The Explanation of Sandhyā and Related Daily Observances (Saṅdhyā-ādi Nitya-karma-Vidhi)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततः श्वासानुसारेण दत्वा पादं महीतले । समुद्र मेखले देवि पर्वतस्तनमण्डले 1. ॥ १ ॥

സനത്കുമാരൻ പറഞ്ഞു: തുടർന്ന് ശ്വാസത്തിന്റെ താളം അനുസരിച്ച് പാദം ഭൂമിയിൽ വെക്കണം—ഹേ ദേവീ—സമുദ്രങ്ങൾ മേഖലയായി ചുറ്റിയതും, പർവ്വതങ്ങൾ സ്തനമണ്ഡലമായി അലങ്കരിച്ചതുമായ ഭൂമിയെ (ധ്യാനിച്ച്).

Verse 2

विष्णुपत्नि नमस्तुभ्यं पादस्पर्शं क्षमस्व मे । इति भूमिं तु सम्प्रार्थ्य विहरेच्च यथाविधि ॥ २ ॥

“ഹേ വിഷ്ണുപത്നിയായ ഭൂമിദേവീ, നമസ്കാരം. എന്റെ പാദസ്പർശം ക്ഷമിക്കണമേ.” എന്ന് ഭൂമിയെ പ്രാർത്ഥിച്ച്, തുടർന്ന് വിധിപ്രകാരം സഞ്ചരിക്കണം.

Verse 3

रक्षः कोणे ततो ग्रामाद्गत्वा मन्त्रमुदीरयेत् । गच्छन्तु ऋषयो देवाः पिशाचा ये च गुह्यकाः ॥ ३ ॥

പിന്നീട് ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷസ്സുകളുടെ ദിക്കായ കോണിലേക്ക് ചെന്നു ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിക്കണം: “ഋഷികളും ദേവന്മാരും പുറപ്പെടട്ടെ; പിശാചുകളും ‘ഗുഹ്യക’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നവരും പുറപ്പെടട്ടെ.”

Verse 4

पितृभूतगणाः सर्वे करिष्ये मलमोचनम् । इति तालत्रयं दत्वा शिरः प्रावृत्य वाससा ॥ ४ ॥

ഹേ പിതൃഗണങ്ങളേ, ഭൂതഗണങ്ങളേ എല്ലാവരും; ഞാൻ ഇപ്പോൾ മലമോചനമാകും. എന്നു പറഞ്ഞു മൂന്നു പ്രാവശ്യം കൈയടിച്ച്, വസ്ത്രംകൊണ്ട് തല മൂടി മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.

Verse 5

दक्षिणाभिमुखं रात्रौ दिवा स्थित्वा ह्युदङ्मुखः । मलं विसृज्य शौचं तु मृदाद्भिः समुपाचरेत् ॥ ५ ॥

രാത്രിയിൽ ദക്ഷിണമുഖമായി, പകലിൽ ഉത്തരമുഖമായി നില്ക്കണം. മലവിസർജനത്തിന് ശേഷം മൃദ്‌ (മണ്ണ്)യും ജലവും ഉപയോഗിച്ച് വിധിപൂർവ്വം ശൗചം ആചരിക്കണം.

Verse 6

एका लिङ्गे गुदे तिस्रो दश वामकरे मृदः । करयोः सप्त वै दद्यात्त्रित्रिवारं च पादयोः ॥ ६ ॥

ലിംഗത്തിന് ഒരു പ്രാവശ്യം, ഗുദത്തിന് മൂന്ന് പ്രാവശ്യം, ഇടത് കൈയ്ക്ക് പത്ത് പ്രാവശ്യം മൃദ്‌ (മണ്ണ്) പ്രയോഗിക്കണം. ഇരുകൈകൾക്ക് ഏഴ് പ്രാവശ്യം, പാദങ്ങൾക്ക് മൂന്ന്-മൂന്ന് പ്രാവശ്യം ചെയ്യണം.

