Adhyaya 15

Verse 1

भीष्म उवाच । किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम् । जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ബ്രഹ്മാവ് വാരാണസീപുരിയിലേക്കു (ആരെയോ) അയച്ച് എന്തു ചെയ്തു? ഹേ മുനേ! ജനാർദനൻ (വിഷ്ണു)യും ശങ്കരൻ (ശിവൻ)യും ഏതു കര്‍മ്മം ചെയ്തു?

Verse 2

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे । के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे

എനിക്ക് പറയുക—അവൻ ആ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടത്തി, ഏതു തീർത്ഥത്തിൽ? സഭാസദരും ഋത്വിജന്മാരും (യാജകർ) ആരായിരുന്നു? അവരെല്ലാം എനിക്ക് വിവരിക്കൂ.

Verse 3

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत् । पुलस्त्य उवाच । श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्

‘ആ കര്‍മ്മം കൊണ്ട് ഏത് ദേവന്മാർ തൃപ്തരായി?’ ഇതാണ് എന്റെ മഹത്തായ കൗതുകം. പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—മേരു ശിഖരത്തിൽ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ‘ശ്രീനിധാനം’ എന്നൊരു നഗരം ഉണ്ട്.

Verse 4

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम् । विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्

അത് അനേകം അത്ഭുതങ്ങളുടെ നിവാസമായിരുന്നു, അനവധി വൃക്ഷങ്ങളാൽ സമൃദ്ധം; നാനാവിധ ധാതുക്കളുടെ വൈവിധ്യത്തിൽ ചിത്രിതം, സ്വച്ഛ സ്ഫടികംപോലെ നിർമലം.

Verse 5

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम् । मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्

അത് ലതാവിതാനങ്ങളുടെ ശോഭയിൽ സമൃദ്ധം, മയിലുകളുടെ നാദത്തിൽ മുഴങ്ങുന്നതും; സിംഹഗർജ്ജനത്തിൽ ഭീതരായ ആനക്കൂട്ടങ്ങളുടെ തിരക്കാൽ കലുഷിതവുമായിരുന്നു.

Verse 6

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम् । वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्

പർവ്വതനിർഝരത്തിന്റെ ജലപാതത്തിൽ നിന്ന് ഉയരുന്ന സൂക്ഷ്മ ജലകണങ്ങളുടെ ശീതളത കൊണ്ട് ആ സ്ഥലം തണുത്തിരുന്നു; കാറ്റിൽ ഇളകുന്ന വൃക്ഷസമൂഹവും നിർമ്മലമായ മനോഹര ജലധാരകളും അതിനെ അത്യന്തം ചിത്രമയമായി ദീപ്തമാക്കി।

Verse 7

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम् । लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्

സകല വനപ്രദേശവും ശ്രേഷ്ഠ മൃഗനാഭി (കസ്തൂരി)യുടെ സുഗന്ധത്തിൽ പരിമളിച്ചിരുന്നു; ലതാഗൃഹങ്ങളിലെ രതിവിഹാരത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച വിദ്യാധര യാത്രികർ അവിടെ നിദ്രയിൽ ലീനരായിരുന്നു।

Verse 8

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम् । तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्

കിന്നരഗാനസംഘങ്ങളുടെ മധുരധ്വനിയിൽ അത് മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു; അവിടെ ഓരോ നിലയും പ്രാകാരവും പലവിധ വിന്യാസങ്ങളാലും അലങ്കാരങ്ങളാലും ശോഭിച്ചിരുന്നു।

Verse 9

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता

പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവിന്റെ ‘വൈരാജ’ എന്നൊരു ഭവനം ഉണ്ട്; അവിടെ ദിവ്യാംഗനകളുടെ ഗാനത്തിൽ നിന്നുള്ള മധുരമായ സംഗീതധ്വനി എല്ലാടവും മുഴങ്ങുന്നു।

Verse 10

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी । रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता

പാരിജാതവൃക്ഷത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച പുഷ്പമഞ്ജരികളുടെ ദാമമാലയായിരുന്നു അത്; രത്നരശ്മികളുടെ പ്രവാഹത്തിൽ ദീപ്തമായി, അനേകം വർണ്ണങ്ങളുടെ അത്ഭുത വൈചിത്ര്യത്തിൽ അലങ്കൃതമായിരുന്നു।

Verse 11

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता । अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता

ആ സഭ ക്രമമായി വിന്യസിച്ച തൂണുകളുടെ നിരകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതും, നിർമല ദർപ്പണസമമായ ദീപ്തിയാൽ ശോഭിച്ചതുമായിരുന്നു. അപ്സരസ്സുകളുടെ നൃത്തവിന്യാസലീലാവിലാസം അതിനെ ആനന്ദോല്ലാസത്തോടെ പ്രകാശിപ്പിച്ചു.

Verse 12

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता । लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता

അനവധി വാദ്യങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന സംയുക്ത നാദം കൊണ്ട് ആ സഭ മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നു. ലയ-താളസഹിതമായ അനേകം ഗാനങ്ങളും വാദ്യപ്രദർശനങ്ങളും അതിനെ ശോഭിപ്പിച്ചു.

Verse 13

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका । ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता

ദേവന്മാർക്ക് ശാന്തിയും സുഖവും നൽകുന്ന ‘കാന്തിമതി’ എന്ന സഭാമണ്ഡപം ഉണ്ടായിരുന്നു. അത് ഋഷിസംഘങ്ങളാൽ സമന്വിതവും മുനിവൃന്ദങ്ങൾ നിരന്തരം സേവിക്കുന്നതുമായിരുന്നു.

Verse 14

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी । तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः

ദ്വിജന്മാരുടെ സാമഗാനശബ്ദം കൊണ്ട് ആ ആനന്ദദായിനി സഭ മുഴങ്ങി. അതിൽ ദേവേശനായ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവ് സന്ധ്യാവിധിയിൽ ആസക്തനായി ആസീനനായിരുന്നു.

Verse 15

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत् । ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्

ഈ ജഗത്ത് നിർമ്മിച്ച പരമദേവനെ അദ്ദേഹം ധ്യാനിച്ചു. ധ്യാനത്തിനിടയിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബുദ്ധിയിൽ ചിന്ത ഉദിച്ചു—“ഞാൻ യജ്ഞം എങ്ങനെ നടത്തും?”

Verse 16

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले । काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा

പ്രഭോ! ഭൂമിയുടെ മേൽ ഞാൻ യജ്ഞം ഏത് സ്ഥലത്ത് നടത്തണം—കാശിയിൽ, പ്രയാഗത്തിൽ, തുങ്ഗാ തീരത്ത്, നൈമിഷാരണ്യത്തിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ശൃംഖലാ തീർത്ഥത്തിൽ?

Verse 17

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती । प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः

കാഞ്ചി, ഭദ്രാ, ദേവികാ; കുരുക്ഷേത്രവും സരസ്വതിയും; പ്രഭാസാദി തീർത്ഥങ്ങളും—ഇവയെല്ലാം ഭൂമിയുടെ മദ്ധ്യപ്രദേശത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.

Verse 18

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः । मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले

ഇവിടെ എല്ലായിടത്തുമുള്ള പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളും പവിത്ര തീർത്ഥങ്ങളും, ഭൂമിയിലെ മറ്റു തീർത്ഥങ്ങളും—എന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം രുദ്രൻ സ്ഥാപിച്ചതാണ്.

Verse 19

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः । तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्

ഞാൻ സർവ്വദേവന്മാരിൽ ആദിദേവനായി സ്ഥാപിതനായിരിക്കുന്നതുപോലെ, സ്വഭാവത്തിൽ തന്നെ ആദിഭൂതമായ ഒരു പരമ തീർത്ഥം ഞാൻ സൃഷ്ടിക്കുന്നു.

Verse 20

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम् । पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः

ഞാൻ ഉദ്ഭവിച്ച സ്ഥലം—വിഷ്ണുവിന്റെ നാഭിയിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ പദ്മം—വേദപാഠകരായ ഋഷിമാർ ‘പുഷ്കരം’ എന്ന തീർത്ഥമായി പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 21

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः । मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले

ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന പ്രജാപതി ബ്രഹ്മാവിന്റെ മനസ്സിൽ ഈ നിശ്ചയം ഉദിച്ചു—“ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.”

Verse 22

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

കിഴക്കൻ പ്രദേശത്തെത്തി അദ്ദേഹം ആ ശ്രേഷ്ഠ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; അത് നാനാവിധ വൃക്ഷലതകളാൽ നിറഞ്ഞതും അനവധി പുഷ്പങ്ങളാൽ ശോഭിതവുമായിരുന്നു.

Verse 23

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्

ആ വനം നാനാവിധ പക്ഷികളുടെ കലരവാൽ നിറഞ്ഞതും വിവിധ മൃഗസംഘങ്ങളാൽ കവിഞ്ഞതുമായിരുന്നു; വൃക്ഷങ്ങളിലെ പുഷ്പഭാരത്തിന്റെ സുഗന്ധം ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും വരെ പരിമളിപ്പിച്ചു.

Verse 24

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः

ഭൂതലം ബുദ്ധിപൂർവം നിരത്തിയ പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതുപോലെ തോന്നി; അവിടെ ഷഡൃതുക്കളിൽ നിന്നുദ്ഭവിച്ച നാനാ സുഗന്ധ-രസങ്ങളുള്ള, ചിലത് പക്വവും ചിലത് അപക്വവും ആയ പലവിധ ഫലോൽപ്പന്നങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നു.

