Prakarana 2
सोपान-प्रवेश (Staircase-Threshold): नाम-कीर्ति-स्तुति के द्वारा चित्त-शुद्धि और श्रद्धा का जन्म। बालकाण्ड यहाँ ‘कथा आरंभ’ मात्र नहीं, बल्कि साधक के भीतर ‘राम-नाम’ को आधार (आलंबन) बनाकर कलि-मल-नाश और सत्संग-प्रवृत्ति की प्रथम सीढ़ी है—जहाँ प्राकृत/लोकभाषा भी वेद-सार बनकर उद्धार-मार्ग हो जाती है।
ഈ അംശം ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രാരംഭ-പ്രവാഹത്തിലെ സാന്ദ്രമായ ‘മംഗളാചരണ-രസായനം’ ആണ്. പ്രധാന രസം ശാന്തം—എന്നാൽ ആ ശാന്തി നിർജ്ജീവമല്ല; നാമസ്മരണത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഉജ്ജ്വല വൈരാഗ്യവും വിനയഭാവവും അതിനെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. തുളസീദാസ് ലോകഭാഷയിലെ ‘ഗ്രാമ്യ’ ഗിരയെയും രാമയശസ്സിന്റെ സ്പർശം കൊണ്ട് പാവനമാകുന്നതായി പറയുന്നു; മലയപ്രസംഗത്തിൽ ദാരുവും സുഗന്ധിതമാകുന്നതുപോലെ. കവിയുടെ സ്വന്തം അൽപത (മതി-തോർ)യും കലിയുഗീയ കപടഭക്തിയോടുള്ള വിമർശനവും ശ്രോതാവിനെ വിവേക-സത്സംഗത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു. ദാർശനിക ഘടനയിൽ ഈ ഖണ്ഡം ‘നാമ’ത്തെ ബ്രഹ്മ-സേതുവാക്കുന്നു: നിർഗുണ (അനീഹ, അരൂപ, അനാമ) പരമധാമത്തിലെ അതേ വ്യാപകഭഗവാൻ ഭക്തഹിതാർത്ഥം സഗുണ ദേഹം ധരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ബാലകാണ്ഡത്തിന്റെ ആദ്യ പടി സാധകനു ‘നാമ-ആശ്രയം’ നൽകി തുടർന്നുള്ള ലീലാകഥയ്ക്ക് ഉള്ളിലെ പാത്രത (അധികാരം) നൽകുന്നു.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 10.1-5
एहि महँ रघुपति नाम उदारा।अति पावन पुरान श्रुति सारा।।
मंगल भवन अमंगल हारी।उमा सहित जेहि जपत पुरारी।।
भनिति बिचित्र सुकबि कृत जोऊ।राम नाम बिनु सोह न सोऊ।।
बिधुबदनी सब भाँति सँवारी।सोन न बसन बिना बर नारी।।
सब गुन रहित कुकबि कृत बानी।राम नाम जस अंकित जानी।।
सादर कहहिं सुनहिं बुध ताही।मधुकर सरिस संत गुनग्राही।।
जदपि कबित रस एकउ नाही।राम प्रताप प्रकट एहि माहीं।।
सोइ भरोस मोरें मन आवा।केहिं न सुसंग बडप्पनु पावा।।
धूमउ तजइ सहज करुआई।अगरु प्रसंग सुगंध बसाई।।
भनिति भदेस बस्तु भलि बरनी।राम कथा जग मंगल करनी।।
ehi mahã̃ raghupati nāma udārā |ati pāvana purāna śruti sārā ||
maṅgala bhavana amaṅgala hārī |umā sahita jehi japata purārī ||
bhaniti bicitra sukabi kṛta joū |rāma nāma binu soha na soū ||
bidhu-badanī saba bhā̃ti saṁvārī |sona na basana binā bara nārī ||
saba guna rahita kukabi kṛta bānī |rāma nāma jasa aṅkita jānī ||
sādara kahahiṁ sunahiṁ budha tāhī |madhukara sarisa santa guna-grāhī ||
jadapi kabita rasa ekau nāhī |rāma pratāpa prakaṭa ehi māhī ||
soi bharosa moreṁ mana āvā |kehiṁ na susaṅga baḍappanu pāvā ||
dhūmau tajai sahaja karuāī |agaru prasaṅga sugandha basāī ||
bhaniti bhadesa bastu bhali baranī |rāma kathā jaga maṅgala karanī ||
ഈ കൃതിയിൽ രഘുപതിയായ രാമന്റെ ഉദാരമായ നാമം ഉണ്ട്; അത്യന്തം പവിത്രമായത്, പുരാണങ്ങൾക്കും വേദങ്ങൾക്കും സാരമായത്. അത് മംഗളങ്ങളുടെ വാസസ്ഥാനം, അമംഗളങ്ങളെ നീക്കുന്നത്; ഉമാസഹിത പുരാരിയായ ശിവൻ ജപിക്കുന്ന നാമം. ശ്രേഷ്ഠ കവി നിർമ്മിച്ച വിചിത്രമായ രചന പോലും രാമ നാമം കൂടാതെ തിളങ്ങുകയില്ല. ചന്ദ്രമുഖിയായ സ്ത്രീ, എല്ലാ വിധത്തിലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടാലും, വസ്ത്രം കൂടാതെ സുന്ദരമായി തോന്നുകയില്ല. എന്നാൽ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഇല്ലാത്ത നീച കവി നിർമ്മിച്ച വാക്യം, രാമ നാമ കീർത്തിയാൽ അങ്കിതമാണെന്ന് അറിഞ്ഞാൽ, ബുദ്ധിമാന്മാർ അതിനെ ആദരവോടെ പറയും, കേൾക്കും; കാരണം സന്തുകൾ തേനീച്ചകളെപ്പോലെ ഗുണങ്ങളെ ഗ്രഹിക്കുന്നവർ. ഈ കാവ്യത്തിൽ കാവ്യ രസം ഒന്നുമില്ലെങ്കിലും, രാമന്റെ പ്രതാപം ഇതിൽ പ്രകടമാണ്. അതേ വിശ്വാസം എന്റെ മനസ്സിൽ വന്നു: സത്സംഗത്താൽ ആർക്കാണ് മഹത്ത്വം കിട്ടാതിരുന്നത്? പുകയും തന്റെ സഹജമായ കയ്പ് ഉപേക്ഷിക്കുന്നു, അഗരു സംബന്ധത്തിൽ സുഗന്ധം ധരിക്കുന്നു. എന്റെ രചന താഴ്ന്നതാണെങ്കിലും, അതിന്റെ വിഷയം ഉത്തമമാണ്, കാരണം അത് ലോകത്തിന് മംഗളം ചെയ്യുന്ന രാമ കഥ പറയുന്നു.