Verse 7

एवं शौचं विधायाथ गण्डूषान्द्वादशैव तु । कृत्वा वनस्पतिं चाथ प्रार्थयेन्मनुनामुना ॥ ७ ॥

ഇങ്ങനെ ശൗചം നിർവഹിച്ചു പന്ത്രണ്ട് ഗണ്ഡൂഷങ്ങൾ (വായ്കഴുകൽ) ചെയ്യണം. തുടർന്ന് ‘വനസ്പതി’ ദേവതയെ ആവാഹനം ചെയ്ത് ഈ നിശ്ചിത മന്ത്രത്തോടെ പ്രാർത്ഥിക്കണം.

Verse 8

आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । श्रियं प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥ ८ ॥

ഹേ വനസ്പതേ! ഞങ്ങൾക്ക് ആയുസ്സും ബലവും യശസ്സും തേജസ്സും നൽകണമേ; സന്തതി, പശുക്കൾ, ധനസമ്പത്തും പ്രസാദിക്കണമേ; കൂടാതെ ശ്രീ, പ്രജ്ഞ, മേധ എന്നിവയും ഞങ്ങൾക്ക് ദേഹി.

Verse 9

संप्रार्थ्यैवं दन्तकाष्ठं द्वादशाङ्गुलसंमितम् । गृहीत्वा काममंत्रेण कुर्यान्मन्त्री समाहितः ॥ ९ ॥

ഇങ്ങനെ വിനയത്തോടെ പ്രാർത്ഥിച്ച് പന്ത്രണ്ടംഗുലം അളവുള്ള ദന്തകാഷ്ഠം കൈക്കൊണ്ട്, ഏകാഗ്രചിത്തനായി കാമമന്ത്രം ജപിച്ച് വിധി നിർവഹിക്കണം।

Verse 10

कामदेवपदं ङेन्तं तथा सर्वजनप्रियम् । हृदन्तः कामबीजाढ्यं दन्तांश्चानेन शोधयेत् ॥ १० ॥

കാമദേവബന്ധമുള്ള, ‘ങ’ അന്ത്യമുള്ളതും സർവജനപ്രിയവുമായ പദം—ഹൃദന്തവും കാമബീജസമ്പന്നവും—ജപിച്ച് ദന്ത്യവർണങ്ങളെയും ശുദ്ധീകരിക്കണം।

Verse 11

जिह्वोल्लेखो वाग्भवेन मूलेन क्षालयेन्मुखम् । देवागारं ततो गत्वा निर्माल्यमपसार्य च ॥ ११ ॥

നാവ് ശുദ്ധീകരിച്ച് വാഗ്ഭവ മൂലമന്ത്രം ജപിച്ച് വായ് കഴുകണം; തുടർന്ന് ദേവാലയത്തിൽ ചെന്നു പഴയ നിർമാല്യം (വാടിയ പുഷ്പാദി) നീക്കണം।

Verse 12

परिधायाम्बरं शुद्धं मङ्गलारार्तिकं चरेत् । अस्त्रेण पात्रं संप्रोक्ष्य मूलेन ज्वालयेच्च तम् ॥ १२ ॥

ശുദ്ധവസ്ത്രം ധരിച്ചു മംഗളാരതി നടത്തണം; അസ്ത്രമന്ത്രം ചൊല്ലി പാത്രം സംപ്രോക്ഷിച്ച്, തുടർന്ന് മൂലമന്ത്രം കൊണ്ട് അത് തെളിയിക്കണം।

Verse 13

संपूज्य पात्र्रमादायोत्थाय घन्टां च वादयेत् । सुगोघृतप्रदीपेन भ्रामितेन समन्ततः ॥ १३ ॥

യഥാവിധി പൂജിച്ച് പാത്രം എടുത്ത് എഴുന്നേറ്റ് ഘണ്ട മുഴക്കണം; തുടർന്ന് സുഗന്ധമുള്ള ഗോഘൃതപ്രദീപം ചുറ്റുമെല്ലാം ഭ്രമിപ്പിച്ച് ആരതി നടത്തണം।

Verse 14

वाद्यैर्गींतैर्मनोज्ञैश्च देवस्यारार्तिकं भवेत् । इति नीराजनं कृत्वा प्रार्थयित्वा निजेश्वरम् ॥ १४ ॥