Verse 25

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च

അവിടെ സ്വർണസദൃശ രൂപസമ്പന്നവും ഗന്ധത്തിനും ദൃഷ്ടിക്കും മനോഹരവുമായ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ അവിടെ ഉണങ്ങിയ ഇലകൾ, പുല്ല്, ഉണങ്ങിയ മരക്കഷണങ്ങൾ, ഉണങ്ങിയ ഫലങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 26

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः

കാറ്റിന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടെന്നപോലെ ജനിച്ചതെല്ലാം പുറത്തേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു; അനേകം പുഷ്പസമൂഹങ്ങളുടെ സുഗന്ധം എടുത്തുകൊണ്ട് കാറ്റ് മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 27

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः

അവിടെ ശീതളമായ കാറ്റ് ആകാശത്തിലും ഭൂമിയിലും വീശി ദിക്കുകളെ മുഴുവനും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; ആ പ്രദേശം പച്ചപ്പും സ്നിഗ്ധതയും നിറഞ്ഞ, ഇടവിടമില്ലാത്ത, കീടരഹിതമായ ഘനവനങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമാണ്।

Verse 28

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः

അത് അനേകം തരത്തിലുള്ള പേരുകളുള്ള വൃക്ഷങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; ഉയർന്ന ശിഖരങ്ങളോടെ, രോഗരഹിതവും ദർശനീയവും സുന്ദരാകൃതിയുമുള്ളവ, ചിലിടങ്ങളിൽ ദീപ്തിമാനങ്ങളായി തിളങ്ങി.

Verse 29

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः

അത് എല്ലാടവും ഋത്വിജന്മാരോടുകൂടിയ വിപ്രകുടുംബംപോലെ ദീപ്തമായി തോന്നി; ധാതുവിനെപ്പോലെ മിനുങ്ങുന്ന മുളകളാൽ മൂടപ്പെട്ട വൃക്ഷങ്ങൾ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു.

Verse 30

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्

കുലീനർ കുറ്റമറ്റ സ്വഗുണങ്ങളാൽ പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നതുപോലെ ആ മനുഷ്യർ തോന്നി; കാറ്റാൽ ആടുന്ന ശിഖരങ്ങളുള്ള പർവ്വതങ്ങൾപോലെ അവർ പരസ്പരം സ്പർശിക്കുന്നതുപോലെ കാണപ്പെട്ടു.

Verse 31

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः । नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः

അവർ പരസ്പരം സുഗന്ധമുള്ള വചയെ മണത്തുകൊണ്ട്, പുഷ്പശാഖകളുടെ അവതംസങ്ങൾ ധരിച്ചിരുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ നാഗവൃക്ഷങ്ങൾ പുഷ്പങ്ങളാൽ, വൃക്ഷകേസരഗുച്ചങ്ങളെന്നപോലെ, അലങ്കൃതമായി ശോഭിച്ചു।

Verse 32

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः । पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्

ചിലിടങ്ങളിൽ കർണികാര വൃക്ഷങ്ങൾ പുഷ്പസമ്പന്നമായ ശിഖരങ്ങളോടെ, ചഞ്ചല കൃഷ്ണതാരകകളുള്ള നേത്രങ്ങളെന്നപോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 33

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती । सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः

ഇവിടെ സിന്ദുവാര വൃക്ഷങ്ങളുടെ നിരകൾ ജോഡി ജോഡിയായി ക്രമീകരിക്കപ്പെട്ട്, സുന്ദര പുഷ്പങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന വൈഭവപ്രകടനത്താൽ ദമ്പതികളെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു।

Verse 34

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः । क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः

പൂജിക്കപ്പെട്ട വനദേവതകൾ മూర్తിമാന്മാരായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി; ചിലിടങ്ങളിൽ കുണ്ഡലങ്ങളെന്നപോലെ വള്ളികൾ പുഷ്പാഭരണങ്ങളാൽ ദീപ്തമായി ശോഭിച്ചു।

Verse 35

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः । सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः

എല്ലാ ദിക്കുകളിലും വൃക്ഷങ്ങൾ ഉയർന്ന് ബാലചന്ദ്രന്മാരെന്നപോലെ പ്രകാശിച്ചു; ചിലിടങ്ങളിൽ വനപ്രദേശങ്ങളിൽ പുഷ്പിത സർജയും അർജുനവും ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 36

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव । अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः

കഴുകിയ പാറ്റുവസ്ത്രം ധരിച്ച പുരുഷന്മാരെപ്പോലെ ആ വൃക്ഷങ്ങൾ തോന്നി; അതിമുക്തകയുടെ പുഷ്പിത ലതകളാൽ അവയും അതുപോലെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 37

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः । अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः

സ്വന്തം സ്ത്രീകൾ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്ന പ്രിയ ഭർത്താക്കളെപ്പോലെ അവ ചേർന്നു തിളങ്ങി; ശാലയും അശോകവും തങ്ങളുടെ പല്ലവങ്ങൾ പരസ്പരം ചേർന്നു കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞ് ശോഭിച്ചു।

Verse 38

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः । फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः

കൈകൾ കൈകളെ സ്പർശിക്കുന്നതുപോലെ, ദീർഘകാല സുഹൃത്തുക്കളെപ്പോലെ അവ ചേർന്ന് നിന്നു—പനസും ശരളവും അർജുനവും—ഫലപുഷ്പഭാരത്തിൽ കുനിഞ്ഞ്।

Verse 39

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा । मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः

പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ പരസ്പരം അർച്ചിക്കുന്നതുപോലെ; കാറ്റിന്റെ വേഗത്തിൽ ആലിംഗിതരായി, ശാലസദൃശമായ ഭുജങ്ങളുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ തമ്മിൽ ചേർന്നു പിണഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 40

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः । पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः

അടുത്തെത്തിയ ജനങ്ങളെ കണ്ടപ്പോൾ അവ പരസ്പരം മത്സരിക്കുന്നതുപോലെ ഉയർന്നു നിന്നു; പുഷ്പങ്ങളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ നിരത്തി, മഹാശോഭയ്ക്കായി അവ സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 41

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि । पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः

വസന്തം വന്നെത്തുമ്പോൾ ആ വൃക്ഷങ്ങൾ പുരുഷന്മാരോടു മത്സരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; പുഷ്പശോഭയുടെ ഭാരത്തിൽ ശിഖരങ്ങൾ കുനിഞ്ഞ്, കാറ്റിൽ കുലുങ്ങുന്നു।

Verse 42

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः । शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः

മാലകളാൽ അലങ്കരിച്ച ശിരസ്സുകളോടെ സന്തോഷമുള്ള പുരുഷന്മാർ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവരെപ്പോലെ തോന്നുന്നു; പർവ്വതശിഖരങ്ങളിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റിൽ കുലുങ്ങി, പുഷ്പനിരകളാൽ നിറഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങളും അങ്ങനെ തന്നെ ചലിക്കുന്നു।

Verse 43

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः । स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः

വള്ളികളാൽ പൊതിഞ്ഞ വൃക്ഷങ്ങൾ പ്രിയയോടുകൂടിയ മനുഷ്യരെപ്പോലെ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവയായി തോന്നുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ സ്വന്തം പുഷ്പഭാരത്തിൽ കുനിഞ്ഞ വള്ളികൾ അവയെ മൂടുന്നു।

Verse 44

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् । द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः

ശരദ്കാലത്തിലെ ആകാശം പ്രകാശമുള്ള നക്ഷത്രസമൂഹങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചതുപോലെ ആകാശതലം ദീപ്തമായി; വൃക്ഷങ്ങളുടെ അഗ്രങ്ങളിൽ പുഷ്പിച്ച മാലതി വള്ളികളും ശോഭിച്ചു।

Verse 45

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम् । हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः

അവ വിവേകപൂർവ്വം അലങ്കരിച്ച ശിരോഭൂഷണങ്ങൾപോലെ ശോഭിച്ചു; വൃക്ഷങ്ങൾ ഹരിതവും സ്വർണ്ണഛായയുമുള്ളവ—ഫലധാരികളും പുഷ്പാവൃതങ്ങളും ആയിരുന്നു।

Verse 46

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे । पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च

സാധുസമാഗമത്തിൽ സൗഹൃദം പ്രകടിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, പുഷ്പപരാഗംപോലെ മഞ്ഞനിറമുള്ള ജനങ്ങൾ സർവ്വദിക്കുകളിലേക്കും പടർന്നു പോയി।

Verse 47

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः । क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः

കദംബപുഷ്പത്തിന്റെ ജയഘോഷം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നതുപോലെ ഷട്പദങ്ങൾ മുഴങ്ങുന്നു; ചിലിടങ്ങളിൽ പുഷ്പമധുവിൽ മത്തായി അവ വീണ്ടും വീണ്ടും ഇവിടെയും അവിടെയും ഇറങ്ങുന്നു।

Verse 48

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः । शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्

ചിലിടങ്ങളിൽ പ്രിയസഹിതമായി ശുകങ്ങൾ ജോടികളായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; ദട്ടമായ വൃക്ഷഗഹനങ്ങളിൽ അവ പുരുഷകോകിലസംഘംപോലെ, ശിരീശപുഷ്പംപോലെ ദീപ്തമായി തിളങ്ങി।

Verse 49

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा । सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः

സഹചരികളോടുകൂടിയ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പീലി ധരിച്ച മയൂരങ്ങൾ അത്ഭുതകരമായ നാദങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു—പൂജിക്കപ്പെട്ട ബ്രാഹ്മണർ പവിത്രവാണി കീർത്തിക്കുന്നതുപോലെ।

Verse 50

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः । कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः

വനത്തിന്റെ അതിരുകളിലും അവർ നൃത്തം ചെയ്യുന്നവരെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു, മനോഹര നർത്തകരെപ്പോലെ; പക്ഷിസംഘങ്ങൾ കൂകി നാനാവിധ നാദങ്ങളാൽ ദിക്കുകൾ നിറയ്ക്കുന്നു।

