Prakarana 3

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

एकु छत्रु एकु मुकुटमनि सब बरननि पर जोउ। तुलसी रघुबर नाम के बरन बिराजत दोउ।।20।।

eku chatru eku mukuṭa-maṇi saba baranani para jou | tulasī raghubara nāma ke barana birājata dou ||20||

ఒకటి రాజఛత్రం, మరొకటి సమస్త అక్షరాలపై నిలిచిన శిరోమణి; అట్లని తులసీదాసు పలుకుచున్నాడు—రఘువరుని నామంలోని ఆ రెండు అక్షరాలు మహిమతో సింహాసనారూఢమై ప్రకాశించుచున్నవి. ||20||

Verse 43 (चौपाई)

समुझत सरिस नाम अरु नामी। प्रीति परसपर प्रभु अनुगामी।। नाम रूप दुइ ईस उपाधी। अकथ अनादि सुसामुझि साधी।। को बड़ छोट कहत अपराधू। सुनि गुन भेद समुझिहहिं साधू।। देखिअहिं रूप नाम आधीना। रूप ग्यान नहिं नाम बिहीना।। रूप बिसेष नाम बिनु जानें। करतल गत न परहिं पहिचानें।। सुमिरिअ नाम रूप बिनु देखें। आवत हृदयँ सनेह बिसेषें।। नाम रूप गति अकथ कहानी। समुझत सुखद न परति बखानी।। अगुन सगुन बिच नाम सुसाखी। उभय प्रबोधक चतुर दुभाषी।।

samujhata sarisa nāma aru nāmī | prīti paraspara prabhu anugāmī || nāma rūpa dui īsa upādhī | akatha anādi su-sāmujhi sādhī || ko baṛa choṭa kahata aparādhū | suni guna bheda samujhihahiṃ sādhū || dekhiahia rūpa nāma ādhīnā | rūpa gyāna nahiṃ nāma bihīnā || rūpa biseṣa nāma binu jāneṃ | karatala-gata na parahiṃ pahicāneṃ || sumiri-a nāma rūpa binu dekheṃ | āvata hṛdayaṁ saneha biseṣeṃ || nāma rūpa gati akatha kahānī | samujhata sukhada na parati bakhānī || aguna saguna bica nāma su-sākhī | ubhaya prabodhaka catura dubhāṣī ||

సరిగ్గా అర్థం చేసుకున్నప్పుడు, నామం మరియు నామి సమానంగా కనిపిస్తారు; ప్రేమ వారి మధ్య చలిస్తూ, ఎప్పుడూ ప్రభువును అనుసరిస్తుంది. నామం మరియు రూపం ప్రభువు యొక్క రెండు రీతులు మన గ్రహణకు; ఆయన అనాది మరియు వాక్కుకు అతీతమైనప్పటికీ, ఈ సత్యం వివేకులచే గ్రహించబడుతుంది. ఒకటి గొప్పదని మరొకటి చిన్నదని చెప్పడం అపరాధం; గుణాల యొక్క భేదాన్ని విన్న, సాధువులు విషయాన్ని అర్థం చేసుకుంటారు. రూపం నామంపై ఆధారపడి ఉంటుందని గ్రహించబడుతుంది; నామం లేకుండా రూపం యొక్క నిజమైన జ్ఞానం సాధ్యం కాదు. నామం లేకుండా రూపం యొక్క విశిష్టతను గుర్తించలేరు - అరచేతిలో ఉన్నది కూడా ఇంకా తెలియనట్లు. రూపం చూడకుండానే నామాన్ని స్మరించండి: అప్పుడు హృదయంలో ప్రత్యేకమైన స్నేహం కలుగుతుంది. నామం మరియు రూపం యొక్క గతి చెప్పలేని కథ; దానిని అర్థం చేసుకోవడం ఆనందం, అయినా అది పూర్తిగా వర్ణించబడదు. నిరాకారం మరియు సాకారం మధ్య, నామం నిశ్చిత సాక్షిగా నిలుస్తుంది - ఇద్దరి అవగాహనను మేల్కొల్పే నిపుణ అనువాదకుడు.

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

राम नाम मनिदीप धरु जीह देहरी द्वार। तुलसी भीतर बाहेरहुँ जौं चाहसि उजिआर।।21।।

rāma nāma manidīpa dharu jīha deharī dvāra | tulasī bhitara bāherahũ jaũ cāhasi ujiāra ||21||

జిహ్వాద్వారపు అంచున రామనామమనే రత్నదీపాన్ని నిలుపుము; తులసీదాసు పలుకుచున్నాడు—నీకు జ్ఞానప్రకాశం కావలెనంటే, అది అంతరంగములోను బాహ్యములోను సమానంగా వెలుగునిచ్చునట్లు చేయుము.