ഛന്ദ് 10
मंगल करनि कलि मल हरनि तुलसी कथा रघुनाथ की।गति कूर कबिता सरित की ज्यों सरित पावन पाथ की।।
प्रभु सुजस संगति भनिति भलि होइहि सुजन मन भावनी।भव अंग भूति मसान की सुमिरत सुहावनि पावनी।।
maṅgala karani kali mala harani tulasī kathā raghunātha kī |gati kūra kabitā sarita kī jyoṃ sarita pāvana pātha kī ||
prabhu sujasa saṅgati bhaniti bhali hoihi sujana mana bhāvanī |bhava aṅga bhūti masāna kī sumirata suhāvani pāvanī ||
രഘുനാഥന്റെ കഥ, തുളസീദാസൻ പറയുന്നു, മംഗളം നൽകുന്നതും കലിയുഗത്തിന്റെ മാലിന്യം നീക്കുന്നതുമാണ്. എന്റെ കവിതയുടെ പ്രവാഹം നദിയുടെ പ്രവാഹം പോലെ വളഞ്ഞതാണെങ്കിലും, നദിയുടെ വെള്ളം പവിത്രമായതുപോലെ ഈ കഥയും പവിത്രമാണ്. പ്രഭുവിന്റെ കീർത്തിയുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, എന്റെ കവിത എളിമയുള്ളതാണെങ്കിലും സജ്ജനങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിന് ഇഷ്ടമായി നല്ലതായി മാറും. ശിവന്റെ ശരീരത്തിൽ ശ്മശാനത്തിലെ ചാരം പോലെ, ഓർമ്മിക്കുമ്പോൾ സുന്ദരമായതും പവിത്രമായതുമാണ്.
ദോഹ 10(क)-(ख)
प्रिय लागिहि अति सबहि मम भनिति राम जस संग।दारु बिचारु कि करइ कोउ बंदिअ मलय प्रसंग।।10(क)।।
स्याम सुरभि पय बिसद अति गुनद करहिं सब पान।गिरा ग्राम्य सिय राम जस गावहिं सुनहिं सुजान।।10(ख)।।
priya lāgihi ati sabahi mama bhaṇiti rāma jasa saṅga |dāru bicāru ki karai kou bandia malaya prasaṅga ||10(ka)||
syāma surabhi paya bisada ati gunada karahiṁ saba pāna |girā grāmya siya rāma jasa gāvahiṁ sunahiṁ sujāna ||10(kha)||
എന്റെ പാട്ട്, രാമന്റെ കീർത്തിയുമായി ചേർന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ, എല്ലാവർക്കും വളരെ പ്രിയപ്പെട്ടതായി തോന്നും. മലയ മലകളിൽ നിന്ന് വരുന്ന മരം എന്ത് തരത്തിലുള്ളതെന്ന് ആര് ചിന്തിക്കുന്നു? ചന്ദന തോട്ടങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതിനാൽ അത് ആദരണീയമാകുന്നു. പശു കറുത്തതാണെങ്കിലും, അതിന്റെ പാൽ വളരെ ശുദ്ധമാണ്, നല്ല ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞതാണ്, എല്ലാവരും കുടിക്കുന്നു. അതുപോലെ, എന്റെ വാക്ക് ഗ്രാമ്യമായിരുന്നാലും, സീതയുടെയും രാമന്റെയും കീർത്തിയെ പാടുന്നു, ജ്ഞാനികൾ അത് കേട്ട് പാടും.
ചൗപായി 11.1-5
मनि मानिक मुकुता छबि जैसी।अहि गिरि गज सिर सोह न तैसी।।
नृप किरीट तरुनी तनु पाई।लहहिं सकल सोभा अधिकाई।।
तैसेहिं सुकबि कबित बुध कहहीं।उपजहिं अनत अनत छबि लहहीं।।
भगति हेतु बिधि भवन बिहाई।सुमिरत सारद आवति धाई।।
राम चरित सर बिनु अन्हवाएँ।सो श्रम जाइ न कोटि उपाएँ।।
कबि कोबिद अस हृदयँ बिचारी।गावहिं हरि जस कलि मल हारी।।
कीन्हें प्राकृत जन गुन गाना।सिर धुनि गिरा लगत पछिताना।।
हृदय सिंधु मति सीप समाना।स्वाति सारदा कहहिं सुजाना।।
जौं बरषइ बर बारि बिचारू।होहिं कबित मुकुतामनि चारू।।
mani mānika mukutā chabi jaisī |ahi giri gaja sira soha na taisī ||
nṛpa kirīṭa tarunī tanu pāī |lahahiṃ sakala sobhā adhikāī ||
taisehiṃ su-kabi kabita budha kahaḥīṃ |upajahiṃ anata-anata chabi lahahīṃ ||
bhagati hetu bidhi bhavana bihāī |sumirata sāradā āvati dhāī ||
rāma carita sara binu anhavāeṃ |so śrama jāi na koṭi upāeṃ ||
kabi kobida asa hṛdayã bicārī |gāvahiṃ hari jasa kali mala hārī ||
kīnhēṃ prākṛta jana guna gānā |sira dhuni girā lagata pachitānā ||
hṛdaya sindhu mati sīpa samānā |svāti sāradā kahahiṃ sujānā ||
jauṃ baraṣai bara bāri bicārū |hohiṃ kabita mukutāmani cārū ||
മണികളുടെയും മാണിക്യങ്ങളുടെയും മുത്തുകളുടെയും ഭംഗി - പാമ്പിന്റെ തലയിലും മലയിലും ആനയുടെ തലയിലും അത്ര സോഭ ഇല്ല. എന്നാൽ രാജാവിന്റെ കിരീടത്തിലും യുവതിയുടെ ശരീരത്തിലും സ്ഥാനം പിടിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ സോഭയും കൂടുതലായി ലഭിക്കുന്നു. അപ്രകാരം, സുകവികളുടെ കവിത ഒരിടത്ത് ജനിച്ച് മറ്റൊരിടത്ത് ഭംഗി പ്രാപിക്കുന്നു എന്ന് വിദ്വാൻമാർ പറയുന്നു. ഭക്തിക്കായി, സ്മരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, സരസ്വതി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ലോകം വിട്ട് ഓടി വരുന്നു. രാമന്റെ ചരിത്രത്തിന്റെ തടാകത്തിൽ കുളിക്കാതെ, ആ ശ്രമം കോടി ഉപായങ്ങളാൽ പോകില്ല. കവികളും വിദ്വാൻമാരും ഹൃദയത്തിൽ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച്, കലിയുടെ മാലിന്യം നീക്കുന്ന ഹരിയുടെ കീർത്തി പാടുന്നു. സാധാരണ മനുഷ്യരുടെ ഗുണങ്ങൾ പാടുമ്പോൾ, സരസ്വതി തല തട്ടി പശ്ചാത്താപിക്കുന്നു. ഹൃദയം സമുദ്രം, ബുദ്ധി ചിപ്പി, സരസ്വതി സ്വാതി മഴ എന്ന് വിദ്വാൻമാർ പറയുന്നു. ഉത്തമ ചിന്ത ആ മഴയായി പെയ്യിറെ, കവിത സുന്ദര മുത്തുകളായി മാറുന്നു.
ദോഹ 11
जुगुति बेधि पुनि पोहिअहिं रामचरित बर ताग।पहिरहिं सज्जन बिमल उर सोभा अति अनुराग।।11।।
juguti bedhi puni pohiahiṁ rāmacarita bara tāga |pahirahiṁ sajjana bimala ura sobhā ati anurāga ||11||
കാവ്യത്തിന്റെ മുത്തുകൾ നൈപുണ്യത്തോടെ തുളച്ച്, രാമന്റെ ചരിതമെന്ന ഉത്തമ നൂലിൽ കോർക്കപ്പെടുന്നു; സജ്ജനങ്ങൾ അവയെ തങ്ങളുടെ പരിശുദ്ധ ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ച്, അത്യധിക സൗന്ദര്യത്തോടും ഗാഢമായ പ്രേമത്തോടും പ്രകാശിക്കുന്നു.