Verse 51

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम् । नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्

അവർ ആ വനത്തെ സത്യമായും മനോഹരമാക്കുന്നു, അതിലും മനോഹരമാക്കുന്നു—നാനാവിധ മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, സദാ ആനന്ദിത പക്ഷികളുടെ കൂജനത്തോടെ മുഴങ്ങുന്നതും।

Verse 52

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम् । पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्

ആ വനം നന്ദനവനത്തിനെപ്പോലെ, മനസ്സിനെയും ദൃഷ്ടിയെയും വർധിപ്പിക്കുന്നതായിരുന്നു. കൂടാതെ പദ്മയോനി ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവും അതേവിധം ആ ശ്രേഷ്ഠ വനരൂപത്തെ (സമ്പൂർണ്ണ ശോഭയോടെ) ദർശിച്ചു।

Verse 53

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

കറയില്ലാത്ത കണ്ണാടിപോലെയുള്ള ദൃഷ്ടിയാൽ അദ്ദേഹം ആ സൗമ്യ ദൃശ്യത്തെ കണ്ടു, അതിനെ കുടിക്കുന്നതുപോലെ. അങ്ങനെ എത്തിയ ദേവനെ കണ്ടപ്പോൾ ആ മുഴുവൻ വൃക്ഷനിരകളും വിസ്മയത്തിലായി।

Verse 54

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः । पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः

ഭക്തിയോടെ ബ്രഹ്മാവിന് സമർപ്പിച്ച് അവർ അവരുടെ പുഷ്പസമ്പത്ത് ചൊരിഞ്ഞു. പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) പുഷ്പാർപ്പണം സ്വീകരിച്ച് ആ വൃക്ഷങ്ങളെ അനുഗ്രഹിച്ചു।

Verse 55

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः । एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः

അദ്ദേഹം വൃക്ഷങ്ങളോട് പറഞ്ഞു—“വരം തിരഞ്ഞെടുക്കുക; നിങ്ങള്ക്ക് മംഗളം വരട്ടെ.” ഭഗവാൻ ഇങ്ങനെ അരുളിയപ്പോൾ ആ തരുക്കൾ യാതൊരു മടിയും കൂടാതെ മറുപടി പറഞ്ഞു।

Verse 56

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम् । वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल

എല്ലാവരും കരംകൂപ്പി വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാവിനെ) നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു— “ഹേ ദേവാ! ശരണാഗതവത്സലാ! വരം നൽകുമെങ്കിൽ, ഞങ്ങൾക്ക് ഈ വരം പ്രസാദിക്കണമേ।”

Verse 57

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव । एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते

ഹേ ഭഗവൻ! ഈ വനത്തിൽ തന്നേ നിത്യവും സന്നിഹിതനായി ഇരിക്കണമേ. ഇതാണ് ഞങ്ങളുടെ പരമ ആഗ്രഹം. ഹേ പിതാമഹാ (ബ്രഹ്മാ)! നമസ്കാരം।

Verse 58

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन । सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्

ഹേ ദേവേശാ! ഹേ വിശ്വഭാവനാ! നിങ്ങൾ ഈ വനത്തിൽ വസിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, സർവാത്മനായി ശരണം പ്രാപിച്ചവർ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഉത്തമ വരം പ്രസാദിക്കണമേ।

Verse 59

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम् । सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्

മറ്റു കോടി വരങ്ങൾ ഞങ്ങൾക്ക് വേണ്ട—ഈ വരം മാത്രം നൽകണമേ: തീർത്ഥങ്ങളുടെ സന്നിധാനത്താൽ ഇത് പരമ ശ്രേഷ്ഠവും മഹത്തുമായിത്തീരട്ടെ।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति । नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—ഇത് എല്ലാ ക്ഷേത്രങ്ങളിലും ഉത്തമമായ പരമ പുണ്യതീർത്ഥമാകും. ഇത് നിത്യവും പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായിരിക്കും; യൗവനം സ്ഥിരമായി അജരമായി നിലനിൽക്കും।

Verse 61

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्

അവർ ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുകയും ഇഷ്ടാനുസാരം രൂപം ധരിക്കുകയും ആഗ്രഹിച്ച രൂപത്തിന്റെ ഫലം പ്രസാദിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുരുഷന്മാർക്ക് കാമസിദ്ധി വരുത്തുന്ന ദർശനമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; തപസ്വികൾക്ക് തപസ്സിദ്ധിയുടെ ദീപ്തിയാൽ ഉജ്ജ്വലരാകുന്നു.

Verse 62

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्

“എന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് നിങ്ങൾ പരമശ്രീയാൽ യുക്തരാകും.” ഇങ്ങനെ വരദാതാവായ ബ്രഹ്മാവ് അരുളി, ആ വൃക്ഷങ്ങളെ അനുഗ്രഹിച്ചു.

Verse 63

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्

ആയിരം വർഷം അവിടെ നിലകൊണ്ട ശേഷം അവൻ പുഷ്കരത്തെ ഭൂമിയിലേക്കെറിഞ്ഞു. ആ പ്രഹാരത്തിൽ ഭൂമി താഴ്ന്നു വീണു, രസാതല ലോകം കുലുങ്ങി.

Verse 64

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च

വിവശരായി സമുദ്രങ്ങൾ തങ്ങളുടെ തീരരേഖ വിട്ടുപോയി; അവയുടെ തിരകൾ ഭീകരമായി കുലുങ്ങി. കടുവകളും സർപ്പങ്ങളും ശക്രന്റെ വജ്രാഘാതത്തിൽ ഹതരായതുപോലെ നിശ്ചലമായി വീണു.

Verse 65

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च

ആയിരക്കണക്കിന് പർവതങ്ങളുടെ ശിഖരങ്ങളും പൊടിഞ്ഞു വീഴാൻ തുടങ്ങി. ദേവസിദ്ധന്മാരുടെ വിമാനങ്ങളും ഗന്ധർവനഗരങ്ങളും കുലുങ്ങി നശിച്ചു.

Verse 66

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः

അവർ വിറച്ചു, തളർന്നു ചുറ്റി, വീണു, ഭൂമിയിലേക്കു മുങ്ങിപ്പോയി. ആകാശത്തിൽ നിന്ന് പ്രാവുനിറമുള്ള മേഘങ്ങൾ ഘനകൂട്ടങ്ങളായി താഴേക്ക് പതിച്ചു.

Verse 67

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्

തീവ്ര സൂര്യസദൃശമായ പ്രകാശങ്ങൾ ഉദിച്ച് ജ്യോതിസമൂഹങ്ങളെ മൂടി. ആ മഹാശബ്ദത്തിന്റെ പ്രബലതകൊണ്ട് ജീവികൾ മൂകരും അന്ധരും ബധിരരുമായി.

Verse 68

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च

ചരാചരങ്ങളോടുകൂടിയ സമസ്ത ത്രിലോകവും വ്യാകുലമായി. എല്ലാ ദേവാസുരന്മാരുടെയും ശരീരങ്ങളും മനസ്സുകളും ഒരുപോലെ കലങ്ങിപ്പോയി.

Verse 69

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्

അവർ നിരാശരായി “എന്തുകൊണ്ട്? എന്തുകൊണ്ട്?” എന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു—എന്നാൽ ഇതെന്താണെന്ന് അറിയാനായില്ല. പിന്നെ ധൈര്യം പിടിച്ച് എല്ലാവരും ബ്രഹ്മാവിനെയും നോക്കി.

Verse 70

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्

എന്നാൽ അവർ അവനെ കണ്ടില്ല—ബ്രഹ്മാവ് എവിടേക്കു പോയി? എന്തുകൊണ്ട് ഭൂമി കുലുങ്ങി, എന്തിനാണ് ഇത്തരത്തിലുള്ള നിമിത്ത-ഉത്പാതങ്ങൾ, അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ടത്?

Verse 71

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः । प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः

അപ്പോൾ വിഷ്ണു ദേവന്മാർ ഒന്നിച്ചുകൂടി നിലകൊണ്ടിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു പോയി. ദിവൗകസർ നമസ്കരിച്ചു ഇങ്ങനെ വചനം പറഞ്ഞു.

Verse 72

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम् । त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा

ഹേ ഭഗവൻ! ഇതെന്താണ്? ഈ നിമിത്ത-ഉത്പാതദർശനം വിശദീകരിക്കണമേ; കാലധർമ്മത്തോടു ചേർന്നതുപോലെ ത്രിലോകവും അതിനാൽ കുലുങ്ങി.

Verse 73

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम् । चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः

മുൻ കല്പത്തിന്റെ അവസാനം സമുദ്രം തന്റെ മർയ്യാദ ലംഘിച്ചു; അപ്പോൾ നാലുദിക്കുകളിലെ ദിഗ്ഗജങ്ങൾ അചലരായിട്ടും കുലുങ്ങി അസ്ഥിരരായി.

Verse 74

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा । उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना

സപ്തസാഗരജലത്താൽ ഭൂമി എന്തുകൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു? ഹേ ഭഗവൻ, പ്രയോജനമില്ലാത്ത വാക്ക് ഒരിക്കലും ഉദിക്കുകയില്ല.

Verse 75

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति । त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता

മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്തതും ഇനി ഉണ്ടാകാത്തതുമായ ഒരു ശബ്ദം സ്മരണയിൽ വന്നു; അതിന്റെ രൗദ്ര പ്രേരണയാൽ ത്രിലോകം മുഴുവൻ കലങ്ങിയിരിക്കുന്നു.