Verse 45 (चौपाई)

नाम जीहँ जपि जागहिं जोगी। बिरति बिरंचि प्रपंच बियोगी।। ब्रह्मसुखहि अनुभवहिं अनूपा। अकथ अनामय नाम न रूपा।। जाना चहहिं गूढ़ गति जेऊ। नाम जीहँ जपि जानहिं तेऊ।। साधक नाम जपहिं लय लाएँ। होहिं सिद्ध अनिमादिक पाएँ।। जपहिं नामु जन आरत भारी। मिटहिं कुसंकट होहिं सुखारी।। राम भगत जग चारि प्रकारा। सुकृती चारिउ अनघ उदारा।। चहू चतुर कहुँ नाम अधारा। ग्यानी प्रभुहि बिसेषि पिआरा।। चहुँ जुग चहुँ श्रुति ना प्रभाऊ। कलि बिसेषि नहिं आन उपाऊ।।

nāma jīhaṁ japi jāgahiṁ jogī | birati birañci prapañca biyogī || brahma-sukhahi anubhavahiṁ anūpā | akatha anāmay nāma na rūpā || jānā cahahiṁ gūṛha gati jeū | nāma jīhaṁ japi jānahiṁ teū || sādhaka nāma japahiṁ laya lāeṁ | hohiṁ siddha animādika pāeṁ || japahiṁ nāmu jana ārata bhārī | miṭahiṁ kusaṅkaṭa hohiṁ sukhārī || rāma bhagata jaga cāri prakārā | sukṛtī cāriu anagha udārā || cahū catura kahuṁ nāmu adhārā | gyānī prabhūhi biseṣi piārā || cahuṁ juga cahuṁ śruti nā prabhāū | kali biseṣi nahiṁ āna upāū ||

యోగులు నామాన్ని జపిస్తూ జాగరణ చేస్తారు - బ్రహ్మ వలె విరక్తులై, ప్రపంచ బంధాలకు దూరంగా ఉంటారు. వారు బ్రహ్మానందాన్ని అనుభవిస్తారు - అది వర్ణించలేనిది, నిర్మలమైనది, నామరూపాలు లేనిది. గూఢమైన పరమార్థాన్ని తెలుసుకోవాలనుకునేవారు నామాన్ని జపించడం ద్వారా దానిని తెలుసుకుంటారు. సాధకులు నామాన్ని జపిస్తూ లయను పొందుతారు; వారు సిద్ధులవుతారు, అణిమాది సిద్ధులను పొందుతారు. ఘోరమైన బాధలో ఉన్నవారు నామాన్ని జపిస్తే దుఃఖాలు తొలగిపోయి సుఖులవుతారు. ఈ ప్రపంచంలో రామ భక్తులు నాలుగు రకాలు - నలుగురూ పుణ్యవంతులు, దోషరహితులు, ఉదారులు. ఈ నాలుగు వర్గాలకు నామమే ఆధారం; జ్ఞాని ప్రభువుకు విశేషంగా ప్రియమైనవాడు. నాలుగు యుగాలలోను, నాలుగు వేదాలలోను నామ మహిమ ప్రకాశించబడింది; కలియుగంలో మాత్రమే అది అత్యంత ప్రభావవంతం - మరే ఇతర ఉపాయం లేదు.

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

सकल कामना हीन जे राम भगति रस लीन। नाम सुप्रेम पियूष हद तिन्हहुँ किए मन मीन।।22।।

sakala kāmanā hīna je rāma bhagati rasa līna | nāma su-prema piyūṣa hada tinhahuṁ kiye mana mīna ||22||

సర్వ కోరికల నుండి విముక్తులై, రామభక్తి అనే అమృతరసంలో లీనులైన వారు—నామామృతంపై పరమ ప్రేమచేత తమ హృదయాలను చేపలవలె చేసికొనిరి; ఆ ప్రవాహంలోనే నిత్యం జీవించుచున్నారు.

Verse 47 (चौपाई)

अगुन सगुन दुइ ब्रह्म सरूपा। अकथ अगाध अनादि अनूपा।। मोरें मत बड़ नामु दुहू तें। किए जेहिं जुग निज बस निज बूतें।। प्रोढ़ि सुजन जनि जानहिं जन की। कहउँ प्रतीति प्रीति रुचि मन की।। एकु दारुगत देखिअ एकू। पावक सम जुग ब्रह्म बिबेकू।। उभय अगम जुग सुगम नाम तें। कहेउँ नामु बड़ ब्रह्म राम तें।। ब्यापकु एकु ब्रह्म अबिनासी। सत चेतन धन आनँद रासी।। अस प्रभु हृदयँ अछत अबिकारी। सकल जीव जग दीन दुखारी।। नाम निरूपन नाम जतन तें। सोउ प्रगटत जिमि मोल रतन तें।।

aguna saguna dui brahma sarūpā | akatha agādha anādi anūpā || moreṁ mata baṛa nāmu duhū teṁ | kie jehiṁ juga nija basa nija būteṁ || proṛhi sujana jani jānahĩ jana kī | kahuṁ pratīti prīti ruci mana kī || eku dārugata dekhi-a ekū | pāvaka sama juga brahma bibekū || ubhay agama juga sugama nāma teṁ | kaheuँ nāmu baṛa brahma rāma teṁ || byāpaku eku brahma abināsī | sata cetana dhana ānaṁda rāsī || asa prabhu hṛdayaṁ achata abikārī | sakala jīva jaga dīna dukhārī || nāma nirūpana nāma jatana teṁ | sou pragaṭata jimi mola ratana teṁ ||