മനോഹരമായ ഗാനങ്ങളും വാദ്യങ്ങളും സഹിതം ദേവന്റെ ആരാർത്തികം (ആരതി) നടത്തണം. ഇങ്ങനെ നീരാജനം പൂർത്തിയാക്കി സ്വന്തം പ്രഭുവിനെ പ്രാർത്ഥിക്കണം॥१४॥

Verse 15

स्नातुं यायान्निम्नगादौ कीर्तयन्देवतागुणान् । गत्वा तीर्थं नमस्कृत्य स्नानीयं च निधाय वै ॥ १५ ॥

സ്നാനത്തിനായി നദി മുതലായ താഴ്ന്നൊഴുകുന്ന ജലധാരയിലേക്കു പോയി ദേവതകളുടെ ഗുണങ്ങൾ കീർത്തിക്കണം. തീർത്ഥത്തിലെത്തി നമസ്കരിച്ചു സ്നാനസാമഗ്രികൾ വിധിപൂർവ്വം വെക്കണം॥१५॥

Verse 16

मूलाभिमन्त्रितमृदमादाय कटिदेशतः । विलिप्य पादपर्यन्तं क्षालयेत्तीर्थवारिणा ॥ १६ ॥

മൂലമന്ത്രം ചൊല്ലി ശുദ്ധീകരിച്ച മണ്ണ് എടുത്ത് അരയിൽ നിന്ന് പാദാന്തം വരെ ദേഹത്തിൽ പുരട്ടി, തീർത്ഥജലത്തോടെ കഴുകിക്കളയണം॥१६॥

Verse 17

ततश्च पञ्चभिः पादौ प्रक्षाल्यान्तर्जले पुनः । प्रविश्य नाभिमात्रे तु मृदं वामकरस्य च ॥ १७ ॥

അതിനുശേഷം അഞ്ചു അഞ്ജലി വെള്ളംകൊണ്ട് പാദങ്ങൾ കഴുകി വീണ്ടും ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം. നാഭിവരെ വെള്ളത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ഇടങ്കൈകൊണ്ടും മണ്ണിന്റെ കട്ട എടുത്തുകൊള്ളണം॥१७॥

Verse 18

मणिबन्धे हस्ततले तदग्रे च तथा पुनः । कृत्वाङ्गुल्या गाङ्गमृदमादायास्त्रेण तत्पुनः ॥ १८ ॥

മണിബന്ധത്തിൽ, കൈത്തളിരിൽ, അതിന്റെ അഗ്രഭാഗത്തിലും—വിരലാൽ ഗംഗാമണ്ണ് എടുത്ത് അസ്ത്രമന്ത്രത്തോടുകൂടെ വീണ്ടും ലേപിക്കണം॥१८॥

Verse 19

निजोपरि च मन्त्रज्ञो भ्रामयित्वा त्यजेत्सुधी । तलस्थां च षडङ्गेषु तन्मन्त्रैः प्रविलेपयेत् ॥ १९ ॥

മന്ത്രജ്ഞനായ വിവേകി അതിനെ തന്റെ മേൽ ചുറ്റിച്ചിട്ട് പിന്നെ മാറ്റിവെക്കണം. തുടർന്ന് കൈത്തളത്തിൽ ഉള്ള ദ്രവ്യം അതേ മന്ത്രങ്ങളാൽ ഷഡംഗങ്ങളിൽ ലേപനം ചെയ്യണം॥१९॥

Verse 20

निमज्य क्षालयेत्सम्यग् मलस्नानमितीरितम् । विभाव्येष्टमयं सर्वमान्तरं स्नानमाचरेत् ॥ २० ॥

മുങ്ങി നന്നായി കഴുകണം—ഇതിനെ ‘മലസ്നാനം’ എന്നു പറയുന്നു. തുടർന്ന് എല്ലാം ഇഷ്ടദേവന്റെ സാന്നിധ്യത്തോടെ നിറഞ്ഞതായി ധ്യാനിച്ച് അന്തഃസ്നാനം (മാനസശുദ്ധി) ആചരിക്കണം॥२०॥