Verse 76

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम् । भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः

ത്രിലോകത്തിലെ ദിവ്യവാസികളുടെ ഈ ശബ്ദം ശുഭമാണോ അശുഭമാണോ? ഭഗവൻ, നിങ്ങൾക്കറിയാമെങ്കിൽ ഇത് എന്താണെന്ന് ഞങ്ങളോട് പറയുക.

Verse 77

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः । मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्

ഇങ്ങനെ അഭിസംബോധന ചെയ്‌തപ്പോൾ പരമകരുണയാൽ പ്രേരിതനായ വിഷ്ണു പറഞ്ഞു—“ഹേ മരുതുകളേ, നിങ്ങളൊക്കെയും ഭയപ്പെടരുത്; കേൾക്കൂ, ഇതിന്റെ കാരണം ഞാൻ പറയുന്നു.”

Verse 78

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम् । पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

നിശ്ചയമായി അറിഞ്ഞ് ഞാൻ ഇത് യഥാവിധി വിശദീകരിക്കുന്നു; കാരണം പദ്മഹസ്തനായ ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവാണ് ലോകപിതാമഹൻ.

Verse 79

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः । अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने

അവൻ പുണ്യസഞ്ചയം നിറഞ്ഞ ഭൂപ്രദേശത്ത് യജ്ഞം ചെയ്യാൻ ഒരുക്കപ്പെട്ടു—പർവതങ്ങളുടെ ഇറങ്ങുന്ന ചരിവുകളിൽ, അത്യന്തം ശോഭനമായ വനത്തിൽ.

Verse 80

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले । तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः

അവന്റെ കൈയിൽ നിന്നു താമര ഭൂമിതലത്തിൽ വീണു; അതിൽ നിന്നുയർന്ന മഹാശബ്ദം തന്നെയാണ് നിങ്ങളെല്ലാവരെയും നടുക്കിയത്.

Verse 81

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः । अनुगृह्याथ भगवान्वनंतत्समृगांडजम्

അവിടെ വൃക്ഷസമൂഹങ്ങളുടെ സ്വാഗതവും പുഷ്പസൗരഭത്തിന്റെ ആനന്ദവും ലഭിച്ചവനോട് ഭഗവാൻ കൃപചെയ്ത്, മൃഗപക്ഷികളാൽ നിറഞ്ഞ ആ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു।

Verse 82

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत् । पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च

ലോകാനുഗ്രഹാർത്ഥം അദ്ദേഹം അവിടെ വാസം തിരഞ്ഞെടുത്തു. ആ തീർത്ഥം ‘പുഷ്കരം’ എന്നു പേരുപറ്റി; ആ പുണ്യക്ഷേത്രം ‘വൃഷഭം’ എന്നും അറിയപ്പെട്ടു।

Verse 83

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा । ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह

ലോകഹിതകാരിയായ ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് ഇതു സൃഷ്ടിച്ചത്. അതിനാൽ അവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ അടുക്കൽ ചെന്നു, എന്നോടൊപ്പം ചേർന്ന് അദ്ദേഹത്തെ സന്തോഷിപ്പിക്കുവിൻ।

Verse 84

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान् । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः

“ഭഗവാനെ ആരാധിച്ചാൽ അദ്ദേഹം ഉത്തമോത്തമ വരങ്ങൾ നൽകും”—എന്ന് പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ വിഷ്ണു ആ ദേവദാനവങ്ങളോടൊപ്പം അവിടെ നിലകൊണ്ടു।

Verse 85

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः । प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः

അദ്ദേഹം കമലജനായ (ബ്രഹ്മാവ്) വസിച്ചിരുന്ന ആ വനപ്രദേശത്തേക്ക് പോയി—അവിടെ ഹൃദയങ്ങൾ ഹർഷത്താൽ തൃപ്തമായിരുന്നു; കുയിലുകളുടെ മധുരകൂജനങ്ങൾ ആ പ്രദേശം നിറച്ചിരുന്നു।

Verse 86

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम् । संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्

പുഷ്പകൂട്ടങ്ങളാൽ ദീപ്തമായ ശ്രേഷ്ഠമായ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വനത്തിലേക്ക് അവർ പ്രവേശിച്ചു. ആ വനം സർവ്വദേവന്മാരാലും മുൻപേ പ്രാപ്തമായത്, ഇന്ദ്രന്റെ നന്ദനോദ്യാനത്തോട് സമാനം ആയിരുന്നു.

Verse 87

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा । प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्

പദ്മങ്ങൾ, മൃഗങ്ങൾ, പുഷ്പങ്ങൾ എന്നിവകൊണ്ട് സമൃദ്ധവും, സുദൃഢവും സുസംസ്ഥിതവുമായ ആ വനം അപ്പോൾ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു. അതിൽ പ്രവേശിച്ച ദേവന്മാർ അതിനെ സർവ്വവിധ പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായി കണ്ടു.

Verse 88

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः । मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः

“ഇവിടെ ഒരു ദേവൻ ഉണ്ടു” എന്നു കരുതി ദർശനാഭിലാഷത്തോടെ ദേവന്മാർ ചുറ്റി നടന്നു. പിന്നെ ഇന്ദ്രനോടുകൂടി സർവ്വദേവന്മാരും അവനെ അന്വേഷിച്ചു.

Verse 89

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः । विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः

ആ അത്ഭുത വനത്തിന്റെ അതിരുകൾ ആ വേഗശാലികൾ കണ്ടില്ല. അപ്പോൾ ദേവനെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ദേവന്മാർക്ക് ദിവ്യമായി വായുദേവൻ ദർശനമായി.

Verse 90

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना । तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि

അവൻ അവരോട് പറഞ്ഞു—“തപസ്സില്ലാതെ നിങ്ങൾ ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കുകയില്ല.” അപ്പോൾ അവർ ക്ഷീണിതരായി, ആ പർവ്വതപാതയിൽ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 91

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः । वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः

തെക്കിലും വടക്കിലും ഇടയ്ക്കുള്ള അന്തരാലത്തിലും വീണ്ടും വീണ്ടും; വായു പറഞ്ഞ വാക്ക് ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു വായു അവരോടു വീണ്ടും പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 92

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा । श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते

വിരിഞ്ചി (ബ്രഹ്മാ)യ്ക്കുള്ള ദർശനോപായം എപ്പോഴും ത്രിവിധമെന്നു പറയുന്നു—ശ്രദ്ധ, ജ്ഞാനം, തപസ്സ് വഴി; കൂടാതെ യോഗത്തിലൂടെയും (അത്) പ്രാപ്യമെന്നു വിവക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 93

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः । तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्

യോഗികൾ ദേവനെ സകല (സഗുണ)വും നിഷ്കല (നിർഗുണ)വും ആയ ഇരുരൂപത്തിലും ദർശിക്കുന്നു. തപസ്വികൾ സകലരൂപം കാണുന്നു; ജ്ഞാനികൾ പരമത്തെ നിഷ്കലമായി അനുഭവിക്കുന്നു.

Verse 94

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः

സത്യജ്ഞാനം ഉദിച്ചാലും മന്ദശ്രദ്ധയുള്ളവൻ കാണുന്നില്ല. എന്നാൽ പരമഭക്തിയാൽ യോഗികൾ शीഘ്രം ബ്രഹ്മത്തെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 95

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्

അവൻ—പ്രധാനത്തിന്റെയും പുരുഷന്റെയും ഈശ്വരൻ—നിർവികാരൻ; അവനെ അങ്ങനെ തന്നെയറിഞ്ഞ് ദർശിക്കണം. കര്‍മ്മം, മനസ്, വാക്ക് എന്നിവയിൽ നിത്യനിയമമുള്ളവർ പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കുന്നു.

Verse 96

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः । ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्

തപസ്സു അനുഷ്ഠിക്കുവിൻ—നിങ്ങൾക്കു മംഗളം വരട്ടെ—ബ്രഹ്മാരാധനയിൽ തത്പരരായി, ബ്രാഹ്മീ ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ച ദ്വിജഭക്തരുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിലകൊള്ളുവിൻ।

Verse 97

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया । वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च

അവൻ എല്ലാകാലവും ‘ഞാൻ അവനു ദർശനം നൽകേണ്ടതാണ്’ എന്നു അറിയുന്നു. വായുവിന്റെ വചനം കേട്ട്, ഇതുതന്നെ ഹിതകരമെന്ന് അവൻ ഗ്രഹിച്ചു.

Verse 98

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन् । प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः

അനന്തരം ബ്രഹ്മേച്ഛയിൽ ലീനമായ മനസ്സോടെ അവർ വാക്പതിയോട് പറഞ്ഞു—“ഹേ പ്രബുദ്ധപ്രജ്ഞാ! ഞങ്ങൾക്ക് ബ്രാഹ്മീ ദീക്ഷ വിധിക്കണമേ.”

Verse 99

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया । वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः

അവരെ ദീക്ഷിപ്പാൻ ആഗ്രഹിച്ച ഗുരു, വേദോക്തവിധാനപ്രകാരം, ദേവന്മാരെ शीഘ്രം ബ്രഹ്മദീക്ഷയാൽ ദീക്ഷിപ്പിച്ചു.

Verse 100

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः । ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्

വിനീതവേഷത്തോടെ നമസ്കരിച്ചു അവർ ശിഷ്യത്വത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു. ബ്രഹ്മപ്രസാദം ലഭിച്ച്, പൗഷ്കരമായ പവിത്രജ്ഞാനം അവർക്കു ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടു.