ചൗപായി 12.1-6
जे जनमे कलिकाल कराला।करतब बायस बेष मराला।।
चलत कुपंथ बेद मग छाँड़े।कपट कलेवर कलि मल भाँड़ें।।
बंचक भगत कहाइ राम के।किंकर कंचन कोह काम के।।
तिन्ह महँ प्रथम रेख जग मोरी।धींग धरमध्वज धंधक धोरी।।
जौं अपने अवगुन सब कहऊँ।बाढ़इ कथा पार नहिं लहऊँ।।
ताते मैं अति अलप बखाने।थोरे महुँ जानिहहिं सयाने।।
समुझि बिबिधि बिधि बिनती मोरी।कोउ न कथा सुनि देइहि खोरी।।
एतेहु पर करिहहिं जे असंका।मोहि ते अधिक ते जड़ मति रंका।।
कबि न होउँ नहिं चतुर कहावउँ।मति अनुरूप राम गुन गावउँ।।
कहँ रघुपति के चरित अपारा।कहँ मति मोरि निरत संसारा।।
जेहिं मारुत गिरि मेरु उड़ाहीं।कहहु तूल केहि लेखे माहीं।।
समुझत अमित राम प्रभुताई।करत कथा मन अति कदराई।।
je janame kalikāla karālā |karataba bāyasa beṣa marālā ||
calata kupantha beda maga chāṃṛe |kapaṭa kalevara kali mala bhāṃṛe ||
baṃcaka bhagata kahāi rāma ke |kiṃkara kaṃcana koha kāma ke ||
tinha maham̐ prathama rekha jaga morī |dhīṃga dharamadhvaja dhaṃdhaka dhorī ||
jauṃ apane avaguna saba kahauṃ |bāṛhai kathā pāra nahiṃ lahauṃ ||
tāte maiṃ ati alapa bakhāne |thore mahuṃ jānihahiṃ sayāne ||
samujhi bibidhi bidhi binatī morī |kou na kathā suni deihi khorī ||
etehu para karihahiṃ je asaṃkā |mohi te adhika te jaṛa mati raṃkā ||
kabi na houṃ nahiṃ catura kahāvaũ |mati anurūpa rāma guna gāvaũ ||
kaham̐ raghupati ke carita apārā |kaham̐ mati mori nirata saṃsārā ||
jehiṃ māruta giri meru uṛāhīṃ |kahahu tūla kehi lekhe māhīṃ ||
samujhata amita rāma prabhutāī |karata kathā mana ati kadarāī ||
കലിയുഗത്തിന്റെ ഭയാനകമായ കാലത്ത് ജനിക്കുന്നവർ കർമ്മങ്ങളിൽ കാക്കകളാണ്, രാജഹംസയുടെ വേഷം ധരിച്ചാലും. വേദമാർഗ്ഗം ഉപേക്ഷിച്ച് ദുഷ്ടമായ വഴിയിൽ നടക്കുന്നവർ; വഞ്ചനയുടെ ദേഹധാരികൾ, കലിയുടെ മാലിന്യത്തിന്റെ പാത്രങ്ങൾ. രാമന്റെ ഭക്തന്മാരെന്ന് വിളിച്ചുകൊള്ളുന്ന വഞ്ചകർ, സ്വർണ്ണത്തിന്റെയും കോപത്തിന്റെയും കാമത്തിന്റെയും ദാസന്മാർ. അവരിൽ ലോകം എനിക്ക് ഒന്നാം സ്ഥാനം നൽകുന്നു, ധർമ്മധ്വജം പിടിച്ച നാണം കെട്ടവനായി, ലോകവ്യവഹാരത്തിൽ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എനിക്ക്. എന്റെ എല്ലാ കുറവുകളും പറഞ്ഞാൽ, കഥ വലുതായി അതിന്റെ അതിരിൽ എത്താനാവില്ല. ആയതിനാൽ ഞാൻ വളരെ കുറച്ച് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു; ജ്ഞാനികൾ കുറച്ചു വാക്കുകളിൽ മനസ്സിലാക്കും. പലവിധത്തിൽ ചെയ്ത എന്റെ അപേക്ഷകളെ മനസ്സിലാക്കി, ഈ കഥ കേൾക്കുന്ന ആരും എന്നിൽ കുറവുകാണില്ല. ഇതിനുശേഷവും സംശയിക്കുന്നവർ എന്നെക്കാൾ കൂടുതൽ മന്ദബുദ്ധികളും ദരിദ്രരുമാണ്. ഞാൻ കവിയല്ല, ബുദ്ധിമാനെന്ന് അവകാശപ്പെടുന്നുമില്ല; എന്റെ ബുദ്ധിക്കനുസരിച്ച് രാമന്റെ ഗുണങ്ങളെ പാടുന്നു. രഘുപതിയുടെ ചരിത്രങ്ങൾ എത്ര അപാരം, എന്റെ മനസ്സ് എത്ര ചെറുത്, ലോകത്തിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു! മേരു പർവ്വതത്തെ പറത്തിക്കളയുന്ന കാറ്റിന്റെ മുന്നിൽ, പഞ്ഞിക്കുരുക്ക് എന്ത് വിലയാണെന്ന് പറയു? രാമന്റെ അനന്തമായ പ്രഭുത്വം മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ, അവന്റെ കഥ പറയുമ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് വളരെ ഭയപ്പെടുന്നു.
ദോഹ 12
सारद सेस महेस बिधि आगम निगम पुरान।नेति नेति कहि जासु गुन करहिं निरंतर गान।।12।।
sārada sesa mahesa bidhi āgama nigama purāna |neti neti kahi jāsu guna karahiṁ nirantara gāna ||12||
സരസ്വതി, ശേഷൻ, മഹേശൻ, ബ്രഹ്മാവ്, ആഗമങ്ങൾ, നിഗമങ്ങൾ, പുരാണങ്ങൾ എന്നിവ അവരുടെ ഗുണങ്ങളെ പ്രകീർത്തിച്ചുകൊണ്ട്, അവയെക്കാൾ മഹത്തായവ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് നിർത്താതെ പാടുന്നു.