నిర్గుణము, సగుణము - ఇవి బ్రహ్మము యొక్క రెండు స్వరూపాలు: వర్ణించలేనిది, అగాధమైనది, అనాది, అనూపమైనది. అయినప్పటికీ నా అభిప్రాయంలో నామం రెండింటికన్నా గొప్పది; ఎందుకంటే దాని శక్తితో రెండింటినీ తన వశంలోకి తీసుకుంది. పరిణతులైన సజ్జనులు దీనిని సామాన్య మాటగా భావించకండి: నేను నా హృదయంలోని శ్రద్ధ, ప్రేమ, అనుభవంతో నిరూపించినది చెబుతున్నాను. కట్టెలో అగ్ని లీనంగా ఉన్నట్లు చూస్తాము, అలాగే వివేకంతో నిర్గుణ సగుణాలలో ఏక బ్రహ్మాన్ని గుర్తిస్తారు. రెండూ అందుబాటులో లేనివి, కానీ నామం ద్వారా రెండూ సులభంగా పొందగలవు; అందుకే నామం బ్రహ్మం కంటే గొప్పదని చెప్పాను - రామ నామం. ఆ ఏక సర్వవ్యాపి అవినాశి బ్రహ్మం సత్యస్వరూపం, చైతన్యస్వరూపం, ఆనంద రాశి. అటువంటి ప్రభువు హృదయంలో నిత్యం వసిస్తాడు, మార్పు లేనివాడు; అయినప్పటికీ సమస్త జీవులు, ప్రపంచం దీనులు, దుఃఖులు. నామాన్ని వివరించడం ద్వారా, నామాన్ని జపించడం ద్వారా ఆయన ప్రత్యక్షమవుతాడు - రత్నం మాణిక్యం మీద రుద్దినప్పుడు అది ప్రకాశించినట్లు.

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

निरगुन तें एहि भाँति बड़ नाम प्रभाउ अपार। कहउँ नामु बड़ राम तें निज बिचार अनुसार।।23।।

niragun teṃ ehi bhā̃ti baṛa nāma prabhāu apāra | kahaũ nāmu baṛa rāma teṃ nija bicāra anusāra ||23||

ఇట్లు నిర్గుణ పరబ్రహ్మతో పోల్చినప్పటికీ నామమహిమ అపారమని ప్రకటించబడింది. నా విచారపూర్వక నిర్ణయముచే నేను నిశ్చయముగా చెప్పుచున్నాను: సాకారరూపమైన రామునికన్నా కూడ నామమే మహత్తరము.

Verse 49 (चौपाई)

राम भगत हित नर तनु धारी। सहि संकट किए साधु सुखारी।। नामु सप्रेम जपत अनयासा। भगत होहिं मुद मंगल बासा।। राम एक तापस तिय तारी। नाम कोटि खल कुमति सुधारी।। रिषि हित राम सुकेतुसुता की। सहित सेन सुत कीन्ह बिबाकी।। सहित दोष दुख दास दुरासा। दलइ नामु जिमि रबि निसि नासा।। भंजेउ राम आपु भव चापू। भव भय भंजन नाम प्रतापू।। दंडक बनु प्रभु कीन्ह सुहावन। जन मन अमित नाम किए पावन।।। निसिचर निकर दले रघुनंदन। नामु सकल कलि कलुष निकंदन।।

rāma bhagata hita nara tanu dhārī | sahi saṅkaṭa kiye sādhu sukhārī || nāmu sa-prema japata anāyāsā | bhagata hohiṃ muda maṅgala bāsā || rāma eka tāpasa tiya tārī | nāma koṭi khala kumati sudhārī || ṛṣi hita rāma suketu-sutā kī | sahita sena-suta kīnha bibākī || sahita doṣa dukha dāsa durāsā | dalai nāmu jimi rabi nisi nāsā || bhaṃjeu rāma āpu bhava cāpū | bhava-bhaya-bhañjana nāma pratāpū || daṇḍaka banu prabhu kīnha suhāvana | jana mana amita nāma kiye pāvana ||| nisi-cara nikara dale raghunaṃdana | nāmu sakala kali-kaluṣa nikaṃdana ||

తన భక్తుల క్షేమం కోసం రాముడు మానవ రూపం ధరించాడు; కష్టాలను భరించి, సాధువులను సంతోషపెట్టాడు. ఎవరైతే ప్రేమతో, ప్రయాస లేకుండా నామాన్ని జపిస్తారో, వారు ఆనందంలో, మంగళంలో నివసిస్తారు. రాముడు ఒక తపస్వి స్త్రీని కూడా తరింపజేశాడు; నామం కోట్లాది దుర్మార్గుల వంకర బుద్ధిని సరిదిద్దింది. మునుల కోసం రాముడు సుకేతుపుత్రికి, సేనాపుత్రునికి వివేకం కలిగించి, సత్య విచక్షణను బోధించాడు. దోషం, దుఃఖం, దాస్య దురాశలతో సహా నామం వాటన్నింటినీ నశింపజేస్తుంది, సూర్యుడు రాత్రిని నాశనం చేసినట్లు. రాముడే స్వయంగా భవచాపాన్ని విరిచాడు; నామ ప్రతాపం సంసార భయాన్ని నశింపజేస్తుంది. ప్రభువు దండకారణ్యాన్ని సుందరంగా మార్చాడు; అనంత నామం ప్రజల హృదయాలను పవిత్రం చేసింది. రఘునందనుడు రాక్షస సమూహాలను నిర్మూలించాడు; నామం కలియుగ మలినాలను నశింపజేస్తుంది.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

सबरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्हि रघुनाथ। नाम उधारे अमित खल बेद बिदित गुन गाथ।।24।।

sabarī gīdha su-sevakanī su-gati dīnhi raghunātha | nāma udhāre amita khala beda bidita guna gātha ||24||

రఘునాథుడు శబరీకును జటాయువుకును—సత్యసేవకులకు—శుభమైన పరమగతిని ప్రసాదించెను. తన నామబలముచేత అనేక దుష్టాత్మలను కూడ उद्धరించెను; ఆయన గుణగాథను వేదములే ప్రకటించుచున్నవి.

Verse 51 (चौपाई)

राम सुकंठ बिभीषन दोऊ। राखे सरन जान सबु कोऊ।। नाम गरीब अनेक नेवाजे। लोक बेद बर बिरिद बिराजे।। राम भालु कपि कटकु बटोरा। सेतु हेतु श्रमु कीन्ह न थोरा।। नामु लेत भवसिंधु सुखाहीं। करहु बिचारु सुजन मन माहीं।। राम सकुल रन रावनु मारा। सीय सहित निज पुर पगु धारा।। राजा रामु अवध रजधानी। गावत गुन सुर मुनि बर बानी।। सेवक सुमिरत नामु सप्रीती। बिनु श्रम प्रबल मोह दलु जीती।। फिरत सनेहँ मगन सुख अपनें। नाम प्रसाद सोच नहिं सपनें।।

rāma sukaṇṭha bibhīṣana doū | rākhē saraṇa jāni sabu koū || nāma garība anēka nēvājē | loka bēda bara birida birājē || rāma bhālu kapi kaṭaku baṭōrā | sētu hētu śramu kīnha na thōrā || nāmu lēta bhava-siṃdhu sukha āhīṃ | karahu bicāru sujana mana māhīṃ || rāma sakula rana rāvaṇu mārā | sīya sahita nija pura pagu dhārā || rājā rāmu avadha raja-dhānī | gāvata guna sura muni bara bānī || sēvaka sumirata nāmu sa-prītī | binu śrama prabala mōha dalu jītī || phirata sanēhaṁ magana sukha apanēṃ | nāma prasāda sōca nahiṃ sapanēṃ ||

రాముడు, నీలకంఠుడు, విభీషణుడు - వీరందరినీ ఆయన తన శరణులో ఉన్నారని తెలుసుకుని రక్షించాడు. నామం అనేక పేదలను, దీనులను ఉద్ధరించింది; లోకస్మృతిలోను, వేదాలలోను దాని మహిమ ప్రకాశిస్తుంది. రాముడు ఎలుగుబంట్లను, వానరులను సైన్యంగా సమీకరించాడు, సేతువు నిర్మాణానికి శ్రమను కూడా తక్కువ చేయలేదు. కానీ కేవలం నామాన్ని స్మరించడం వలన భవసింధువు సులభంగా దాటగలదు - సజ్జనులారా, మీ హృదయాలలో ఆలోచించండి. రాముడు భయంకర యుద్ధంలో రావణుని వధించి, సీతతో సహా తన నగరంలో ప్రవేశించాడు. రాజు రాముడు అయోధ్య రాజధానిలో - దేవతలు, మునులు ఉన్నత వాక్కులతో ఆయన గుణాలను గానం చేస్తున్నారు. ప్రేమతో నామాన్ని స్మరించే సేవకుడు, ప్రయాస లేకుండా మోహ సైన్యాన్ని జయిస్తాడు. అతడు ప్రేమలో మునిగి, తన స్వంత ఆనందంలో సంచరిస్తాడు; నామ కృప వలన కలలో కూడా చింత లేదు.

Verse 52 (दोहा/सोरठा)

ब्रह्म राम तें नामु बड़ बर दायक बर दानि। रामचरित सत कोटि महँ लिय महेस जियँ जानि।।25।।

brahma rāma teṁ nāmu baṛa bara dāyaka bara dāni | rāmacarita sata koṭi mahaṁ liya mahesa jiyaṁ jāni ||25||

నామము బ్రహ్మమునకన్నను మహత్తరము, రూపధారి రామునకన్నను అధికము; వరదాయకము, దానధారలో ఉదారము. ఈ సత్యమును హృదయమందు దృఢముగా తెలిసికొని, మహేశ్వరుడు అనేక విషయములలోనుండి రామచరితకథను గ్రహించి ప్రారంభించెను.