Verse 101

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः । पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः

അധ്വര്യുക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ധീഷണൻ വിധിപ്രകാരം യജ്ഞം നടത്തി; പദ്മദീക്ഷാ-പ്രയോഗമനുസരിച്ച് മൃണാലസമൃദ്ധമായ പദ്മം നിർമ്മിച്ചു।

Verse 102

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः । तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्

ദേവന്മാരുടെ സദ്ഭാവനയാൽ പ്രേരിതനായ മുനി ആ ദേവന്മാരെ അനുഗ്രഹിച്ചു; വേദോക്തവിധിയിൽ ശ്രദ്ധയുള്ള അദ്ദേഹം വിവേകികൾക്ക് ഉപദേശം നൽകി।

Verse 103

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः । एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्

ഉദാരബുദ്ധനായ ബൃഹസ്പതി വിസ്മയം ഉപേക്ഷിച്ച് ദീക്ഷ സ്വീകരിച്ചു; ത്രിദിവവാസികൾക്ക് പൂജ്യനായ ആ മഹാത്മാവ് ഒരേയൊരു പവിത്ര അഗ്നിയെ സംസ്കരിച്ചു സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 104

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत् । त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्

ആംഗിരസ വംശജനായ അദ്ദേഹം സന്തുഷ്ടനായി വേദോക്ത ജാപ്യ മന്ത്രം നൽകി—ത്രിസുപർണം, ത്രിമധു, കൂടാതെ ശുദ്ധികരമായ പാവമാനീ സ്തുതികൾ।

Verse 105

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः । आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते

ആ ഉദാരബുദ്ധി ജപം മുതലായ എല്ലാ അനുഷ്ഠാനങ്ങളും പഠിപ്പിച്ചു; ‘ആപോ ഹിഷ്ഠാ…’ മന്ത്രപാരായണത്തോടെയുള്ള സ്നാനം ‘ബ്രാഹ്മസ്നാനം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്।

Verse 106

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्

ഇത് പാപനാശകവും ദുഷ്ടശമനകരവും പുഷ്ടി, ശ്രീ, ബലം വർധിപ്പിക്കുന്നതുമാകുന്നു. ഇത് സിദ്ധിയും കീർത്തിയും നൽകുകയും കലിയുഗകല്മഷവും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Verse 107

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः

അതുകൊണ്ട് സർവ്വശ്രമത്തോടും കൂടി ബ്രാഹ്മസ്നാനം ആചരിക്കണം. അത് ചെയ്യുന്നവർ മൗനികൾ, ദാന്തർ, ദീക്ഷിതർ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹമുള്ളവർ ആയിരിക്കണം.

Verse 108

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः

അവർ എല്ലാവരും കമണ്ഡലു കൈവശം വച്ചവരും യജ്ഞോപവീതവും രുദ്രാക്ഷമാലയും ധരിച്ചവരുമായിരുന്നു. ദണ്ഡം വഹിച്ചു, വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ചു, ജടകളാൽ അത്യന്തം ശോഭിച്ചു.

Verse 109

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः

അവർ സ്നാനാചാരം, സദാചാരം, ആസനം എന്നിവയിൽ രതരായി പരിശ്രമത്തോടെ ധ്യാനം ധരിച്ചു. മനസ്സിനെ ബ്രഹ്മനിൽ സംയോജിപ്പിച്ച് നിയന്ത്രിതമായ മിതാഹാരമേ അവർ ആഗ്രഹിച്ചു.

Verse 110

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः

അവർ വ്യർത്ഥമായി നിൽക്കൽ, കാഴ്ചക്കായി അലഞ്ഞുനടക്കൽ, സംഭാഷണം, കൂട്ടുകൂടൽ, ചഞ്ചലധ്യാനം എന്നിവയെല്ലാം ഒഴിവാക്കി. ഇങ്ങനെ വ്രതധാരികളായ അവർ എല്ലാവരും പ്രതിദിനം ത്രികാലസ്നാനം ചെയ്തു.

Verse 111

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च । कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः

പരമഭക്തിയാൽ യുക്തരായി, പരമവിധി അനുസരിച്ച്, ദീർഘകാലം ധ്യാനത്തിലൂടെ അവർ അന്തർമനസ്സിൽ ദിവ്യജ്ഞാനത്തിന്റെ സാക്ഷാത്കാരം പ്രാപിച്ചു।

Verse 112

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः । अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः

ബ്രഹ്മധ്യാനാഗ്നിയിൽ അവർ ദഗ്ധരായി ശുദ്ധവും ഏകാഗ്രവുമായ മനസ്സോടെ ആയപ്പോൾ, ഭഗവാൻ എല്ലാവർക്കും ദൃഷ്ടിഗോചരനായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു।

Verse 113

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः । ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि

അവന്റെ തേജസ്സാൽ പോഷിതരായി അവരുടെ ചിത്തം ഭ്രമിച്ചു; പിന്നെ ധൈര്യം ആശ്രയിച്ച് അവർ യഥാവിധി ഇഷ്ടദേവനെ ആരാധിച്ചു।

Verse 114

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः । शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः

ഷഡംഗ വൈദികയോഗത്തിൽ യുക്തരായി, ഹൃഷ്ടചിത്തരായി തത്പരരായി, ശിരസ്സിന് മുകളിൽ അഞ്ജലി ചേർത്ത് നമസ്കരിച്ചു, മസ്തകത്തോടെ ഭൂമിയെ സ്പർശിച്ചു।

Verse 115

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः । ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च

അവർ സൃഷ്ടികർത്താവും സ്ഥിതികർത്താവുമായ ഈശ്വരനെ സ്തുതിച്ചു. ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു— ‘ബ്രഹ്മനു നമസ്കാരം; ബ്രഹ്മദേഹധാരിയ്ക്ക്; ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രക്ഷകനു; അജിതനായ പ്രഭുവിനു നമസ്കാരം।’

Verse 116

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने । लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः

സുനിയതമായ മനസ്സോടെ ഞങ്ങൾ നമസ്കരിക്കുന്നു—ഹേ ദേവാ! യജ്ഞവും വേദവും ദാനം ചെയ്യുന്നവനേ, ലോകങ്ങളോടു കരുണയുള്ളവനേ; സൃഷ്ടിസ്വരൂപനായ നിനക്കു നമഃ।

Verse 117

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च । बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे

ഭക്താനുകമ്പിയെന്ന അർത്ഥം പ്രസിദ്ധമാക്കുവാൻ; വേദമന്ത്രജപത്താൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവനേ; ബഹുരൂപസ്വരൂപനും ശതരൂപധാരിയും ആയ നിനക്കു നമഃ।

Verse 118

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः । पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः

ഹേ ദേവാ! സാവിത്രീപതിയേ, ഗായത്രീപതിയേ നിനക്കു നമഃ। പദ്മാസനസ്ഥനേ, പദ്മജനേ, പദ്മമുഖനേ നിനക്കു നമഃ।

Verse 119

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च । जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे

വരദായകനേ, ശ്രേഷ്ഠ അർഘ്യത്തിന് അർഹനേ; കൂർമരൂപനും മൃഗരൂപനും ആയ നിനക്കു നമഃ। ജടാമകുടധാരിയേ, സ്രുവവും സ്രുചവും ധരിക്കുന്നവനേ നമഃ।

Verse 120

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः । विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः

മൃഗാങ്കം (ചന്ദ്രൻ) ധരിക്കുന്നവനേ, മൃഗധർമ്മം (മൃദുത) സ്വഭാവമായവനേ നിനക്കു നമഃ; ധർമ്മനേത്രനായ നിനക്കു നമഃ। ‘വിശ്വ’ എന്ന നാമധാരിയേ, വിശ്വം തന്നെയായവനേ, വിശ്വേശ്വരനേ—നമോ നമഃ।

Verse 121

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि । वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह

ഹേ പിതാമഹ ബ്രഹ്മാ! ഇതിലുമധികമായ ധർമ്മരക്ഷാകവചം ഞങ്ങൾക്ക് നൽകേണ്ടത് അങ്ങേയ്ക്കു യുക്തമാണ്. വാക്ക്, മനസ്, ശരീരം, ഭാവം എന്നിവയോടെ ഞങ്ങൾ അങ്ങയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു.

Verse 122

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः

ദേവന്മാർ ഇങ്ങനെ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മവിദ്യാവിദന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ എന്നെ സ്മരിക്കുന്ന ഓരോ സമയത്തും, ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് എന്റെ അമോഘ ദർശനം നിശ്ചയമായി നൽകും.”

Verse 123

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान् । एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्

“ഹേ പുത്രന്മാരേ! നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതു പറയുക; ഞാൻ നിങ്ങള്ക്ക് ശ്രേഷ്ഠമായ വരങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠം നൽകും.” എന്ന് ഭഗവാൻ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർ അവരുടെ അപേക്ഷ അറിയിച്ചു.

Verse 124

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः । जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया

ഹേ ഭഗവൻ! ഇന്ന് ഈ മഹത്തായ ഉത്തമ വരം പൂർണ്ണമായി സിദ്ധിച്ചു—അങ്ങ് കമലം എറിഞ്ഞതുകൊണ്ട് ഞങ്ങൾക്കായി ശുഭനാമധാരിണിയായ ‘കമലാ’ ജനിച്ചു.

Verse 125

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः । नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्

ഏതു കാരണത്താൽ ഭൂമി കുലുങ്ങി, ലോകങ്ങൾ കലങ്ങിയതു? ഹേ ദേവാ! ഇത് നിർഥകമല്ല; ദയചെയ്ത് ഇതിന്റെ കാരണം പറയുക.

Verse 126

ब्रह्मोवाच । युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया । देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

ബ്രഹ്മാവ് അരുളിച്ചെയ്തു—നിങ്ങളുടെ ഹിതസിദ്ധിക്കായി ഞാൻ ഈ പദ്മം ഇവിടെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ദേവന്മാരുടെ രക്ഷാർത്ഥവും. ഇതിന്റെ കാരണം ഇപ്പോൾ ശ്രവിക്കുവിൻ.