ചൗപായി 13.1-5
सब जानत प्रभु प्रभुता सोई।तदपि कहें बिनु रहा न कोई।।
तहाँ बेद अस कारन राखा।भजन प्रभाउ भाँति बहु भाषा।।
एक अनीह अरूप अनामा।अज सच्चिदानंद पर धामा।।
ब्यापक बिस्वरूप भगवाना।तेहिं धरि देह चरित कृत नाना।।
सो केवल भगतन हित लागी।परम कृपाल प्रनत अनुरागी।।
जेहि जन पर ममता अति छोहू।जेहिं करुना करि कीन्ह न कोहू।।
गई बहोर गरीब नेवाजू।सरल सबल साहिब रघुराजू।।
बुध बरनहिं हरि जस अस जानी।करहि पुनीत सुफल निज बानी।।
तेहिं बल मैं रघुपति गुन गाथा।कहिहउँ नाइ राम पद माथा।।
मुनिन्ह प्रथम हरि कीरति गाई।तेहिं मग चलत सुगम मोहि भाई।।
sab jānat prabhu prabhutā soī |tadapi kahẽ binu rahā na koī ||
tahā̃ beda asa kārana rākhā |bhajana prabhāu bhā̃ti bahu bhāṣā ||
eka anīha arūpa anāmā |aja saccidānanda para dhāmā ||
byāpaka bisvarūpa bhagavānā |tehã dhari deha carita kṛta nānā ||
so kevala bhagatan hita lāgī |parama kṛpāla pranata anurāgī ||
jehi jana para mamatā ati choū |jehiṁ karunā kari kīnha na kohū ||
gaī bahora garība nevājū |sarala sabala sāhiba raghurājū ||
budha baranahiṁ hari jasa asa jānī |karahiṁ punīta suphala nija bānī ||
tehiṁ bala maiṁ raghupati guna gāthā |kahihauṁ nāi rāma pada māthā ||
muninha prathama hari kīrati gāī |tehiṁ maga calata sugama mohi bhāī ||
എല്ലാവരും പ്രഭുവിന്റെ മഹിമ അറിയുന്നു; എങ്കിലും അത് പറയാതെ ഇരുന്നവർ ആരുമില്ല. അവിടെ വേദങ്ങൾ ഇത്തരം കാരണം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: ഭക്തിയുടെ ശക്തിയെ പലതരത്തിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരുവൻ, ആഗ്രഹരഹിതൻ, രൂപരഹിതൻ, നാമരഹിതൻ, ജനിക്കാത്തവൻ, സത്-ചിത്-ആനന്ദ, പരമ ധാമ. സർവ്വവ്യാപി, വിശ്വരൂപ ഭഗവാൻ; അവൻ ദേഹം ധരിച്ച് പല ചരിതങ്ങളും ചെയ്തു. അത് കേവലം ഭക്തന്മാരുടെ ഹിതത്തിനു മാത്രം; അവൻ പരമ കരുണാമയൻ, ശരണാഗതരോട് അനുരാഗമുള്ളവൻ. തന്റേതെന്ന് കരുതുന്നവനോട് ആഴത്തെ സ്നേഹവും മമതയും കാണിക്കുന്നു; കരുണ കാണിച്ചതിനു ശേഷം അവനോട് കോപം തോന്നുന്നില്ല. നഷ്ടപ്പെട്ടത് തിരികെ നൽകുന്നവൻ, ദരിദ്രന്മാരുടെ സുഹൃത്ത്; സരളനും ബലവാനുമായ സ്വാമി രഘുരാജ. ജ്ഞാനികൾ ഹരിയുടെ മഹിമ ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ്, തങ്ങളുടെ വാക്കുകളെ പവിത്രവും ഫലപ്രദവുമാക്കുന്നു. ആ ബലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ തല വണങ്ങി, രഘുപതിയുടെ ഗുണങ്ങളുടെ കഥ പറയാം. മുനിമാർ ആദ്യം ഹരിയുടെ കീർത്തി പാടി; ആ വഴിയിൽ നടക്കുന്നത് എനിക്ക് എളുപ്പവും ഹൃദ്യവുമായി തോന്നി.
ദോഹ 13
अति अपार जे सरित बर जौं नृप सेतु कराहिं।चढि पिपीलिकउ परम लघु बिनु श्रम पारहि जाहिं।।13।।
ati apāra je sarita bara jaũ nr̥pa setu karāhĩ |caṛhi pipīlikaũ parama laghu binu śrama pārahi jāhĩ ||13||
വളരെ അപാരമായ മഹാ നദികൾക്ക് രാജാക്കന്മാർ പാലം പണിയിച്ചാൽ, ഏറ്റവും ചെറിയ ജീവിയായ ഉറുമ്പ് പോലും അതിൽ കയറി യാതൊരു അധ്വാനവുമില്ലാതെ കടന്നു പോകാം.
ചൗപായി 14.1-6
एहि प्रकार बल मनहि देखाई।करिहउँ रघुपति कथा सुहाई।।
ब्यास आदि कबि पुंगव नाना।जिन्ह सादर हरि सुजस बखाना।।
चरन कमल बंदउँ तिन्ह केरे।पुरवहुँ सकल मनोरथ मेरे।।
कलि के कबिन्ह करउँ परनामा।जिन्ह बरने रघुपति गुन ग्रामा।।
जे प्राकृत कबि परम सयाने।भाषाँ जिन्ह हरि चरित बखाने।।
भए जे अहहिं जे होइहहिं आगें।प्रनवउँ सबहिं कपट सब त्यागें।।
होहु प्रसन्न देहु बरदानू।साधु समाज भनिति सनमानू।।
जो प्रबंध बुध नहिं आदरहीं।सो श्रम बादि बाल कबि करहीं।।
कीरति भनिति भूति भलि सोई।सुरसरि सम सब कहँ हित होई।।
राम सुकीरति भनिति भदेसा।असमंजस अस मोहि अँदेसा।।
तुम्हरी कृपा सुलभ सोउ मोरे।सिअनि सुहावनि टाट पटोरे।।
ehi prakāra bala manahi dekhāī |karihaũ raghupati kathā suhāī ||
byāsa ādi kabi puṅgava nānā |jinha sādhara hari sujasa bakhānā ||
carana-kamala bandaũ tinh kere |puravahũ sakala manoratha mere ||
kali ke kabinha karaũ paranāmā |jinha barane raghupati guna-grāmā ||
je prākṛta kabi parama sayāne |bhāṣā̃ jinha hari carita bakhāne ||
bhae je ahahĩ je hoihahĩ āgẽ |pranavaũ sabahĩ kapaṭa saba tyāgẽ ||
hohu prasanna dehu baradānū |sādhu samāja bhaṇiti sanamānū ||
jo prabandha budha nahĩ ādarahī̃ |so śrama bādi bāla kabi karahī̃ ||
kīrati bhaṇiti bhūti bhali soī |surasari sama saba kahã hita hoī ||
rāma su-kīrati bhaṇiti bhadesā |asamañjasa asa mohi aṁdesā ||
tumharī kṛpā sulabha soũ more |sīa-ni suhāvani ṭāṭa paṭore ||
ഈ വിധം എന്റെ മനസ്സിന് അതിന്റെ ബലം കാണിച്ച്, രഘുപതിയുടെ സുന്ദരമായ കഥ പറയാം. വ്യാസൻ തുടങ്ങിയ അനേകം ശ്രേഷ്ഠ കവികൾ, ഹരിയുടെ കീർത്തിയെ ഭക്തിയോടെ വർണ്ണിച്ചിട്ടുണ്ട്. അവരുടെ താമരപ്പാദങ്ങൾക്ക് വന്ദിക്കുന്നു; എന്റെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേക്കുക. രഘുപതിയുടെ ഗുണസമൂഹത്തെ വർണ്ണിച്ച കലിയുഗ കവികൾക്ക് വന്ദിക്കുന്നു. ഹരിയുടെ ചരിത്രങ്ങളെ പ്രാകൃത ഭാഷയിൽ പറഞ്ഞ അത്യന്തം ജ്ഞാനികളായ കവികൾക്കും വന്ദിക്കുന്നു. ഉണ്ടായിരുന്നവർ, ഇപ്പോൾ ഉള്ളവർ, ഇനി വരാനിരിക്കുന്നവർ, എല്ലാവർക്കും എല്ലാ കപട്യവും വിട്ട് വന്ദിക്കുന്നു. പ്രസന്നരായി ഈ വരം തരുക: സാധു സമാജത്തിൽ എന്റെ പാട്ട് ബഹുമാനിക്കപ്പെടട്ടെ. ജ്ഞാനികൾ ബഹുമാനിക്കാത്ത രചന, മൂഢനായ കവിയുടെ വ്യർത്ഥമായ അധ്വാനം മാത്രമാണ്. ആ കീർത്തിയും ആ കവിതയും ആ സമ്പത്തും മാത്രമേ നല്ലത്, ഗംഗയെപ്പോലെ എല്ലാവർക്കും ഹിതകരമായവ. രാമന്റെ കീർത്തി ഉത്തമമാണ്, എന്നാൽ എന്റെ പാട്ട് ഗ്രാമീണമാണ്; ഈ ചേരുവില്ലായ്മയാണ് എനിക്ക് ആശങ്ക തരുന്നത്. എങ്കിലും നിങ്ങളുടെ കൃപയാൽ അതും എനിക്ക് എളുപ്പം, കാരണം നേർത്ത പട്ട് കസൂതി പരുക്കനായ ചണത്തുണിയിലും സുന്ദരമായി കാണാം.
