhana ānaṁda rāsī ||
asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī |sakala jīva jaga dīna dukhārī ||
nāma nirūpana nāma jatana teṁ |sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||
ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਸਗੁਣ। ਦੋਵੇਂ ਅਕਥ, ਅਗਾਧ, ਅਨਾਦਿ ਅਤੇ ਅਨੂਪ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਮਤ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਸੁਜਨ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਦਾਸ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਸਮਝਣ; ਮੈਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆਂ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹਨ: ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਵਿਚ ਗੁਪਤ, ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਗਟ ਅੱਗ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਦੋਵੇਂ ਅਗਮ ਹਨ, ਪਰ ਨਾਮ ਤੋਂ ਦੋਵੇਂ ਸੁਗਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਨਾਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਿਹਾ। ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਬਿਨਾਸੀ, ਸਚਚਿਦਾਨੰਦ, ਆਨੰਦ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ। ਅਜਿਹਾ ਅਬਿਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਰੂਪਣ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਤਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਪਰਖਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 23
निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार।कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।
niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra |kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||
ਨਿਰਗੁਣ ਤੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਪਾਰ, ਵੱਡਾ ਹੈ। ਨਿਜ ਬਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਾਂ, ਨਾਮ ਰਾਮ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 24.1-4
राम भगत हित नर तनु धारी।सहि संकट किए साधु सुखारी।।
नामु सप्रेम जपत अनयासा।भगत होहिं मुद मंगल बासा।।
राम एक तापस तिय तारी।नाम कोटि खल कुमति सुधारी।।
रिषि हित राम सुकेतुसुता की।सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।।
सहित दोष दुख दास दुरासा।दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।।
भंजेउ राम आपु भव चापू।भव भय भंजन नाम प्रतापू।।
दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन।जन मन अमित नाम किए पावन।।
निसिचर निकर दले रघुनंदन।नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।
rāma bhagata hita nara tanu dhārī |sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī ||
nāmu sa-prema japata anāyāsā |bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā ||
rāma eka tāpasa tiya tārī |nāma koṭi khala kumati sudhārī ||
ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī |sahita sena-suta kīnha bibākī ||
sahita doṣa dukha dāsa durāsā |dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā ||
bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū |bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū ||
daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana |jana mana amita nāma kiye pāvana ||
nisi-cara nikara dale raghunaṃdana |nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||
ਰਾਮ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸਰੀਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਸੰਕਟ ਸਹਿ ਕੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਨਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਅਨਾਯਾਸ ਜਪਣ ਨਾਲ ਭਗਤ ਆਨੰਦ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸਸਥਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਉਦਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਨਾਮ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਕੁਮਤੀ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ੁਕੇਤੂ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੇਨਾ ਤੇ ਪੁੱਤਰ ਸਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ। ਨਾਮ ਦਾਸਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼, ਦੁੱਖ ਤੇ ਦੁਰਾਸ਼ਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਨੁ ਤੋੜਿਆ, ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਭੈ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੰਡਕ ਬਨ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾਇਆ, ਨਾਮ ਨੇ ਜਨਾਂ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੇ, ਨਾਮ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 24
सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ।नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।
sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha |nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||
ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਸ਼ਬਰੀ, ਗਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੇ ਅਨਗਿਣਤ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਉਧਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 25.1-4
राम सुकंठ बिभीषन दोऊ।राखे सरन जान सबु कोऊ।।
नाम गरीब अनेक नेवाजे।लोक बेद बर बिरिद बिराजे।।
राम भालु कपि कटकु बटोरा।सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।।
नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं।करहु बिचारु सुजन मन माहीं।।
राम सकुल रन रावनु मारा।सीय सहित निज पुर पगु धारा।।
राजा रामु अवध रजधानी।गावत गुन सुर मुनि बर बानी।।
सेवक सुमिरत नामु सप्रीती।बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।।
फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें।नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।
rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū |rākhē saraṇa jāni sabu koū ||
nāma garība anēka nēvājē |loka bēda bara birida birājē ||
rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā |sētu hētu śramu kīnha na thōrā ||
nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ |karahu bicāru sujana mana māhīṃ ||
rāma sakula rana rāvaṇu mārā |sīya sahita nija pura pagu dhārā ||
rājā rāmu avadha raja-dhānī |gāvata guna sura muni bara bānī ||
sēvaka sumirata nāmu sa-prītī |binu śrama prabala mōha dalu jītī ||
phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ |nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||
ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਲੂ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਸੈਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸੇਤੂ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿੰਧੂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਜਨ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਿਤ ਮਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਹਿਤ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ। ਰਾਮ ਰਾਜਾ ਬਣੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਉੱਤਮ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ। ਪਰ ਜੋ ਸੇਵਕ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਨਾਮ ਸਮਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਮੋਹ ਦੇ ਸੈਨਾਦਲ ਨੂੰ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਭਗਤ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਦੋਹਾ 25
ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि।रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।
brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni |rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||
ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੋਂ ਨਾਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ, ਵਰਦਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ। ਮਹੇਸ਼ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਮਚਰਿਤ ਦੇ ਸੌ ਕ੍ਰੋੜ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ।
ਚੌਪਈ 26.1-4
नाम प्रसाद संभु अबिनासी।साजु अमंगल मंगल रासी।।
सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी।नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।।
नारद जानेउ नाम प्रतापू।जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।।
नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू।भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।।
ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ।पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।।
सुमिरि पवनसुत पावन नामू।अपने बस करि राखे रामू।।
अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ।भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।।
कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई।रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।
nāma prasāda sambhu abināsī |sāju amangala mangala rāsī ||
suka sanakādi siddha muni jogī |nāma prasāda brahma-sukha bhogī ||
nārada jāneu nāma pratāpū |jaga priya hari-hari hari priya āpū ||
nāmu japata prabhu kīnha prasādū |bhagata siromani bhe prahalādū ||
dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ |pāyu acala anūpama ṭhāū̃ ||
sumiri pavanasuta pāvana nāmū |apane basa kari rākhe rāmū ||
apatu ajāmilu gaju ganikāū |bhe mukuta hari nāma prabhāū ||
kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī |rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||
ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਸ਼ੰਭੂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਜਾਵਟ ਅਮੰਗਲ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਮੰਗਲ ਦੀ ਖਾਨ ਹੈ। ਸ਼ੁਕ, ਸਨਕਾਦਿ, ਸਿੱਧ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਯੋਗੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਸੁਖ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਜਾਣਿਆ: ਹਰਿ ਜਗਤ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨਾਮ ਜਪਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਧ੍ਰੁਵ ਨੇ ਹਰਿ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਅਚਲ ਅਤੇ ਅਨੂਪਮ ਸਥਾਨ ਪਾਇਆ। ਪਵਨਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ। ਪਤਿਤ ਅਜਾਮਿਲ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਗਣਿਕਾ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਨਾਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਹਾਂ? ਰਾਮ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਦੋਹਾ 26
नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु।जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।
nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu |jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||
ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਕਲਪਬ੍ਰਿਛ ਹੈ, ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਇੱਕ ਨਿਮਾਣੀ ਭਾਂਗ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੁਲਸੀ ਬਣ ਗਏ।
ਚੌਪਈ 27.1-4
चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका।भए नाम जपि जीव बिसोका।।
बेद पुरान संत मत एहू।सकल सुकृत फल राम सनेहू।।
ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें।द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।।
कलि केवल मल मूल मलीना।पाप पयोनिधि जन मन मीना।।
नाम कामतरु काल कराला।सुमिरत समन सकल जग जाला।।
राम नाम कलि अभिमत दाता।हित परलोक लोक पितु माता।।
नहिं कलि करम न भगति बिबेकू।राम नाम अवलंबन एकू।।
कालनेमि कलि कपट निधानू।नाम सुमति समरथ हनुमानू।।
cahũ juga tīni kāla tihũ lokā |bhae nāma japi jīva bisokā ||
beda purāna santa mata ehū |sakala sukṛta phala rāma sanehū ||
dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ |dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ ||