Verse 53 (चौपाई)

नाम प्रसाद संभु अबिनासी। साजु अमंगल मंगल रासी।। सुक सनकादि सिद्ध मुनि जोगी। नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी।। नारद जानेउ नाम प्रतापू। जग प्रिय हरि हरि हर प्रिय आपू।। नामु जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू। भगत सिरोमनि भे प्रहलादू।। ध्रुवँ सगलानि जपेउ हरि नाऊँ। पायउ अचल अनूपम ठाऊँ।। सुमिरि पवनसुत पावन नामू। अपने बस करि राखे रामू।। अपतु अजामिलु गजु गनिकाऊ। भए मुकुत हरि नाम प्रभाऊ।। कहौं कहाँ लगि नाम बड़ाई। रामु न सकहिं नाम गुन गाई।।

nāma prasāda sambhu abināsī | sāju amangala mangala rāsī || suka sanakādi siddha muni jogī | nāma prasāda brahma-sukha bhogī || nārada jāneu nāma pratāpū | jaga priya hari-hari hari priya āpū || nāmu japata prabhu kīnha prasādū | bhagata siromani bhe prahalādū || dhruvaṁ sagalāni japeu hari nāū̃ | pāyu acala anūpama ṭhāū̃ || sumiri pavanasuta pāvana nāmū | apane basa kari rākhe rāmū || apatu ajāmilu gaju ganikāū | bhe mukuta hari nāma prabhāū || kahauṁ kahām̐ lagi nāma baṛāī | rāmu na sakahiṁ nāma guna gāī ||

నామ కృప వలన శంభుడు అవినాశి; నామం అమంగళాన్ని మంగళంగా మార్చే సిద్ధ నిధి. నామ కృప వలన శుకుడు, సనకాదులు, సిద్ధులు, మునులు, యోగులు బ్రహ్మానందాన్ని అనుభవిస్తున్నారు. నారదుడు నామ ప్రతాపాన్ని తెలుసుకున్నాడు: హరి హరి అనే నామం ప్రపంచానికి ప్రియం, హరి కూడా ఆ నామం ద్వారా ప్రపంచానికి ప్రియమైనవాడు. నామాన్ని జపించగా ప్రభువు తన అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించాడు; అలా ప్రహ్లాదుడు భక్త శిఖామణి అయ్యాడు. ధ్రువుడు హరి నామాన్ని జపించి అచల, అనూపమ స్థానాన్ని పొందాడు. పవిత్ర నామాన్ని స్మరించి, వాయుపుత్రుడు రాముని తన వశంలో ఉంచుకున్నాడు. పతితులైన అజామిలుడు, గజేంద్రుడు, వేశ్య కూడా విముక్తులయ్యారు - హరి నామ ప్రభావం అంతటిది. నామ గొప్పతనాన్ని ఎంతవరకు చెప్పగలను? రాముడు కూడా నామ గుణగానం చేయలేడు.

Verse 54 (दोहा/सोरठा)

नामु राम को कलपतरु कलि कल्यान निवासु। जो सुमिरत भयो भाँग तें तुलसी तुलसीदासु।।26।।

nāmu rāma ko kalpataru kali kalyāna nivāsu | jo sumirata bhayo bhāṅga teṁ tulasī tulasīdāsu ||26||

రామనామము కలియుగమునందు మంగళసౌఖ్యముల నివాసమైన కల్పవృక్షము. దానిని స్మరించుటచేత, నేనైన తులసీదాసు—అల్పమైన సణప మొక్కవలె ఉన్నవాడను—పవిత్ర తులసిగా (తులసీ) మారితిని.

Verse 55 (चौपाई)

चहुँ जुग तीनि काल तिहुँ लोका। भए नाम जपि जीव बिसोका।। बेद पुरान संत मत एहू। सकल सुकृत फल राम सनेहू।। ध्यानु प्रथम जुग मखबिधि दूजें। द्वापर परितोषत प्रभु पूजें।। कलि केवल मल मूल मलीना। पाप पयोनिधि जन मन मीना।। नाम कामतरु काल कराला। सुमिरत समन सकल जग जाला।। राम नाम कलि अभिमत दाता। हित परलोक लोक पितु माता।। नहिं कलि करम न भगति बिबेकू। राम नाम अवलंबन एकू।। कालनेमि कलि कपट निधानू। नाम सुमति समरथ हनुमानू।।

cahũ juga tīni kāla tihũ lokā | bhae nāma japi jīva bisokā || beda purāna santa mata ehū | sakala sukṛta phala rāma sanehū || dhyānu prathama juga makha-bidhi dūjẽ | dvāpara paritoṣata prabhu pūjẽ || kali kevala mala mūla malīnā | pāpa payonidhi jana mana mīnā || nāma kāmataru kāla karālā | sumirata samana sakala jaga jālā || rāma nāma kali abhimata dātā | hita paraloka loka pitu mātā || nahiṁ kali karama na bhagati bibekū | rāma nāma avalambana ekū || kālanemi kali kapaṭa nidhānū | nāma sumati samaratha hanumānū ||