ദോഹ 14(क)-(ग), സോരഠാ 14(घ), ദോഹ 14(ङ)-(छ)
सरल कबित कीरति बिमल सोइ आदरहिं सुजान।सहज बयर बिसराइ रिपु जो सुनि करहिं बखान।।14(क)।।
सो न होइ बिनु बिमल मति मोहि मति बल अति थोर।करहु कृपा हरि जस कहउँ पुनि पुनि करउँ निहोर।।14(ख)।।
कबि कोबिद रघुबर चरित मानस मंजु मराल।बाल बिनय सुनि सुरुचि लखि मोपर होहु कृपाल।।14(ग)।।
बंदउँ मुनि पद कंजु रामायन जेहिं निरमयउ।सखर सुकोमल मंजु दोष रहित दूषन सहित।।14(घ)।।
बंदउँ चारिउ बेद भव बारिधि बोहित सरिस।जिन्हहि न सपनेहुँ खेद बरनत रघुबर बिसद जसु।।14(ङ)।।
बंदउँ बिधि पद रेनु भव सागर जेहि कीन्ह जहँ।संत सुधा ससि धेनु प्रगटे खल बिष बारुनी।।14(च)।।
बिबुध बिप्र बुध ग्रह चरन बंदि कहउँ कर जोरि।होइ प्रसन्न पुरवहु सकल मंजु मनोरथ मोरि।।14(छ)।।
sarala kabita kīrati bimala soi ādarahiṁ sujāna |sahaja bayara bisarāi ripu jo suni karahiṁ bakhāna ||14(ka)||
so na hoi binu bimala mati mohi mati bala ati thora |karahu kṛpā hari jasa kahaũ puni puni karaũ nihora ||14(kha)||
kabi kobida raghubara carita mānasa mañju marāla |bāla binaya suni suruci lakhi mopara hohu kṛpāla ||14(ga)||
bandaũ muni pada kañju rāmāyana jehiṁ niramayau |sakhara sukomala mañju doṣa rahita dūṣana sahita ||14(gha)||
bandaũ cāriu beda bhava bāridhi bohita sarisa |jinhahi na sapanehũ kheda baranata raghubara bisada jasu ||14(ṅa)||
bandaũ bidhi pada renu bhava sāgara jehi kīnha jahã |santa sudhā sasi dhenu pragaṭe khala biṣa bārunī ||14(ca)||
bibudha bipra budha graha carana bandi kahaũ kara jori |hoi prasanna puravahu sakala mañju manoratha mori ||14(cha)||
ലളിതമായ കാവ്യത്തെയും നിർമ്മലമായ കീർത്തിയെയും പണ്ഡിതർ ബഹുമാനിക്കുന്നു; സഹജമായ വൈരാഗ്യം മറന്ന്, ശത്രുവും കേട്ട് പ്രശംസിച്ചു പറയുന്നു. നിർമ്മലമായ ബുദ്ധിയില്ലാതെ അത് സംഭവിക്കില്ല; എന്റെ ബുദ്ധിയും ബലവും വളരെ കുറവ്. ആകയാൽ വീണ്ടും വീണ്ടും നിന്നെ വേണ്ടുന്നു: എനിക്ക് കൃപ ചെയ്തു, ഹരിയുടെ കീർത്തി ഞാൻ പറയാം. കവികളും വിദ്വാന്മാരും, നിങ്ങൾ രഘുകുല ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ ചരിത്ര മാനസ തടാകത്തിൽ വിഹരിക്കുന്ന സുന്ദര ഹംസങ്ങൾ. ഒരു കുട്ടിയുടെ വിനയഭരിതമായ അപേക്ഷ കേട്ട്, അവന്റെ നന്മ കണ്ട്, എനിക്ക് കൃപ ചെയ്യുക. രാമായണം രചിച്ച മുനിയുടെ പാദപദ്മങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു; അത് കഠിനമെങ്കിലും മൃദുവായത്, സുന്ദരമായത്, ദോഷമുള്ളവരെ പറഞ്ഞാലും ദോഷരഹിതമായത്. നാല് വേദങ്ങൾക്കും നമസ്കരിക്കുന്നു; അവ സംസാര സാഗരം കടക്കാൻ നൗക പോലെയുള്ളവ, രഘുകുല ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ നിർമ്മല കീർത്തി വർണ്ണിക്കുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിലും ക്ഷീണിക്കാത്തവ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ പാദങ്ങളുടെ പൊടിക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു; അദ്ദേഹം സംസാര സാഗരം സൃഷ്ടിച്ചു, അതിൽ സാധുക്കളും, അമൃതും, ചന്ദ്രനും, കാമധേനുവും ജനിച്ചു, ദുഷ്ടരും, വിഷവും, മദ്യവും ജനിച്ചു. ദേവന്മാർ, ബ്രാഹ്മണർ, വിദ്വാന്മാർ, ഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിവയുടെ പാദങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിച്ച്, കൈകൾ കൂട്ടിപ്പിടിച്ച് പറയുന്നു: പ്രസന്നരായി എന്റെ എല്ലാ മനോരഥങ്ങളും നിറവേറ്റുക.
ചൗപായി 15.1-6
पुनि बंदउँ सारद सुरसरिता।जुगल पुनीत मनोहर चरिता।।
मज्जन पान पाप हर एका।कहत सुनत एक हर अबिबेका।।
गुर पितु मातु महेस भवानी।प्रनवउँ दीनबंधु दिन दानी।।
सेवक स्वामि सखा सिय पी के।हित निरुपधि सब बिधि तुलसीके।।
कलि बिलोकि जग हित हर गिरिजा।साबर मंत्र जाल जिन्ह सिरिजा।।
अनमिल आखर अरथ न जापू।प्रगट प्रभाउ महेस प्रतापू।।
सो उमेस मोहि पर अनुकूला।करिहिं कथा मुद मंगल मूला।।
सुमिरि सिवा सिव पाइ पसाऊ।बरनउँ रामचरित चित चाऊ।।
भनिति मोरि सिव कृपाँ बिभाती।ससि समाज मिलि मनहुँ सुराती।।
जे एहि कथहि सनेह समेता।कहिहहिं सुनिहहिं समुझि सचेता।।
होइहहिं राम चरन अनुरागी।कलि मल रहित सुमंगल भागी।।
puni bandaũ sārada sura-saritā |jugala punīta manohara caritā ||
majjana pāna pāpa-hara ekā |kahata sunata eka-hara abibekā ||
gur pitu mātu mahesa bhavānī |pranavaũ dīna-bandhu dina-dānī ||
sevaka svāmi sakhā siya-pī ke |hita nirupadhi saba bidhi tulasīke ||
kali biloki jaga-hita-hara girijā |sābara mantra-jāla jinha sirijā ||
anamil ākhar aratha na jāpū |pragaṭa prabhāu mahesa pratāpū ||