Verse 127

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः । अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्

ഇവൻ വജ്രനാഭൻ എന്ന അസുരൻ; ബാലന്മാരുടെ ജീവൻ അപഹരിക്കുന്നവൻ. രസാതലതലത്തെ ആശ്രയിച്ച്, സ്വന്തം ബലത്തെ താങ്ങാക്കി ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 128

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान् । हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः

നിങ്ങളുടെ വരവ് അറിഞ്ഞ്—നിങ്ങൾ തപസ്വികളായി ആയുധങ്ങൾ മാറ്റിവെച്ചിരിക്കെ—ആ ദുഷ്ടൻ വധാഭിലാഷത്തോടെ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെയും ആക്രമിച്ചു.

Verse 129

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः । स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया

കമലപത്രപ്രഹാരത്തിലൂടെ അവന്റെ നാശം ഞാൻ നിശ്ചയിച്ചു. രാജ്യവും ഐശ്വര്യവും എന്ന ദർപ്പത്തിൽ മദിച്ചിരുന്ന അവൻ, അതേ മാർഗ്ഗത്തിൽ തന്നേ എന്റെ കൈയ്യാൽ നിഹതനായി.

Verse 130

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः

ഈ ലോകത്തിൽ, ഈ സമയത്ത്, വേദപാരംഗതരായ ഭക്ത ബ്രാഹ്മണർ ദുർഗതിയിലേക്കു പോകാതിരിക്കട്ടെ; അവർ വീണ്ടും സുഖഗതിയെ പ്രാപിക്കട്ടെ.

Verse 131

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः

ഹേ ത്രിദിവവാസികളേ! ദേവന്മാരോടും ദാനവന്മാരോടും, മനുഷ്യരോടും നാഗങ്ങളോടും രാക്ഷസന്മാരോടും—സകല ജീവസമൂഹത്തോടും ഞാൻ സമദർശിയാകുന്നു; എനിക്കു പക്ഷപാതമില്ല.

Verse 132

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः । प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्

നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി ആ പാപിയെ ഞാൻ മന്ത്രബലത്തോടെ വധിച്ചു; ഈ താമരയുടെ ദർശനമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ അവൻ പുണ്യകർമ്മികൾ പ്രാപിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെ നേടി.

Verse 133

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि । ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्

ഞാൻ താമരയെ കുറിച്ച് ഉച്ചരിച്ചതിനാൽ ഭൂമിയിൽ ഈ സ്ഥലം ‘പുഷ്കരം’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാകും; ഇത് മഹാതീർത്ഥമായി പാവനവും പുണ്യദായകവുമാകും.

Verse 134

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते । कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्

ഭൂമിയിൽ ഇത് സകല ജീവികൾക്കും പുണ്യദായകമെന്നു പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഭക്തിയെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഭക്തന്മാരോടു ദേവന്മാർ അനുകമ്പ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 135

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः

ഈ വനത്തിൽ എന്റെ നിത്യവാസം കൊണ്ടും വൃക്ഷങ്ങളുടെ അപേക്ഷ കൊണ്ടും, ഹേ നിർമലന്മാരേ, എന്റെ ആഗമനത്തിന് അനുസരിച്ച് മഹാകാലൻ ഇവിടെ ഈ വനത്തിലേക്ക് വന്നു.

Verse 136

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम् । कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्

തപസ്സിൽ നിരതരായ നിങ്ങള്ക്ക് മഹത്തായ ജ്ഞാനം വെളിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഹേ ദേവന്മാരേ, അതിനെ ഹൃദയത്തിൽ ദൃഢമായി ധരിക്കുവിൻ—സ്വഹിതത്തിനും പരഹിതത്തിനും.

Verse 137

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि । द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः

ഭൂമിയിൽ നാനാരൂപങ്ങൾ ധരിച്ചിരിക്കുന്ന നിങ്ങൾ തീർച്ചയായും ദർശനീയരാണ്. എന്നാൽ ജ്ഞാനിയായ ബ്രാഹ്മണനെ ദ്വേഷിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ പാപം കൊണ്ടുതന്നെ പീഡിതനാകുന്നു.

Verse 138

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि । वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्

നൂറുകോടി ജന്മങ്ങളായാലും ആ പാപത്തിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കുകയില്ല. അതിനാൽ വേദവും വേദാംഗങ്ങളും പാരംഗതനായ ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലരുത്; ദൂഷിക്കയും അരുത്.

Verse 139

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता । एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः

ഒരാളെ കൊല്ലുന്നത് കോടിയെ കൊല്ലുന്നതിന് തുല്യമെന്നു കരുതപ്പെടുന്നതിനാൽ, ശ്രദ്ധയോടെ വേദാന്തനിഷ്ഠനായ ഒരൊറ്റ ബ്രാഹ്മണനെയെങ്കിലും ഭോജനിപ്പിക്കണം.

Verse 140

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः । यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति

യതികൾക്ക് ഭിക്ഷാപാത്രം നിറയുന്ന വിധം ഭിക്ഷ നൽകുന്നവന്, സംശയമില്ലാതെ ഒരു കോടി ബ്രാഹ്മണരെ ഭോജനിപ്പിച്ചതിന്റെ ഫലം ലഭിക്കുന്നു.

Verse 141

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात् । यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः

സകല പാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായവൻ ദുർഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല. യഥാ ഞാൻ സർവ്വദേവന്മാരിലും ജ്യേഷ്ഠനും ശ്രേഷ്ഠനും—പിതാമഹൻ.

Verse 142

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः । संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्

അതുപോലെ സത്യജ്ഞാനി എപ്പോഴും പൂജ്യൻ—മമതാരഹിതനും പരിഗ്രഹരഹിതനും. ബ്രഹ്മൻ ഗുപ്തമായി സൂക്ഷിച്ച ഈ വ്രതം സംസാരബന്ധമോക്ഷത്തിനായുള്ളതാണ്.

Verse 143

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम् । अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः

വിപ്രന്മാർക്കായി ഞാൻ പ്രണീതമാക്കിയ ഈ കർമ്മം അപുനർഭവത്തിന് കാരണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കാത്തവൻ അഗ്നിഹോത്രം ഏറ്റെടുത്തിട്ട് പിന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ (ദോഷഭാഗിയാകും).

Verse 144

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः । लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः

ചെറുകർമ്മങ്ങളിൽ മുങ്ങി ജനങ്ങളുടെ സാധാരണ ജീവിതയാത്രയ്ക്ക് തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുന്ന കലഹകാരനെ യമകിങ്കരന്മാർ വേഗത്തിൽ പിടിച്ച് റൗരവ നരകത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു.

Verse 145

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः । एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः

അവന്റെ ചിത്തം രാഗത്തിൽ നിറഞ്ഞതാണ്; അവൻ ശൃംഗാരിയും സ്ത്രീജനവും ധനവും പ്രിയപ്പെടുന്നവനും. അവൻ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, മധുരാഹാരം ആസ്വദിക്കുന്നു; കൃഷിയിലും വാണിജ്യത്തിലും ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 146

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि

വേദത്തെ അംഗീകരിക്കാത്തവനും, വേദത്തെ നിന്ദിക്കുന്നവനും, പരസ്ത്രീസേവനം ചെയ്യുന്നവനും—ഇത്യാദി ദോഷങ്ങളാൽ ദുഷിതനായ അവനോടു സംസാരിക്കുന്നതുപോലും നിന്ദ്യമാണ്.

Verse 147

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः । असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्

സദ്വ്രതങ്ങളെ ദൂഷിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ നരകഗാമിയാകുന്നു—അസന്തുഷ്ടൻ, ഭിന്നചിത്തൻ, ദുർമതി, പാപം ചെയ്യുന്നവൻ.

Verse 148

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह

‘ശരീരസ്പർശത്തോടെ തൊടരുത്; തൊട്ടുപോയാൽ സ്നാനത്തിലൂടെ ശുദ്ധിയാകും.’ എന്ന് പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാ ആ ദേവന്മാരോടൊപ്പം (മുന്നോട്ട് നീങ്ങി).

Verse 149

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते । उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती

അവിടെ അദ്ദേഹം ആ ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചു; അതിന്റെ യഥാവത് പരിധി ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു. അത് ചന്ദ്രനദിയുടെ വടക്കിലും കിഴക്കോട്ട് സരസ്വതിവരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 150

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा

പുരാതനകാലത്ത് നന്ദനത്തിൽ നിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഈ സമസ്ത പ്രദേശം—പുഷ്കരസഹിതം—സമ്പൂർണ്ണ കല്പകാലം മുഴുവൻ നിലനിന്നിരുന്നു. ലോകഹിതകാരിയായ ബ്രഹ്മൻ യജ്ഞത്തിനായി ഈ വേദിയേ നിർമ്മിച്ചു.

Verse 151

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा

ജ്യേഷ്ഠ തീർത്ഥത്തെ പ്രഥമവും ത്രിലോകപാവനവുമായതായി അറിയുക. അത് ബ്രഹ്മദേവതാധിഷ്ഠിതമെന്നു പ്രസിദ്ധം; മദ്ധ്യ തീർത്ഥം വൈഷ്ണവം (വിഷ്ണുദേവതാധിഷ്ഠിതം) എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 152

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत् । आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते

രുദ്രദേവതാധിഷ്ഠിതമായ കനിഷ്ഠ ക്ഷേത്രം ബ്രഹ്മൻ ആദ്യം സ്ഥാപിച്ചു. ഇതാണ് ആദിയും പരമവും ആയ പുണ്യക്ഷേത്രം; ഇതിന്റെ ഗുഹ്യാർത്ഥം വേദങ്ങളിൽ പാരായണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.