నాలుగు యుగాలలో, మూడు కాలాలలో, మూడు లోకాలలో నామాన్ని జపించిన జీవులు శోకరహితులవుతారు. వేదాలు, పురాణాలు, సంతుల మతం ఇందుకు అంగీకారం: ప్రతి సుకృత ఫలం రామ ప్రేమే. మొదటి యుగంలో ధ్యానం మార్గం; రెండవ యుగంలో యజ్ఞం; ద్వాపరంలో ప్రభూ పూజ ద్వారా తృప్తి. కానీ కలియుగం పూర్తిగా మలినమైనది, అశుద్ధి మూలం - పాప సాగరం, దేనిలో మానవ మనస్సులు చేపలవలె చరిస్తాయి. నామం కల్పవృక్షం; భయంకర కాలాన్ని జయిస్తుంది: దాని స్మరణ వలన సమస్త ప్రపంచ జాలం ఖండించబడుతుంది. కలియుగంలో రామ నామం మనసు కోరినది ఇస్తుంది - ఇహలోక పరలోకాలలో హితకారి, ఆత్మకు తల్లిదండ్రుల వంటిది. కలియుగంలో కర్మ శక్తి లేదు, వివేక భక్తి లేదు; ఏకైక ఆధారం రామ నామం. కలి వంచనా నిధి, కాలనేమి వంటిది; కానీ నామం సద్బుద్ధి, హనుమంతుడు దానిని సఫలం చేసే మహా శక్తి.

Verse 56 (दोहा/सोरठा)

राम नाम नरकेसरी कनककसिपु कलिकाल। जापक जन प्रहलाद जिमि पालिहि दलि सुरसाल।।27।।

rāma nāma narakesarī kanakakasipu kalikāla | jāpaka jana prahalāda jimi pālihi dali surasāla ||27||

రామనామము ఈ యుగపు నరకమునకు నరసింహస్వరూప సింహము—కలికాలమున హిరణ్యకశిపునకు నరసింహుడు యెట్లు అయినాడో అట్లే. నరసింహుడు ప్రహ్లాదుని రక్షించినట్లు, నామము తన భక్తులను కాపాడును; దేవద్రోహ శక్తులైన పాపమును, దౌర్జన్యమును చూర్ణము చేయును.

Verse 57 (चौपाई)

भायँ कुभायँ अनख आलसहूँ। नाम जपत मंगल दिसि दसहूँ।। सुमिरि सो नाम राम गुन गाथा। करउँ नाइ रघुनाथहि माथा।। मोरि सुधारिहि सो सब भाँती। जासु कृपा नहिं कृपाँ अघाती।। राम सुस्वामि कुसेवकु मोसो। निज दिसि दैखि दयानिधि पोसो।। लोकहुँ बेद सुसाहिब रीतीं। बिनय सुनत पहिचानत प्रीती।। गनी गरीब ग्रामनर नागर। पंडित मूढ़ मलीन उजागर।। सुकबि कुकबि निज मति अनुहारी। नृपहि सराहत सब नर नारी।। साधु सुजान सुसील नृपाला। ईस अंस भव परम कृपाला।। सुनि सनमानहिं सबहि सुबानी। भनिति भगति नति गति पहिचानी।। यह प्राकृत महिपाल सुभाऊ। जान सिरोमनि कोसलराऊ।। रीझत राम सनेह निसोतें। को जग मंद मलिनमति मोतें।।

bhāyã kubhāyã anakh ālasahū̃ | nāma japat maṅgala disi dasahū̃ || sumiri so nāma rāma guna gāthā | karaũ nāi raghunāthahi māthā || mori sudhārihi so saba bhā̃tī | jāsu kṛpā nahĩ kṛpā̃ aghātī || rāma susvāmi kusevaku moso | nija disi daikhi dayānidhi poso || lokahū̃ beda susāhiba rītī̃ | binaya sunata pahicānata prītī || ganī garība grāmanara nāgara | paṇḍita mūṛha malīna ujāgara || sukabi kukabi nija mati anuhārī | nṛpahi sarāhata saba nara nārī || sādhu sujāna susīla nṛpālā | īsa aṁsa bhava parama kṛpālā || suni sanamānahĩ sabahi subānī | bhaniti bhagati nati gati pahicānī || yaha prākṛta mahipāla subhāū | jāna siromani kosalarāū || rījhata rāma saneha nisotẽ | ko jaga manda malinmati motẽ ||