so umesa mohi para anukūlā |karihiṃ kathā muda maṅgala-mūlā ||
sumiri sivā siva pāi pasāū |barnaũ rāmacarita cita-cāū ||
bhaniti mori siva-kripā̃ bibhātī |sasi samāja mili manahũ surātī ||
je ehi kathahi saneha sametā |kahihahiṃ sunihahiṃ samujhi sacetā ||
hoihahiṃ rāma carana anurāgī |kali-mala rahita sumaṅgala-bhāgī ||
വീണ്ടും സാരദയെയും ദേവനദിയായ ഗംഗയെയും വന്ദിക്കുന്നു; ഇരുവരും പുണ്യവതികൾ, അവരുടെ ചര്യകൾ മനോഹരമാണ്. ഒരുവൾ സ്നാനം, പാനം ചെയ്താൽ പാപം നീക്കും, മറ്റവൾ പറഞ്ഞു കേട്ടാൽ അജ്ഞാനം നീക്കും. ഗുരു, പിതാവ്, മാതാവ് ആയ മഹേശനെയും ഭവാനിയെയും വന്ദിക്കുന്നു; ദരിദ്രരുടെ സുഹൃത്തുക്കൾ, ദിനേനെ ദാനം നൽകുന്നവർ. സീതാപതിക്ക് ഇവർ സേവകർ, സ്വാമി, സുഹൃത്ത്; വഞ്ചനയില്ലാതെ എല്ലാ വിധത്തിലും തുളസീദാസിന് ഹിതം ചെയ്യുന്നവർ. കലിയുഗം കണ്ട്, ലോകഹിതത്തിനായി, ഹരനും ഗിരിജയും ശബര മന്ത്രങ്ങളുടെ വല നെയ്തു. അതിന്റെ അക്ഷരങ്ങൾ ചേരുന്നില്ല, പദങ്ങൾക്ക് അർത്ഥമില്ല, ജപിക്കാനും കഴിയില്ല, എങ്കിലും മഹേശന്റെ പ്രഭാവത്താൽ അതിന്റെ ശക്തി പ്രകടമാണ്. ഉമാപതിയായ ആ ഭഗവാൻ എനിക്ക് അനുകൂലനാണ്; ഈ കഥയെ ആനന്ദത്തിനും മംഗളത്തിനും മൂലമാക്കും. ശിവനെയും പാർവതിയെയും സ്മരിച്ച്, ശിവന്റെ കൃപ ലഭിച്ച്, ഹൃദയാകർഷത്തോടെ രാമന്റെ ചരിത്രം പറയുന്നു. ശിവന്റെ കൃപയാൽ എന്റെ പദ്യങ്ങൾ പ്രകാശിക്കും, ചന്ദ്രനും നക്ഷത്രങ്ങളും ചേർന്ന രാത്രിയെപ്പോലെ. ഈ കഥ സ്നേഹത്തോടെ പറയുന്നവരും കേൾക്കുന്നവരും, ശ്രദ്ധയോടെ മനസ്സിലാക്കുന്നവരും, രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഭക്തിയുള്ളവരായി, കലിയുഗത്തിന്റെ മാലിന്യം ഇല്ലാതെ, മഹാമംഗളത്തിൽ പങ്ക് പറ്റും.
ദോഹ 15
सपनेहुँ साचेहुँ मोहि पर जौं हर गौरि पसाउ।तौ फुर होउ जो कहेउँ सब भाषा भनिति प्रभाउ।।15।।
sapanehũ sacehũ mohi para jaũ hara gauri pasāu |tau phura hou jo kaheũ saba bhāṣā bhaṇiti prabhāu ||15||
സ്വപ്നത്തിലായാലും സത്യത്തിലായാലും ശിവനും ഗൗരിയും എനിക്ക് അനുഗ്രഹം ചൊരിഞ്ഞാൽ, ഞാൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഉടനെ സത്യമാകട്ടെ, സാധാരണ ഭാഷയിൽ ഞാൻ രചിച്ച പദ്യത്തിനും ശക്തി ലഭിക്കട്ടെ.
ചൗപായി 16.1-4
बंदउँ अवध पुरी अति पावनि।सरजू सरि कलि कलुष नसावनि।।
प्रनवउँ पुर नर नारि बहोरी।ममता जिन्ह पर प्रभुहि न थोरी।।
सिय निंदक अघ ओघ नसाए।लोक बिसोक बनाइ बसाए।।
बंदउँ कौसल्या दिसि प्राची।कीरति जासु सकल जग माची।।
प्रगटेउ जहँ रघुपति ससि चारू।बिस्व सुखद खल कमल तुसारू।।
दसरथ राउ सहित सब रानी।सुकृत सुमंगल मूरति मानी।।
करउँ प्रनाम करम मन बानी।करहु कृपा सुत सेवक जानी।।
जिन्हहि बिरचि बड़ भयउ बिधाता।महिमा अवधि राम पितु माता।।
bandaũ avadha purī ati pāvani |sarajū sari kali kaluṣa nasāvani ||
pranavaũ pura nara nāri bahorī |mamatā jinha para prabhuhi na thorī ||
siya nindaka agha ogha nasāe |loka bisoka banāi basāe ||
bandaũ kausalayā disi prācī |kīrati jāsu sakala jaga mācī ||
pragaṭeu jahã raghupati sasi cārū |bisva sukhada khala kamala tusārū ||
dasaratha rāu sahita saba rānī |sukṛta sumaṅgala mūrati mānī ||
karaũ pranāma karama mana bānī |karahu kṛpā suta sevaka jānī ||
jinhahi biraci baṛa bhayau bidhātā |mahimā avadhi rāma pitu mātā ||
അതിവും പുണ്യമായ അയോദ്ധ്യാ നഗരത്തിന് വന്ദിക്കുന്നു. കലിയുഗത്തിന്റെ മാലിന്യങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന സരയൂ നദിക്കും വന്ദിക്കുന്നു. നഗരത്തിലെ പുരുഷൻമാർക്കും സ്ത്രീകൾക്കും പ്രണാമം അർപ്പിക്കുന്നു, അവർക്കു മേൽ പ്രഭുവിന് ചെറിയതല്ലാത്ത സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നു. സീതയെ നിന്ദിച്ചവരുടെ പാപപ്രവാഹത്തെ അവൻ നശിപ്പിച്ചു, അവർക്ക് ദുഃഖമില്ലാതാക്കി തന്റെ ലോകത്തിൽ വസിപ്പിച്ചു. കൗസല്യയ്ക്ക് വന്ദിക്കുന്നു, അവർ കിഴക്കൻ ദിശ പോലെ, അവരുടെ കീർത്തി ലോകമെങ്ങും പരന്നു. അവിടെ രഘുപതിയായ സുന്ദരനായ ചന്ദ്രൻ ഉദയം ചെയ്തു, വിശ്വത്തിന് സുഖം നൽകുന്നവനായി, ദുഷ്ടരുടെ താമരയ്ക്ക് മഞ്ഞുപോലെ. ദശരഥ രാജാവിനും കൂടെ എല്ലാ രാജ്ഞിമാർക്കും വന്ദിക്കുന്നു, അവരെ നല്ല കർമ്മങ്ങളുടെയും പൂർണ്ണ മംഗളത്തിന്റെയും മൂർത്തികളായി കരുതുന്നു. കർമ്മം, മനസ്സ്, വാക്ക് ഇവയാൽ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു; നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ സേവകൻ എന്ന് അറിഞ്ഞ് എന്റെ മേൽ കൃപ കാണിക്കണം. അവരെ സൃഷ്ടിച്ചതിനാൽ സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ് മഹാനായി; അവർ മഹിമയുടെ അതിർത്തി, രാമന്റെ പിതാവും മാതാവും.