Verse 21

अनन्तादित्यसङ्काशं निजभूषायुधैर्युतम् । मन्त्रमूर्तिं प्रभुं स्मृत्वा तत्पादोदकसंभवाम् ॥ २१ ॥

അനന്തസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തനായ, സ്വന്തം ആഭരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച, മന്ത്രമൂർത്തിയായ പ്രഭുവിനെ സ്മരിച്ച്, അവന്റെ പാദപ്രക്ഷാലനജലത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ പവിത്ര ദ്രവ്യം/ജലം സ്വീകരിക്കണം॥२१॥

Verse 22

धारां च ब्रह्मरन्ध्रेण प्रविशन्तीं निजां तनुम् । तया संक्षालयेत्सर्वमन्तर्द्देहगतं मलम् ॥ २२ ॥

ബ്രഹ്മരന്ധ്രത്തിലൂടെ ഒരു ധാര സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നു എന്ന് ധ്യാനിക്കണം; ആ ധാരയാൽ ശരീരത്തിനകത്ത് കുടിഞ്ഞിരിക്കുന്ന എല്ലാ മലിനതയും പൂർണ്ണമായി കഴുകിക്കളയണം॥२२॥

Verse 23

तत्क्षणाद्विरजा मन्त्री जायते स्फटिकोपमः । ततः श्रौतोक्तविधिना स्नात्वा मन्त्री समाहितः ॥ २३ ॥

അന്നേ ക്ഷണത്തിൽ മന്ത്രസാധകൻ മലിനതരഹിതനായി സ്ഫടികംപോലെ തെളിഞ്ഞവനാകുന്നു. തുടർന്ന് ശ്രൗതവിധിപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്ത് അവൻ സമാഹിതനായി ഏകാഗ്രനായി നിലകൊള്ളുന്നു॥२३॥

Verse 24

मन्त्रस्नानं ततः कुर्यात्तद्विधानमथोच्यते । देशकालौ च सङ्कीर्त्य प्राणायामषडङ्गकैः ॥ २४ ॥

അതിനു ശേഷം മന്ത്രസ്നാനം ചെയ്യണം; ഇപ്പോൾ അതിന്റെ വിധി പറയുന്നു. ദേശവും കാലവും ഉച്ചരിച്ച്, ഷഡംഗസഹിത പ്രാണായാമങ്ങളാൽ ശുദ്ധി വരുത്തണം॥२४॥

Verse 25

कृत्वार्कमन्दलात्तीर्थान्याह्वयेन्मुष्टिमुद्र या । ब्रह्माण्डोदरतीर्थानि करैः स्पृष्टानि ते रवेः ॥ २५ ॥

അർക്കമണ്ഡലം രൂപപ്പെടുത്തി മുഷ്ടിമുദ്രയാൽ തീർത്ഥങ്ങളെ ആവാഹിക്കണം. ഹേ രവേ! ബ്രഹ്മാണ്ഡോദരത്തിൽ വസിക്കുന്ന തീർത്ഥങ്ങൾ നിന്റെ കിരണരൂപ കരങ്ങളാൽ സ്പർശിതങ്ങളാകുന്നു॥२५॥

Verse 26

तेन सत्येन मे देव देहि तीर्थं दिवाकर ॥ २६ ॥

ആ എന്റെ സത്യബലത്താൽ, ഹേ ദേവ ദിവാകരാ, എനിക്ക് തീർത്ഥം ദയചെയ്യണമേ॥২৬॥

Verse 27

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति । नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ॥ २७ ॥

ഹേ ഗംഗേ, ഹേ യമുനേ, ഹേ ഗോദാവരീ, ഹേ സരസ്വതീ; ഹേ നർമദേ, ഹേ സിന്ധു, ഹേ കാവേരീ—ഈ ജലത്തിൽ സന്നിധി ചെയ്യണമേ॥२७॥

Verse 28

इत्यावाह्य जले तानि सुधाबीजेन योजयेत् । गोमुद्र यामृतीकृत्य कवचेनावगुण्ठ्य च ॥ २८ ॥