భయంలో గాని, కోపంలో గాని, సోమరితనంలో గాని - ఎవరైతే నామాన్ని జపిస్తారో వారికి దశ దిశలలో మంగళం ప్రసారితమవుతుంది. ఆ నామాన్ని స్మరించి, రామ గుణాలను గానం చేస్తూ, రఘునాథునికి నమస్కరిస్తాను. ఆయన నన్ను అన్ని విధాలుగా సరిదిద్దుతాడు - ఆయన కృప ఎప్పుడూ విఫలం కాదు, తగ్గదు. రాముడు సరైన స్వామి, నేను అయోగ్య సేవకుడు; అయినప్పటికీ తన వైపు చూసి, దయానిధి నన్ను పోషిస్తాడు. లోక వేద నియమాలలో మంచి ప్రభువు వినయపూర్వక వేడుక విన్నప్పుడు ప్రేమను గుర్తిస్తాడు. ధనిక, పేద, గ్రామీణ, నగరవాసి, పండిత, మూర్ఖ, మలిన, ప్రకాశవంతమైన - మంచి కవి కాని చెడు కవి కాని, తమ బుద్ధికి అనుగుణంగా - పురుషులు, స్త్రీలు తమ రాజును స్తుతిస్తారు. పవిత్ర, జ్ఞాని, మంచి ప్రవర్తన గల రాజు - ఈశ్వరాంశ సంభూతుడు - పరమ కృపాళువవుతాడు. విన్నప్పుడు అందరినీ మంచి మాటలతో సన్మానిస్తాడు; అలా నా భక్తి, నమస్కారం, అంతర్గత మార్గం గుర్తించబడుతుంది. ఇది సామాన్య భూపాల స్వభావం - కోసల రాజు, శిఖామణి తెలుసుకోండి. రాముడు ఖచ్చితంగా ప్రేమతోనే సంతుష్టుడవుతాడు; ఈ ప్రపంచంలో నాకంటే మందబుద్ధి, మలిన మనస్సు గలవాడు ఎవరు?

Verse 58 (दोहा/सोरठा)

सठ सेवक की प्रीति रुचि रखिहहिं राम कृपालु। उपल किए जलजान जेहिं सचिव सुमति कपि भालु।।28(क)।। हौहु कहावत सबु कहत राम सहत उपहास। साहिब सीतानाथ सो सेवक तुलसीदास।।28(ख)।।

saṭha sevaka kī prīti ruci rakhihahiṁ rāma kṛpālu | upala kiye jalajāna jehiṁ saciva sumati kapi bhālu ||28(ka)|| hauhu kahāvata sabu kahata rāma sahata upahāsa | sāhiba sītānātha so sevaka tulasīdāsa ||28(kha)||

కరుణామయుడైన రాముడు మూర్ఖ సేవకుని ప్రేమను, మమకారాన్నికూడ నిలుపుకొనును. రాయిని కమలముగా మార్చగలవాడు—యెవరి మంత్రి సద్బుద్ధియే, యెవరి మిత్రులు వానరమూ భల్లూకమూ. లోకమంతా పలికినా, నేనొక అపవాదమైపోయినా, రాముడు పరిహాసమును సహించును; నా స్వామి సీతాపతియే—ఈ దాసుడు తులసీదాసుడు.

Verse 59 (चौपाई)

अति बड़ि मोरि ढिठाई खोरी। सुनि अघ नरकहुँ नाक सकोरी।। समुझि सहम मोहि अपडर अपनें। सो सुधि राम कीन्हि नहिं सपनें।। सुनि अवलोकि सुचित चख चाही। भगति मोरि मति स्वामि सराही।। कहत नसाइ होइ हियँ नीकी। रीझत राम जानि जन जी की।। रहति न प्रभु चित चूक किए की। करत सुरति सय बार हिए की।। जेहिं अघ बधेउ ब्याध जिमि बाली। फिरि सुकंठ सोइ कीन्ह कुचाली।। सोइ करतूति बिभीषन केरी। सपनेहुँ सो न राम हियँ हेरी।। ते भरतहि भेंटत सनमाने। राजसभाँ रघुबीर बखाने।।

ati baṛi mori ḍhiṭhāī khorī | suni agh narakahum̐ nāka sakorī || samujhi saham mohi apaḍara apanem̐ | so sudhi rāma kīnhi nahiṃ sapanem̐ || suni avaloki sucita cakha cāhī | bhagati mori mati svāmi sarāhī || kahata nasāi hoi hiyam̐ nīkī | rījhata rāma jāni jana jī kī || rahati na prabhu cita cūka kiē kī | karata surati saya bāra hiē kī || jehim̐ agh badheu byādha jimi bālī | phiri sukanṭha soi kīnha kucālī || soi karatūti bibhīṣana kerī | sapanem̐hu so na rāma hiyam̐ herī || te bharatahi bheṃṭata sanamāne | rājasabhām̐ raghubīra bakhāne ||

నా మొండి తప్పు చాలా పెద్దది; అటువంటి పాపం విన్నప్పుడు నరకం కూడా ముక్కు ముడుస్తుంది. అయినప్పటికీ, నన్ను తన స్వంతవాడిగా భయంలేకుండా పరిగణిస్తూ, రాముడు కలలో కూడా ఆ అపరాధాన్ని గుర్తుంచుకోలేదు. నన్ను విని, పవిత్ర నేత్రాలతో చూసి, నా స్వామి నా భక్తిని, బుద్ధిని స్తుతించాడు. నేను మాట్లాడినప్పుడు నా హృదయం పవిత్రమైంది; రాముడు తన సేవకుని మనసు తెలుసుకున్నప్పుడు సంతోషిస్తాడు. ప్రభువు ఒకసారి చేసిన తప్పును తన చిత్తంలో ఉంచుకోడు; బదులుగా హృదయంలోని ప్రేమను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుంచుకుంటాడు. వేటగాడివలె వాలిని చంపిన ఆ పాపం - దానిని నీలకంఠుడు వంకర ఆరోపణగా మార్చాడు. కానీ విభీషణుని విషయంలో అదే కర్మను రాముడు కలలో కూడా తప్పుగా పరిగణించలేదు. అలా భరతుని సమాధానంగా కలిసినప్పుడు, రఘువీరుడు రాజసభలో దీనిని ప్రకటించాడు.