സോരഠാ 16
बंदउँ अवध भुआल सत्य प्रेम जेहि राम पद।बिछुरत दीनदयाल प्रिय तनु तृन इव परिहरेउ।।16।।
bandauṁ avadha bhuāla satya prema jehi rāma pada |bichurata dīnadayāla priya tanu tṛna iva parihareu ||16||
അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവിനെ വന്ദിക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ പാദങ്ങളോട് സത്യമായ പ്രേമം ഉണ്ടായിരുന്നു; ദീനന്മാർക്ക് മിത്രനായ രാമനിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞപ്പോൾ, തന്റെ പ്രിയപ്പെട്ട ശരീരത്തെ പുല്ലുപോലെ ഉപേക്ഷിച്ചു.
ചൗപായി 17.1-5
प्रनवउँ परिजन सहित बिदेहू।जाहि राम पद गूढ़ सनेहू।।
जोग भोग महँ राखेउ गोई।राम बिलोकत प्रगटेउ सोई।।
प्रनवउँ प्रथम भरत के चरना।जासु नेम ब्रत जाइ न बरना।।
राम चरन पंकज मन जासू।लुबुध मधुप इव तजइ न पासू।।
बंदउँ लछिमन पद जलजाता।सीतल सुभग भगत सुख दाता।।
रघुपति कीरति बिमल पताका।दंड समान भयउ जस जाका।।
सेष सहस्रसीस जग कारन।जो अवतरेउ भूमि भय टारन।।
सदा सो सानुकूल रह मो पर।कृपासिंधु सौमित्रि गुनाकर।।
रिपुसूदन पद कमल नमामी।सूर सुसील भरत अनुगामी।।
महावीर बिनवउँ हनुमाना।राम जासु जस आप बखाना।।
pranavaũ parijana sahita bidehū |jāhi rāma pada gūṛha sanehū ||
yoga bhoga maṁ rākhēu goī |rāma bilokata pragaṭēu soī ||
pranavaũ prathama bharata kē caranā |jāsu nema vrata jāi na baranā ||
rāma carana paṅkaja mana jāsū |lubudha madhupa iva tajai na pāsū ||
bandauṁ lachimana pada jalajātā |sītala subhaga bhagata sukha dātā ||
raghupati kīrati bimala patākā |daṇḍa samāna bhayau jasa jākā ||
sēṣa sahasra-sīsa jaga kārana |jō avatarēu bhūmi bhaya ṭārana ||
sadā sō sānukūla raha mō para |kṛpāsiṁdhu saumitri guṇākara ||
ripu-sūdana pada kamala namāmī |sūra susīla bharata anugāmī ||
mahāvīra binavaũ hanumānā |rāma jāsu jasa āpa bakhānā ||
വിദേഹനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുടുംബസമേതനായി നമിക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന് രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ ആഴമേറിയ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സ്നേഹമുണ്ടായിരുന്നു. യോഗഭോഗങ്ങളിൽ അതിനെ മറച്ചുവെച്ചു, രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ അത് പ്രകടമായി. ആദ്യം ഭരതന്റെ പാദങ്ങളെ നമിക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ നേമവ്രതങ്ങൾ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയുന്തല്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് രാമന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളിൽ ലുബ്ധനായ ഭ്രമരത്തെപ്പോലെ, അവയെ വിട്ടുപോകുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്നു, ശീതലവും സുഭഗവും ഭക്തർക്ക് സുഖം നൽകുന്നതുമായ. രഘുപതിയുടെ കീർത്തി നിർമ്മലമായ ധ്വജം, അദ്ദേഹത്തിന്റെ യശസ്സ് അതിന്റെ ദണ്ഡിന് സമാനമായി. അദ്ദേഹം ശേഷൻ, സഹസ്രശീർഷൻ, ജഗത്തിന്റെ കാരണൻ, ഭൂമിയുടെ ഭയം നീക്കാൻ അവതരിച്ചവൻ. അദ്ദേഹം, കൃപാസിന്ധു, സൗമിത്രി, ഗുണാകരൻ, എന്റെ മേൽ എപ്പോഴും അനുകൂലനായിരിക്കട്ടെ. ശത്രുഘ്നന്റെ പാദപങ്കജങ്ങളെ നമിക്കുന്നു, വീരനും സുശീലനുമായ, ഭരതനെ അനുഗമിച്ചവൻ. മഹാവീരനായ ഹനുമാനെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കീർത്തി രാമൻ തന്നെ സ്വയം പ്രശംസിച്ചു.
സോരഠാ 17
प्रनवउँ पवनकुमार खल बन पावक ग्यानधन।जासु हृदय आगार बसहिं राम सर चाप धर।।17।।
pranavauṁ pavanakumāra khala bana pāvaka gyānadhana |jāsu hṛdaya āgāra basahiṁ rāma sara cāpa dhara ||17||
കാറ്റിന്റെ പുത്രനായ പവന്കുമാരനെ വന്ദിക്കുന്നു; അവൻ ദുഷ്ടരുടെ കാടിന് തീയും ജ്ഞാനത്തിന്റെ നിധിയുമാണ്; അവന്റെ ഹൃദയമാകുന്ന ഭവനത്തിൽ വില്ലും അമ്പും ധരിച്ച രാമൻ വസിക്കുന്നു.
ചൗപായി 18.1-5
कपिपति रीछ निसाचर राजा।अंगदादि जे कीस समाजा।।
बंदउँ सब के चरन सुहाए।अधम सरीर राम जिन्ह पाए।।
रघुपति चरन उपासक जेते।खग मृग सुर नर असुर समेते।।
बंदउँ पद सरोज सब केरे।जे बिनु काम राम के चेरे।।
सुक सनकादि भगत मुनि नारद।जे मुनिबर बिग्यान बिसारद।।
प्रनवउँ सबहिं धरनि धरि सीसा।करहु कृपा जन जानि मुनीसा।।
जनकसुता जग जननि जानकी।अतिसय प्रिय करुना निधान की।।
ताके जुग पद कमल मनावउँ।जासु कृपाँ निरमल मति पावउँ।।
पुनि मन बचन कर्म रघुनायक।चरन कमल बंदउँ सब लायक।।
राजिवनयन धरें धनु सायक।भगत बिपति भंजन सुख दायक।।
kapipati rīcha nisācara rājā |aṅgadādi je kīsa samājā ||
bandauṁ saba ke carana suhāe |adhama sarīra rāma jinha pāe ||
raghupati carana upāsaka jete |khaga mṛga sura nara asura samete ||
bandauṁ pada saroja saba kere |je binu kāma rāma ke cere ||
suka sanakādi bhagata muni nārada |je munibara bigyāna bisārada ||
pranavauṁ sabahiṁ dharani dhari sīsā |karahu kṛpā jana jāni munīsā ||
janakasutā jaga janani jānakī |atisaya priya karunā nidhāna kī ||
tāke juga pada kamala manāvauṁ |jāsu kṛpā̃ niramala mati pāvauṁ ||
puni mana bacana karma raghunāyaka |carana kamala bandauṁ saba lāyaka ||
rājivanayana dhareṁ dhanu sāyaka |bhagata bipati bhañjana sukha dāyaka ||
വാനരങ്ങളുടെ തലവൻ, കരടികളുടെ രാജാവ്, അസുരന്മാരുടെ രാജാവ്, അംഗദൻ മുതലായ വാനര സമൂഹത്തിൽ പെട്ടവർ: താഴ്ന്ന ശരീരങ്ങളിൽ ആയിട്ടും രാമനെ പ്രാപിച്ച അവർ എല്ലാവരുടെയും സുന്ദര പാദങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു. രഘുപതിയുടെ പാദങ്ങളെ ആരാധിക്കുന്ന എല്ലാവരും, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ, ദേവന്മാർ, മനുഷ്യർ, അസുരന്മാർ ഉൾപ്പെടെ, യാതൊരു ആഗ്രഹവും കൂടാതെ രാമന്റെ സേവകർ ആയവരുടെ എല്ലാവരുടെയും പദ്മ പാദങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു. ശുകൻ, സനകൻ മുതലായ ഭക്തർ, നാരദ മുനി, ജ്ഞാനത്തിൽ വിദഗ്ദ്ധർ ആയ മുനിശ്രേഷ്ഠർ: അവർ എല്ലാവർക്കും ഭൂമിയിൽ തല വെച്ച് നമസ്കരിക്കുന്നു: മുനീശ്വരന്മാരേ, എന്നെ നിങ്ങളുടെ സേവകൻ എന്ന് അറിഞ്ഞ് കൃപ കാണിക്കണം. ജനകന്റെ മകളും ലോകത്തിന്റെ ജനനിയും ആയ ജാനകി, കരുണയുടെ ഭണ്ഡാരം ആയ രാമന് അത്യന്തം പ്രിയയാണ്. അവളുടെ രണ്ട് പദ്മ പാദങ്ങളെ പ്രാർത്ഥിക്കുന്നു, അവളുടെ കൃപയാൽ ഞാൻ നിർമ്മല ബുദ്ധി പ്രാപിക്കും. പിന്നെ, മനസ്സ്, വാക്ക്, കർമ്മം ഇവയാൽ രഘുനായകന്റെ പദ്മ പാദങ്ങൾക്ക് നമസ്കരിക്കുന്നു, അവൻ എല്ലാവർക്കും യോഗ്യൻ. അവൻ പദ്മനയനൻ, വില്ലും അമ്പും ധരിച്ചവൻ, ഭക്തന്മാരുടെ ദുരിതങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, സുഖം നൽകുന്നവൻ.