ഇങ്ങനെ അവയെ ജലത്തിൽ ആവാഹിച്ച് ‘സുധാ-ബീജ’ മന്ത്രത്താൽ യോജിപ്പിക്കണം. പിന്നെ ഗോ-മുദ്രയാൽ അമൃതീകരിച്ച്, കവചംകൊണ്ട് മൂടി സംരക്ഷിക്കണം॥२८॥

Verse 29

संरक्ष्यास्त्रेण तत्पश्चाच्चक्रमुद्रां प्रदर्शयेत् । वह्न्यर्केन्दुमण्डलानि तत्र सन्चितयेद्बुधः ॥ २९ ॥

അസ്ത്രമന്ത്രംകൊണ്ട് സംരക്ഷണം ചെയ്ത് ശേഷം ചക്രമുദ്ര പ്രദർശിപ്പിക്കണം. അവിടെ അഗ്നി, സൂര്യ, ചന്ദ്ര മണ്ഡലചിഹ്നങ്ങൾ ബുദ്ധിമാൻ ക്രമമായി സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 30

मन्त्रयेदर्कमन्त्रेण सुधाबीजेन तज्जलम् । मूलेन चैकादशधा तत्र सम्मन्त्र्य भावयेत् ॥ ३० ॥

അർക്കമന്ത്രവും സുധാബീജവും ജപിച്ച് ആ ജലം മന്ത്രസംസ്കാരം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് മൂലമന്ത്രംകൊണ്ട് പതിനൊന്നു പ്രാവശ്യം അഭിമന്ത്രിച്ച് ഭാവത്തോടെ അതിൽ ശക്തി നിറയ്ക്കണം.

Verse 31

पूजायन्त्रं च तन्मध्ये स्वान्तादावाह्य देवताम् । स्नापयित्वार्चयेत्तां च मानसैरुपचारकैः ॥ ३१ ॥

പൂജായന്ത്രം ഒരുക്കി അതിന്റെ മദ്ധ്യത്തിൽ സ്വന്തം അന്തർഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ദേവതയെ ആവാഹനം ചെയ്യണം. തുടർന്ന് സ്നാപനം നടത്തി മാനസോപചാരങ്ങളാൽ ദേവതയെ അർച്ചിക്കണം.

Verse 32

सिंहासनस्थां तां नत्वा तज्जलं प्रणमेत्सुधीः । आधारः सर्वभूतानां विष्णोरतुलतेजसः ॥ ३२ ॥

സിംഹാസനസ്ഥയായ ദേവിയെ നമസ്കരിച്ച് ബുദ്ധിമാൻ ആ ജലത്തെയും പ്രണാമം ചെയ്യണം. കാരണം അത് അതുലതേജസ്സുള്ള വിഷ്ണുവിന്റെ, സർവഭൂതങ്ങളുടെ ആധാരമാണ്.

Verse 33

तद्रू पाश्च ततो जाता आपस्ताः प्रणमाम्यहम् । इति नत्वा समारुन्ध्य सप्तच्छिद्राणि साधकः ॥ ३३ ॥

‘അതു തന്നെയുള്ള രൂപത്തിൽ നിന്നാണ് ഈ ആപഃ (ജലങ്ങൾ) ജനിച്ചത്; ആ ജലങ്ങളെ ഞാൻ പ്രണാമം ചെയ്യുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു നമസ്കരിക്കണം. തുടർന്ന് സാധകൻ ഏഴ് ദ്വാരങ്ങൾ (ശിരസ്സിലെ ഏഴ് രന്ധ്രങ്ങൾ) അടക്കി നിയന്ത്രിക്കണം.