Verse 153

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः । अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्

പുഷ്കരമെന്ന അരണ്യത്തിൽ പ്രഭു ബ്രഹ്മൻ സന്നിഹിതനാണ്. ആ ഭൂമിഭാഗത്തിൽ ബ്രഹ്മൻ തന്നേ സ്വയം അനുഗ്രഹം ചൊരിഞ്ഞു.

Verse 154

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम् । सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता

ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന എല്ലാ വിപ്രന്മാർക്കും അനുഗ്രഹം ലഭിക്കേണ്ടതിനായി ഈ ഭൂമി വേദികാരൂപമായ പീഠമായി നിർമ്മിക്കപ്പെട്ടു—അതിന്റെ അതിരുകൾ സ്വർണ്ണവും വജ്രവും വരെ വ്യാപിച്ചു.

Verse 155

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना । रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

വിചിത്ര രത്നഖചിത കൂറ്റ്ടിമങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് സർവ്വവിധം ശോഭിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്ത് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മൻ—ലോകപിതാമഹൻ—ആനന്ദത്തോടെ വിഹരിക്കുന്നു.

Verse 156

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्पश्चिनावपि । मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः

വിഷ്ണുവും രുദ്രനും, മറ്റു ദേവഗണങ്ങളും, വസുക്കളും യുഗള അശ്വിനികളും, മരുത്ഗണവും—മഹേന്ദ്രനായ ഇന്ദ്രന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ആനന്ദിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്വർഗ്ഗവാസികൾ ഹർഷിക്കുന്നു।

Verse 157

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्

ലോകങ്ങളുടെ അനുഗ്രഹത്തിനായി ഈ സത്യം നിനക്കു വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു—ഇവിടെ സംഹിതകളുടെ യഥാക്രമത്തിൽ, മന്ത്രങ്ങളോടുകൂടി, വിധിപൂർവം।

Verse 158

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः

വേദങ്ങൾ പഠിക്കുകയും ഗുരുശുശ്രൂഷയിൽ നിരതരാകുകയും ചെയ്യുന്ന ബ്രാഹ്മണർ ബ്രഹ്മസാന്നിധ്യത്തിൽ വസിക്കുന്നു; ആ ശാസനയും സേവയും നൽകുന്ന പ്രഭാവത്തിൽ എല്ലാവരും ഉയരുന്നു।

Verse 159

भीष्म उवाच । भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ! ബ്രഹ്മലോകം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ക്ഷേത്രവാസികളായ മനുഷ്യർ പുഷ്കരവനത്തിൽ ഏതു വിധിപ്രകാരം വസിക്കണം?

Verse 160

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे

പുരുഷന്മാരെക്കുറിച്ചേ എന്തിന്—സ്ത്രീകളെയും, വർണാശ്രമധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരെയും കുറിച്ചും? അവിടെ വസിക്കുന്നവർ എന്തെല്ലാം അനുഷ്ഠിക്കണം—ഇതെല്ലാം എനിക്ക് പറയുക।

Verse 161

पुलस्त्य उवाच । नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः । स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—വർണാശ്രമത്തിൽ വസിക്കുന്ന പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും തങ്ങളുടെ സ്വധർമ്മാചരണത്തിൽ നിരതരായി, ദംഭവും മോഹവും വിട്ട് ജീവിക്കണം।

Verse 162

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः । अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः

കർമ്മത്താൽ, മനസ്സാൽ, വാക്കാൽ—ബ്രഹ്മഭക്തർ ഇന്ദ്രിയജയികളായിരിക്കണം; അസൂയരഹിതരും ക്ഷുദ്രസ്വഭാവമില്ലാത്തവരും, സർവ്വഭൂതഹിതത്തിൽ രമിക്കുന്നവരുമാകണം।

Verse 163

भीष्म उवाच । किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते । कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे

ഭീഷ്മൻ പറഞ്ഞു—ഇവിടെ മനുഷ്യൻ ഏതു കർമ്മം ചെയ്യുമ്പോൾ ബ്രഹ്മഭക്തനെന്ന് വിളിക്കപ്പെടുന്നു? കൂടാതെ എങ്ങനെയുള്ളവരാണ് ബ്രഹ്മഭക്തരെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നത്? എനിക്ക് പറയുക।

Verse 164

पुलस्त्य उवाच । त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा । लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഭക്തി ത്രിവിധമാണെന്ന് ഉപദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്—മനം, വാക്ക്, കായം എന്നിവയിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നത്; അതുപോലെ ലൗകികം, വൈദികം, ആധ്യാത്മികം എന്നിങ്ങനെയും മൂന്നു തരമുണ്ട്।

Verse 165

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत् । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ധ്യാനധാരണകളാൽ സ്ഥിരമായ ബുദ്ധിയോടെ വേദാർത്ഥം സ്മരിക്കുന്നതു എന്തോ, അത് ബ്രഹ്മനു പ്രീതികരമായതിനാൽ ‘മാനസീ ഭക്തി’ എന്നു പറയുന്നു।

Verse 166

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः । जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते

മന്ത്രജപം, വേദാധ്യയനം, നമസ്കാരം, അഗ്നിഹോമം–ശ്രാദ്ധാദി കർമങ്ങളുടെ ചിന്തനം, കൂടാതെ ജപവും നിത്യാവശ്യ കർമങ്ങളും വഴി വാക്കിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഭക്തിയെ വാചികീ ഭക്തി എന്നു പറയുന്നു.

Verse 167

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

വ്രതം, ഉപവാസം, നിയമം—ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം വരുത്തുന്ന ശാസനം—കൂടാതെ സ്വർണ്ണ-രത്നസമൃദ്ധമായ ആഭരണങ്ങൾ, അതുപോലെ ചാന്ദ്രായണാദി അനുഷ്ഠാനങ്ങളാൽ.

Verse 168

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः । कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ബ്രഹ്മകൃച്ഛ്ര ഉപവാസവും മറ്റു ശുഭവ്രതങ്ങളും അനുഷ്ഠിക്കുന്നതിലൂടെ ദേഹത്താൽ ചെയ്യുന്ന ഭക്തിയെ ‘കായികീ ഭക്തി’ എന്നു പറയുന്നു; ദ്വിജന്മാർക്കത് ത്രിവിധമെന്നു കണക്കാക്കുന്നു.

Verse 169

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः । गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः

ഗോഘൃതം, പാൽ, തൈര് എന്നിവയുടെ അർപ്പണങ്ങളാൽ; രത്നദീപങ്ങളും കുശാസംയുക്ത ജലവും കൊണ്ട്; സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും വിവിധ മാലകളും കൊണ്ട്; കൂടാതെ പൂജയ്ക്കായി ഒരുക്കിയ ധാതുക്കളും വർണ്ണദ്രവ്യങ്ങളും കൊണ്ട്.

Verse 170

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

ഘൃതവും ഗുഗ്ഗുലുവും ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ, കൃഷ്ണ അഗരുവിന്റെ സുഗന്ധമുള്ള ധൂപം കൊണ്ട്; സ്വർണ്ണ-രത്നസമൃദ്ധമായ ആഭരണങ്ങൾ കൊണ്ട്; കൂടാതെ വർണ്ണവൈവിധ്യമുള്ള പുഷ്പമാലകളാലും.

Verse 171

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः । भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः

നൃത്തം, വാദ്യസംഗീതം, ഗാനം എന്നിവയോടുകൂടി, സർവ്വവിധ രത്നോപഹാരങ്ങളാലും, മധുരപദാർത്ഥങ്ങൾ, ഭോജനം, അന്നം, പാനീയങ്ങൾ എന്നിവയാലും മനുഷ്യർ ചെയ്യുന്ന പൂജ—

Verse 172

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता । वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता

പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുന്ന ഭക്തി ‘ലൗകികീ’ എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു; വേദമന്ത്രങ്ങളും ഹവി (ആഹുതി)യും ചേർന്ന ഭക്തി ‘വൈദികീ’ എന്നു മാന്യമാണ്.

Verse 173

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम् । प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया

അമാവാസ്യയിലോ പൗർണ്ണമിയിലോ അഗ്നിഹോത്രം നിർബന്ധമായി ചെയ്യണം. ദക്ഷിണാദാനം പ്രശംസനീയം; അതുപോലെ പുരോഡാശാർപ്പണവും ചരു-ആഹുതി ക്രിയയും.

Verse 174

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च

സോമപാനം ചെയ്യുന്നവരുടെ യജ്ഞീയ കർമങ്ങളും ധൃതി-നിയമങ്ങളും—അഥവാ യജ്ഞബന്ധമായ സർവ്വ കർമങ്ങളിലും—ഋഗ്, യജുഃ, സാമ വേദങ്ങളുടെ ജപ്യപാരായണം, ജപം, കൂടാതെ സംഹിതകളുടെ അധ്യയനവും ഉൾപ്പെടുന്നു.

Verse 175

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते । अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्

വേദവിധിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി ചെയ്യുന്ന കർമം തന്നെയാണ് ‘വൈദികീ ഭക്തി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്—അഗ്നി, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, ജലം, ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ എന്നിവയെ ഉദ്ദേശിച്ച് (ചെയ്യുന്ന ഉപാസന).