kali kevala mala mūla malīnā |pāpa payonidhi jana mana mīnā ||
nāma kāmataru kāla karālā |sumirata samana sakala jaga jālā ||
rāma nāma kali abhimata dātā |hita paraloka loka pitu mātā ||
nahiṁ kali karama na bhagati bibekū |rāma nāma avalambana ekū ||
kālanemi kali kapaṭa nidhānū |nāma sumati samaratha hanumānū ||
ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਜੀਵ ਦੁਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਮਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਸਾਧਨ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ; ਦਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਲਿ ਯੁਗ ਸੰਪੂਰਨ ਮਲੀਨ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਇਹ ਪਾਪ ਦਾ ਮਹਾਸਾਗਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੱਛੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਹੀ ਕਾਮਤਰੁ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਜਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਹਰ ਇੱਛਤ ਵਸਤੂ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਲੋਕ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ ਵਾਂਗ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਕਰਮ ਹੈ, ਨਾ ਭਗਤੀ, ਨਾ ਵਿਵੇਕ; ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਕਲਿ ਯੁਗ ਕਾਲਨੇਮੀ ਹੈ, ਛਲ ਦਾ ਭੰਡਾਰ; ਨਾਮ ਸੁਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 27
राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल।जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।
rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla |jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||
ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਮ ਨਰਸਿੰਘ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੁ ਹੈ। ਜੋ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ ਉਹ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਵਾਂਗੂੰ - ਨਾਮ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਪੀੜਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇਗਾ।
ਚੌਪਈ 28.1-6
भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ।नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।।
सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा।करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।।
मोरि सुधारिहि सो सब भाँती।जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।।
राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो।निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।।
लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं।बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।।
गनी गरीब ग्रामनर नागर।पंडित मूढ़ मलीन उजागर।।
सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी।नृपहि सराहत सब नर नारी।।
साधु सुजान सुसील नृपाला।ईस अंस भव परम कृपाला।।
सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी।भनिति भगति नति गति पहिचानी।।
यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ।जान सिरोमनि कोसलराऊ।।
रीझत राम सनेह निसोतें।को जग मंद मलिनमति मोतें।।
bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ |nāma japat maṅgala disi dasahū̃ ||
sumiri so nāma rāma guna gāthā |karaũ nāi raghunāthahi māthā ||
mori sudhārihi so saba bhā̃tī |jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī ||
rāma susvāmi kusevaku moso |nija disi daikhi dayānidhi poso ||
lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ |binaya sunata pahicānata prītī ||
ganī garība grāmanara nāgara |paṇḍita mūṛha malīna ujāgara ||
sukabi kukabi nija mati anuhārī |nṛpahi sarāhata saba nara nārī ||
sādhu sujāna susīla nṛpālā |īsa aṁsa bhava parama kṛpālā ||
suni sanamānahĩ sabahi subānī |bhaniti bhagati nati gati pahicānī ||
yaha prākṛta mahipāla subhāū |jāna siromani kosalarāū ||
rījhata rāma saneha nisotẽ |ko jaga manda malinmati motẽ ||
ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਗੁੱਸੇ ਆਲਸ ਸਭ ਤੋਂ, ਰਾਮ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਦਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਤ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤ੍ਰੁਟੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਦੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਥਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਰਾਮ ਉੱਤਮ ਸੁਆਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਤੁੱਛ ਸੇਵਕ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਦਿਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਉ ਦੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਾਲਿਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਰੀਤ ਇਹ ਹੈ, ਬੇਨਤੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਧਨੀ ਗਰੀਬ, ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀ, ਪੰਡਿਤ ਅਤੇ ਮੂਰਖ, ਕਲੰਕਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਚੰਗੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਮਾੜੇ ਕਵੀ, ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਸੁਜਾਨ ਸੁਸ਼ੀਲ ਰਾਜੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਭਵ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹਨ। ਸਭ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ ਸਭ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਣਿਤੀ ਭਗਤੀ ਨਤੀ ਗਤੀ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਸਾਂਸਾਰਿਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸੁਭਾਉ, ਕੋਸਲ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸਮਝਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿਰੋਮਣੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨਿਰਮਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਦ ਅਤੇ ਮਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ?