ദോഹ 18
गिरा अरथ जल बीचि सम कहिअत भिन्न न भिन्न।बदउँ सीता राम पद जिन्हहि परम प्रिय खिन्न।।18।।
girā aratha jala bīci sama kahiyata bhinna na bhinna |badauṁ sītā rāma pada jinhahi parama priya khinna ||18||
വാക്കും അതിന്റെ അർത്ഥവും, വെള്ളവും തിരയും വ്യത്യസ്തമായി പറയപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ അവ വ്യത്യസ്തമല്ല. ദുഃഖിതർക്ക് പരമപ്രിയരായ സീതാരാമന്റെ പാദങ്ങളെ ഞാൻ വന്ദിക്കുന്നു.
ചൗപായി 19.1-4
बंदउँ नाम राम रघुवर को।हेतु कृसानु भानु हिमकर को।।
बिधि हरि हरमय बेद प्रान सो।अगुन अनूपम गुन निधान सो।।
महामंत्र जोइ जपत महेसू।कासीं मुकुति हेतु उपदेसू।।
महिमा जासु जान गनराउ।प्रथम पूजिअत नाम प्रभाऊ।।
जान आदिकबि नाम प्रतापू।भयउ सुद्ध करि उलटा जापू।।
सहस नाम सम सुनि सिव बानी।जपि जेई पिय संग भवानी।।
हरषे हेतु हेरि हर ही को।किय भूषन तिय भूषन ती को।।
नाम प्रभाउ जान सिव नीको।कालकूट फलु दीन्ह अमी को।।
bandaū̃ nāma rāma raghuvara ko |hetu kṛsānu bhānu himakara ko ||
bidhi hari haramaya beda prāna so |aguna anūpama guna nidhāna so ||
mahāmantra joi japata mahesū |kāsī̃ mukuti hetu upadesū ||
mahimā jāsu jāna gaṇarāu |prathama pūjiata nāma prabhāū ||
jāna ādikabi nāma pratāpū |bhayau suddha kari ulaṭā jāpū ||
sahasa nāma sama suni siva bānī |japi jeī piya saṅga bhavānī ||
haraṣe hetu heri hara hī ko |kiya bhūṣana tiya bhūṣana tī ko ||
nāma prabhāu jāna siva nīko |kālakūṭa phalu dīnha amī ko ||
രഘു കുലത്തിലെ ഉത്തമനായ രാമന്റെ നാമത്തിന് ഞാൻ വണങ്ങുന്നു, അത് അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ എന്നിവയുടെ കാരണമാണ്. അത് ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ എന്നിവരുടെ സത്യസ്വരൂപം, വേദങ്ങളുടെ പ്രാണൻ; അത് ഗുണരഹിതം, ഉപമയില്ലാത്തത്, എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും നിധി. അത് മഹേശൻ തന്നെ ജപിക്കുന്ന മഹാമന്ത്രം, കാശിയിൽ മുക്തിക്കായി അദ്ദേഹം ഉപദേശിക്കുന്ന ബോധനം. ഗണനാഥനായ ഗണേശൻ അതിന്റെ മഹിമ അറിഞ്ഞ്, നാമത്തിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ദേവന്മാരിൽ ആദ്യം പൂജിക്കപ്പെടുന്നു. ആദികവി നാമത്തിന്റെ പ്രതാപം അറിഞ്ഞു: തലതിരിച്ച് ജപിച്ചിട്ടും അദ്ദേഹം നിർമ്മലനായി. ഈ നാമം ആയിരം നാമങ്ങൾക്ക് തുല്യമെന്ന് ശിവന്റെ വാക്ക് കേട്ട്, ഭവാനി അത് ജപിച്ച് തന്റെ പ്രിയനുമായി ഐക്യമായി. അവൾ ഹരനോട് മാത്രം ഭക്തിയുള്ളവളാണെന്ന് കണ്ട്, കാരണം മനസ്സിലാക്കി, ഹരൻ ആനന്ദിച്ചു, സ്ത്രീകളിൽ മണിയായവളെ തന്റെ ശരീരത്തിന് അലങ്കാരമാക്കി. ശിവൻ നാമത്തിന്റെ പ്രഭാവം നന്നായി അറിഞ്ഞിരുന്നു: അദ്ദേഹം കുടിച്ച കാലകൂട വിഷത്തിന്റെ ഫലം അമൃതമായി.
ദോഹ 19
बरषा रितु रघुपति भगति तुलसी सालि सुदास॥
राम नाम बर बरन जुग सावन भादव मास॥19॥
baraṣā ritu raghupati bhagati tulasī sāli sudāsa.rāma nāma bara barana juga sāvana bhādava māsa..19..
രഘുപതിയുടെ ഭക്തി മഴക്കാലം, തുളസീദാസ് പറയുന്നു, ഭഗവാന്റെ നല്ല സേവകർ അതിൽ വളരുന്ന നെൽവിള. രാമനാമത്തിലെ രണ്ട് ഉത്തമ അക്ഷരങ്ങൾ ശ്രാവണ, ഭാദോൺ എന്നീ രണ്ട് മാസങ്ങൾ.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता अनुसार यह मंगलाचरण-प्रस्तावना ‘कलि-मल-हरण’ और ‘बिमल मति’ की प्राप्ति में सहायक है: राम-नाम/राम-जस के श्रवण-कीर्तन से पाप-क्षय, सत्संग-रुचि, और कथा-श्रवण की अधिकारिता (श्रद्धा, विनय) बढ़ती है—‘कहत सुनत एक हर अबिबेका’ के भाव से।
सामान्यतः मंगलाचरण में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-जप को संपुट-रूप में जोड़ा जाता है; कुछ परंपराओं में ‘मंगल भवन अमंगल हारी’ पंक्ति को भी आवृत्ति/संपुट की तरह लिया जाता है, विशेषकर पाठ-आरंभ और आरती/कीर्तन संदर्भ में।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