Verse 176

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम् । आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप

പരബ്രഹ്മത്തെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്ത കര്‍മ്മം മുഴുവനും ബ്രഹ്മദൈവതത്തിന് അര്‍പ്പിതമാകുന്നു. ഹേ നൃപാ! ബ്രഹ്മഭക്തി ആത്മീയമായി രണ്ടു രൂപങ്ങളില്‍ സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 177

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु । चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया

അതിന്റേ വിഭാഗം എന്നില്‍നിന്ന് കേള്‍ക്കുക—ഒന്ന് ‘സാംഖ്യ’ എന്നു പ്രസിദ്ധം, മറ്റൊന്ന് ‘യോഗ’ജന്യം. എണ്ണിപ്പറയുമ്പോള്‍ പ്രധാനം മുതലായ ഇരുപത്തിനാല് തത്ത്വങ്ങള്‍ ആകുന്നു.

Verse 178

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः

ഭോഗ്യവസ്തുക്കള്‍ അചേതനമാണ്; ഇരുപത്തിയഞ്ചാം തത്ത്വമായ പുരുഷന്‍ അവയില്‍നിന്ന് വ്യത്യസ്തന്‍. ചേതനപുരുഷന്‍ ഭോക്താവാണ്; എന്നാല്‍ ആ (പ്രകൃതി-ക്ഷേത്ര) കര്‍മ്മങ്ങളുടെ കര്‍ത്താവല്ല.

Verse 179

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः

ആത്മാവ് നിത്യനും അവ്യയനും—അധിഷ്ഠാതാവും പ്രേരകനുമാണ്. അവന്‍ അവ്യക്തനായ ശാശ്വതപുരുഷന്‍; അവന്‍ തന്നെയാണ് കാരണം—പിതാമഹന്‍ (ബ്രഹ്മാ)യും അവന്‍ തന്നേ.

Verse 180

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्

തത്ത്വതഃ തത്ത്വസര്‍ഗം, ഭാവസര്‍ഗം, ഭൂതസര്‍ഗം—ഇവ മൂന്ന് സൃഷ്ടികളാണ്. സാംഖ്യയുടെ എണ്ണിപ്പരിശോധനയാല്‍ പ്രധാനം ഗുണാത്മകം (ത്രിഗുണമയം) എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 181

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते

ദൈവസാദൃശ്യം, മാന്യം, ഐശ്വര്യം, പ്രാധാന്യം, ഉപാധിബന്ധങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിമുക്തി; കാരണത്വവും ബ്രഹ്മഭാവവും—ഇതേ ‘കാമ്യപ്രാപ്തി’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 182

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता

പ്രധാനം ‘പ്രയോജ്യം’ (മറ്റൊരാളാൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്) ആകുന്നതാണ് അതിന്റെ വൈധർമ്മ്യം; സർവകർത്താവായ ബ്രഹ്മപുരുഷനും തത്ത്വത്തിൽ അകർത്താവുതന്നെ.

Verse 183

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते । तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च

പ്രധാനത്തിലും ചേതനത്വം ഒരു സാമ്യം എന്നു പറയുന്നു; തത്ത്വങ്ങളിൽ ഒന്നൊരു തത്ത്വം മറ്റൊന്നിന്റെ കർമ്മകാരണമാകുന്നു.

Verse 184

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः

പ്രയോജനവും നിയോജ്യവും (പ്രയോഗസാധനം) ഐശ്വര്യവും—ഇവ തത്ത്വസംഖ്യയാൽ നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ അർത്ഥം നിർണ്ണയിച്ച് ചിന്തിക്കുന്ന പ്രാജ്ഞർ ഇതിനെ ‘സാംഖ്യം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 185

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः । ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः

ഇങ്ങനെ തത്ത്വങ്ങളുടെ സമാഹാരം, അവയുടെ യഥാർത്ഥ തത്ത്വസംഖ്യ, കൂടാതെ ബ്രഹ്മതത്ത്വത്തേക്കാൾ ഉന്നതമായ തത്ത്വം—ഇവ ശ്രവിച്ച് ബുദ്ധിമാന്മാർ പരമതത്ത്വം അറിയുന്നു.

Verse 186

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता । योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे

സാംഖ്യത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ ഭക്തി സദ്ജനന്മാർ ആധ്യാത്മിക (അന്തര്മാർഗ)മായി സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇനി, ഹേ പിതാമഹാ, യോഗജന്യ ഭക്തരുടെ ഭക്തിയും ശ്രവിക്കൂ।

Verse 187

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

നിത്യമായി പ്രാണായാമത്തിൽ പരനായും, ധ്യാനവാനായും, ഇന്ദ്രിയനിയമമുള്ളവനായും—ഭിക്ഷാന്നം ഭുജിച്ച്, വ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച്, സർവേന്ദ്രിയങ്ങളും പൂർണ്ണമായി പ്രത്യാഹരിച്ചവനായും ഇരിക്കും।

Verse 188

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्

ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് ഹൃദയത്തിൽ ധാരണ ചെയ്യണം—ഹൃദയപദ്മത്തിന്റെ കർണികയിൽ ആസീനനായ പ്രജേശ്വരനെ, രക്താഭമുഖനും സുലോചനനും ആയവനായി ധ്യാനിക്കണം।

Verse 189

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

അവന്റെ മുഖം ചുറ്റുമെല്ലാം ദീപ്തമായി പ്രകാശിക്കുന്നു; കട്ടിയിൽ ബ്രഹ്മസൂത്രം ശോഭിക്കുന്നു. അവൻ ചതുര്മുഖനും ചതുര്ഭുജനും; വരദവും അഭയവും നൽകുന്ന ഹസ്തങ്ങളുള്ളവൻ।

Verse 190

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते

യോഗത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന മാനസിക സിദ്ധി പരമ ബ്രഹ്മഭക്തിയെന്നായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവനിൽ ഭക്തിയുള്ളവൻ ‘ബ്രഹ്മഭക്തൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 191

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम् । स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे

ഹേ രാജേന്ദ്രാ, ക്ഷേത്രവാസികൾക്കായി സ്മൃതിയിൽ പ്രസിദ്ധമായ ആചാരവൃത്തിയും ശ്രവിക്ക; വിഷ്ണുവാദി ദേവന്മാരോടുകൂടിയ ബ്രാഹ്മണസഭയിൽ സ്വയം ഭഗവാൻ തന്നെയാണ് അത് നിർണ്ണയിച്ചത്।

Verse 192

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ । निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः

അത് മുമ്പ് അവിടെ എല്ലാവരുടെയും സന്നിധിയിൽ വിശദമായി പറഞ്ഞിരുന്നു; അവർ മമതാരഹിതർ, അഹങ്കാരരഹിതർ, അസക്തർ, പരിഗ്രഹരഹിതർ ആകുന്നു।

Verse 193

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः । भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः

ബന്ധുവർഗത്തിനിടയിലും അവർ സ്നേഹാസക്തിയില്ലാത്തവർ; മണ്ണുകട്ട, കല്ല്, സ്വർണം എന്നിവയെ സമമായി കാണുന്നു. ജീവികളോടുള്ള നിത്യവിവിധ കർമങ്ങളാൽ അവർ എപ്പോഴും അഭയം നൽകുന്നു।

Verse 194

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः । याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः

അവർ നിത്യം പ്രാണായാമത്തിൽ തൽപരരും പരധ്യാനത്തിൽ പരായണരുമാകുന്നു; യജ്ഞകർ, സദാ ശുചികൾ, യതിധർമ്മത്തിൽ അചഞ്ചലനിഷ്ഠയുള്ളവർ।

Verse 195

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः । यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः

ക്ഷേത്രവാസികളായ ആ വിപ്രർ—സാംഖ്യയോഗവിധികൾ അറിയുന്നവർ, ധർമ്മജ്ഞർ, സംശയച്ഛേദിതർ—ഈവിധിപ്രകാരം തന്നെ യജനവും പൂജയും യജ്ഞവും അനുഷ്ഠിക്കുന്നു।

Verse 196

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु । व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्

പുഷ്കരത്തിന്റെ പുണ്യവനത്തിൽ ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവരുടെ സത്യമായ മംഗളഫലം കേൾക്കുക—അവർ അത്യന്തം ദുർലഭമായ, അക്ഷയമായ ബ്രഹ്മസായുജ്യം (ബ്രഹ്മൈക്യം) പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 197

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम् । पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः

ആ പരമാവസ്ഥ പ്രാപിച്ചാൽ അവർ വീണ്ടും ജന്മം എടുക്കുന്നില്ല—അത് മരണകാരണം. പുനരാവർത്തനം (സംസാരചക്രം) ഉപേക്ഷിച്ച് അവർ ബ്രഹ്മവിദ്യയിൽ സ്ഥിരരായിരിക്കുന്നു.

Verse 198

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा

എന്നാൽ മറ്റുർ—ലൗകിക ആശ്രമജീവിതത്തിൽ വസിക്കുന്നവർ—അവർക്ക് പുനരാവർത്തനം ഉണ്ടാകും. ഗാർഹസ്ഥ്യവിധി ആശ്രയിച്ച് അവർ എപ്പോഴും ഷട്കർമങ്ങളിൽ നിരതരായിരിക്കും.

Verse 199

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः । अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः

യജ്ഞത്തിൽ ക്ഷണിക്കപ്പെട്ട്, വിധിപൂർവം ശുദ്ധ മന്ത്രങ്ങളാൽ യഥാവിധി ആഹുതി അർപ്പിക്കുന്നവൻ അധികഫലം പ്രാപിക്കുന്നു; സർവദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകുന്നു.

Verse 200

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते । दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः

സകല ലോകങ്ങളിലും അവന്റെ ഗതി ഒരിക്കലും തടയപ്പെടുന്നില്ല. ദിവ്യ ഐശ്വര്യയോഗത്തിൽ സമാരൂഢനായി, പരിഗ്രഹം (സഹചാര-സമ്പത്ത്) സഹിതം അവൻ മുന്നേറുന്നു.