ਦੋਹਾ 28(क)-(ख)
सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु।उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।।
हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास।साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।
saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu |upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)||
hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa |sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||
ਕ੍ਰਿਪਾਲੂ ਰਾਮ ਇਸ ਨੀਚ ਦਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਅਨੁਰਾਗ ਰੱਖਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਤੇ ਭਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਤਰੀ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਸ ਅਖਵਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਸਭ ਲੋਕ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਉਪਹਾਸ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਾਹਿਬ ਸੀਤਾਨਾਥ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਦਾਸ ਤੁਲਸੀਦਾਸ।
ਚੌਪਈ 29.1-4
अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी।सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।।
समुझि सहम मोहि अपडर अपनें।सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।।
सुनि अवलोकि सुचित चख चाही।भगति मोरि मति स्वामि सराही।।
कहत नसाइ होइ हियँ नीकी।रीझत राम जानि जन जी की।।
रहति न प्रभु चित चूक किए की।करत सुरति सय बार हिए की।।
जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली।फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।।
सोइ करतूति बिभीषन केरी।सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।।
ते भरतहि भेंटत सनमाने।राजसभाँ रघुबीर बखाने।।
ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī |suni agh narakahum̐ nāka sakorī ||
samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ |so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ ||
suni avaloki sucita cakha cāhī |bhagati mori mati svāmi sarāhī ||
kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī |rījhata rāma jāni jana jī kī ||
rahati na prabhu cita cūka kiē kī |karata surati saya bāra hiē kī ||
jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī |phiri sukanṭha soi kīnha kucālī ||
soi karatūti bibhīṣana kerī |sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī ||
te bharatahi bheṃṭata sanamāne |rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||
ਮੇਰੀ ਬੇਅਦਬੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੈ; ਅਜਿਹਾ ਪਾਪ ਸੁਣ ਕੇ ਨਰਕ ਵੀ ਨੱਕ ਕੁਚਲਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਣਾਏ ਅਧਾਰ ਰਹਿਤ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦਾ ਹਾਂ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਲਈ। ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ; ਮੇਰੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਾਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ; ਪਰ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸੌ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਪਾਪ ਲਈ ਬਾਲੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਾਂਗ ਮਾਰਿਆ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਖੋਟਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਹੀ ਕਰਤੂਤ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਵੀ ਸੀ; ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਸਭਾ ਵਿਚ ਰਘੁਬੀਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
ਦੋਹਾ 29(क)-(ग)
प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।।
राम निकाईं रावरी है सबही को नीक।जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।।
एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ।बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।
prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna |tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna ||29(ka)||
rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka |joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka ||29(kha)||
ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi |baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi ||29(ga)||
ਪ੍ਰਭੂ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਡਾਲੀਆਂ ਤੇ ਬੈਠੇ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ। ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਵਰਗਾ ਅਜਿਹਾ ਸੁਆਮੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ, ਅਜਿਹਾ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ। ਹੇ ਰਾਮ, ਤੇਰੀ ਨੇਕੀ ਸਭ ਲਈ ਨੇਕ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਸਦਾ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਲਈ ਵੀ ਨੇਕ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਕੇ, ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਰਘੁਬਰ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਯਸ਼ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣਿਆਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
परंपरानुसार यह खंड ‘नाम-दीप’ प्रज्वलित करता है: श्रवण–कीर्तन–स्मरण से लोक में मंगल, अंतःकरण-शुद्धि, और परलोक में सद्गति का हेतु माना गया है—विशेषतः कलियुग में ‘राम नाम अवलंबन एकू’ के भाव से।
सामान्य सत्संग-परंपरा में नाम-महिमा प्रसंगों पर ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; कई पाठ-परंपराएँ ‘राम नाम’/‘सियाराम’ को ही सम्पुट-रूप में रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