Verse 34

निमज्य सलिले तस्मिन्मूलं देवाकृतिं स्मरेत् । निमज्ज्योन्मज्ज्य त्रिश्चैवं सिंचेत्कं कुंभमुद्रया ॥ ३४ ॥

ആ ജലത്തിൽ അതിനെ മുക്കി മൂലമന്ത്രവും ഭഗവാന്റെ ദിവ്യരൂപവും സ്മരിക്കണം. പിന്നെ ഇങ്ങനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം മുക്കി ഉയർത്തി കുംഭമുദ്രയാൽ ജലം തളിക്കണം।

Verse 35

त्रिर्मूलेन चतुर्मन्त्रैरभिर्षिञ्चेन्निजां तनुम् । चत्वारो मनवस्तेऽत्र कथ्यन्ते तान्त्रिका मुने ॥ ३५ ॥

മൂന്നു പ്രാവശ്യം മൂലമന്ത്രത്താലും നാലു മന്ത്രങ്ങളാലും സ്വന്തം ദേഹത്തിൽ അഭിഷേകരൂപത്തിൽ തളിക്കണം. മുനേ, ഇവിടെ താന്ത്രിക പരമ്പരപ്രകാരം നാല് ‘മനു’കളും ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 36

सिसृक्षोर्निखिलं विश्वं मुहुः शुक्रं प्रजापतेः । मातरः सर्वभूतानामापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३६ ॥

സകല വിശ്വവും സൃഷ്ടിക്കുവാൻ ഇച്ഛിക്കുന്ന പ്രജാപതിയുടെ ബീജത്തിൽ നിന്നു വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദ്ഭവിക്കുന്ന, സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ മാതൃസ്വരൂപമായ ദിവ്യ ജലങ്ങൾ എന്നെ ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ।

Verse 37

अलक्ष्मीर्मलरूपा या सर्वभूतेषु संस्थिता । क्षालयन्ति च तां स्पर्शादापो देव्यः पुनन्तु माम् ॥ ३७ ॥

മലരൂപമായ അലക്ഷ്മി സർവ്വഭൂതങ്ങളിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; ദിവ്യ ജലങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സ്പർശമാത്രത്താൽ അവളെ കഴുകി നീക്കുന്നു—അവ എന്നെ ശുദ്ധീകരിക്കട്ടെ।

Verse 38

यन्मे केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्द्धनि । ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्धन्तु वो नमः ॥ ३८ ॥

എന്റെ മുടിയിൽ, മുടിവിഭാഗത്തിൽ, ശിരസ്സിൽ; നെറ്റിയിൽ, ചെവികളിൽ, കണ്ണുകളിൽ ഉള്ള ഏതു ദൗർഭാഗ്യവും—ഹേ ആപഃ, അതിനെ നീക്കട്ടെ. നിങ്ങളെ നമസ്കരിക്കുന്നു।

Verse 39

आयुरारोग्यमैश्वर्यमरिपक्षक्षयं शुभम् । सन्तोषः क्षान्तिरास्तिक्यं विद्या भवतु वो नमः ॥ ३९ ॥

നിങ്ങൾക്ക് ദീർഘായുസ്സും ആരോഗ്യവും ഐശ്വര്യവും ശത്രുപക്ഷക്ഷയവും മംഗളവും ലഭിക്കട്ടെ; സന്തോഷം, ക്ഷമ, വേദവിശ്വാസം, സത്യവിദ്യ എന്നിവ നിങ്ങളിൽ ഉദിക്കട്ടെ—നമസ്കാരം।

Verse 40

विप्रपादोदकं पीत्वा शालग्रामशिलाजलम् । पिबेद्विरुद्धं नो कुर्यादेषां तु नियतो विधिः ॥ ४० ॥

ആദ്യം ബ്രാഹ്മണന്റെ പാദപ്രക്ഷാലനജലം പാനം ചെയ്ത്, പിന്നെ ശാലഗ്രാമശിലാജലം പാനം ചെയ്യണം. ഇവയെ പരസ്പരം വിരുദ്ധമെന്ന് കരുതരുത്; ഇവയ്ക്കായി നിശ്ചിതവിധി നിശ്ചയിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 41

पृथिव्यां यानि तीर्थानि दक्षाङ्घ्रौ तानि भूसुरे । स्वेष्टदेवं समुद्वास्य मन्त्री मार्तण्डमण्डले ॥ ४१ ॥

ഹേ ഭൂസുര ബ്രാഹ്മണാ! ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും വലതുകാൽപാദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. സ്വന്തം ഇഷ്ടദേവനെ ആഹ്വാനം ചെയ്ത് മന്ത്രജ്ഞൻ മാർത്തണ്ഡമണ്ഡലത്തിൽ (സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ) ധ്യാനിച്ച് ആരാധിക്കണം।