Verse 60 (दोहा/सोरठा)

प्रभु तरु तर कपि डार पर ते किए आपु समान।। तुलसी कहूँ न राम से साहिब सीलनिधान।।29(क)।। राम निकाईं रावरी है सबही को नीक। जों यह साँची है सदा तौ नीको तुलसीक।।29(ख)।। एहि बिधि निज गुन दोष कहि सबहि बहुरि सिरु नाइ। बरनउँ रघुबर बिसद जसु सुनि कलि कलुष नसाइ।।29(ग)।।

prabhu taru-tara kapi ḍāra para te kiye āpu samāna || tulasī kahū̃ na rāma se sāhiba sīla-nidhāna || 29(ka) || rāma nikāī̃ rāvarī hai sabahī ko nīka | joṁ yaha sā̃cī hai sadā tau nīko tulasīka || 29(kha) || ehi bidhi nija guna doṣa kahi sabahi bahuri siru nāi | baranaũ raghubara bisada jasu suni kali kaluṣa nasāi || 29(ga) ||

ప్రభువు వృక్షమునుండి వృక్షమునకు, వానరశాఖలపై సంచరించుచు, వారిని తనతో సమానులుగా చేసెను. తులసీదాసుడు చెప్తున్నాడు: సౌమ్యగుణధనభాండాగారమైన ఆ స్వామి రాముని మహిమను ఎంత చెప్పినా చాలదు. (29a) రామా! నీ సద్గుణము సమస్తులకు మంగళకరము. ఇది ఎప్పుడూ సత్యమైతే, తులసీదాసుని భాగ్యము నిజముగా మంగళమే. (29b) ఇట్లు నా గుణదోషములను ఒప్పుకొనుచు, మరల మరల అందరి ముందూ శిరస్సు వంచి నమస్కరించుచున్నాను; రఘునాథుని నిర్మల కీర్తిని ప్రారంభించుచున్నాను—దానిని వినగానే కలియుగ మలినము నశించును. (29c)

Verse 61 (चौपाई)

जागबलिक जो कथा सुहाई। भरद्वाज मुनिबरहि सुनाई।। कहिहउँ सोइ संबाद बखानी। सुनहुँ सकल सज्जन सुखु मानी।। संभु कीन्ह यह चरित सुहावा। बहुरि कृपा करि उमहि सुनावा।। सोइ सिव कागभुसुंडिहि दीन्हा। राम भगत अधिकारी चीन्हा।। तेहि सन जागबलिक पुनि पावा। तिन्ह पुनि भरद्वाज प्रति गावा।। ते श्रोता बकता समसीला। सवँदरसी जानहिं हरिलीला।। जानहिं तीनि काल निज ग्याना। करतल गत आमलक समाना।। औरउ जे हरिभगत सुजाना। कहहिं सुनहिं समुझहिं बिधि नाना।।

jāgabalika jo kathā suhāī | bharadvāja munibarahi sunāī || kahihauṁ soi saṁbāda bakhānī | sunahuṁ sakala sajjana sukhu mānī || saṁbhu kīnha yaha carita suhāvā | bahuri kṛpā kari umahi sunāvā || soi siva kāga-bhusuṁḍihi dīnhā | rāma-bhagata adhikārī cīnhā || tenhi sana jāgabalika puni pāvā | tinh puni bharadvāja prati gāvā || te śrotā bakatā sama-sīlā | savaṁda-rasī jānahim hari-līlā || jānahim tīni kāla nija gyānā | karatala-gata āmalaka samānā || aurau je hari-bhagata sujānā | kahahim sunahim samujhahim bidhi nānā ||

యాజ్ఞవల్క్యుడు భరద్వాజ మహర్షికి చెప్పిన ఆ సుందర కథ - ఆ సంవాదాన్ని క్రమంగా వివరిస్తాను. దీనిని అన్ని సజ్జనులు విని, ఆనందంగా స్వీకరించండి. శంభుడు మొదట ఈ సుందర చరిత్రను రచించి, తరువాత కరుణతో ఉమకు చెప్పాడు. అదే శివుడు కాకభుశుండికి ఇచ్చాడు, అతనిని రామ భక్తుడిగా గుర్తించి. అతని నుండి యాజ్ఞవల్క్యుడు మళ్ళీ పొందాడు, అతడు భరద్వాజునకు గానం చేశాడు. అటువంటి శ్రోత, వక్త స్వభావంలో సమానం - ప్రవచన అమృత ప్రియులు - హరి లీలలను తెలిసినవారు. వారు తమ స్వంత జ్ఞానంతో మూడు కాలాలను తెలుసుకుంటారు, అరటిపండు అంగట్లో ఉన్నట్లు స్పష్టంగా. మరికొందరు జ్ఞాని హరి భక్తులు కూడా అనేక విధాలుగా చెబుతారు, వింటారు, అర్థం చేసుకుంటారు.