Verse 42

ततस्तीरं समागत्य वस्त्रं संक्षाल्य यत्नतः । वाससी परिधायाथ कुर्यात्सन्ध्यादिकं सुधीः ॥ ४२ ॥

പിന്നീട് തീരത്ത് എത്തി വസ്ത്രം ശ്രദ്ധയോടെ കഴുകണം. ശുദ്ധവസ്ത്രം ധരിച്ചു ബുദ്ധിമാൻ സന്ധ്യാദി നിത്യകർമ്മങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കണം।

Verse 43

रोगाद्यशक्तो मनुजः कुर्यात्तत्राघमर्षणम् । अथवा भस्मना स्नातो रजोभिश्चैव वाऽक्षमः ॥ ४३ ॥

രോഗാദികാരണങ്ങളാൽ അശക്തനായ മനുഷ്യൻ അവിടെ ‘ആഘമർഷണ’ പ്രായശ്ചിത്തം ചെയ്യണം. അല്ലെങ്കിൽ കഴിയാത്തപക്ഷം ഭസ്മം കൊണ്ടും, ധൂളി കൊണ്ടും സ്നാനം ചെയ്യണം।

Verse 44

अथ सन्ध्यादिकं कुर्यात् स्थित्वा चैवासने शुभे । केशवेन तथा नारायणेन माधवेन च ॥ ४४ ॥

അനന്തരം ശുഭാസനത്തിൽ സ്ഥിരമായി ഇരുന്ന് സന്ധ്യാദി നിത്യകർമ്മങ്ങൾ ആചരിക്കണം; കേശവൻ, നാരായണൻ, മാധവൻ എന്ന നാമങ്ങളാൽ ഭഗവാനെ ആവാഹിക്കണം।

Verse 45

संप्राश्य तोयं गोविन्दविष्णुभ्यां क्षालेत्करौ । मधुसूदनत्रिविक्रमाभ्यामोष्ठौ च मार्जयेत् ॥ ४५ ॥

ജലം ആചമനം ചെയ്ത ശേഷം ഗോവിന്ദൻ, വിഷ്ണു എന്ന നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ച് കൈകൾ കഴുകണം; മധുസൂദനൻ, ത്രിവിക്രമൻ നാമങ്ങളാൽ അധരങ്ങൾ തുടയ്ക്കണം।

Verse 46

वामनश्रीधराभ्यां च मुखं हस्तौ स्पृशेत्ततः । हृषीकेशपद्मनाभाभ्यां स्पृशेच्चरणौ ततः ॥ ४६ ॥

പിന്നീട് വാമനൻ, ശ്രീധരൻ നാമങ്ങൾ സ്മരിച്ച് മുഖവും കൈകളും സ്പർശിക്കണം; തുടർന്ന് ഹൃഷീകേശൻ, പദ്മനാഭൻ നാമങ്ങളാൽ പാദങ്ങൾ സ്പർശിക്കണം।

Verse 47

दामोदरेण मूर्द्धानं मुखं सङ्कर्षणेन च । वासुदेवेन प्रद्युम्नेन स्पृशेन्नासिके ततः ॥ ४७ ॥

ദാമോദരൻ എന്ന നാമത്തോടെ തലമുടിയുടെ മുകളിൽ സ്പർശിക്കണം; സംകർഷണൻ നാമത്തോടെ മുഖം; തുടർന്ന് വാസുദേവൻ, പ്രദ്യുമ്നൻ നാമങ്ങളാൽ നാസിക സ്പർശിക്കണം।

Verse 48

अनिरुद्धपुरुषोत्तमाभ्यां नेत्रे स्मृशेत्ततः । अधोक्षजनृसिंहाभ्यां श्रवणे संस्पृशेत्तथा ॥ ४८ ॥

അനന്തരം അനിരുദ്ധൻ, പുരുഷോത്തമൻ നാമങ്ങൾ സ്മരിച്ച് കണ്ണുകൾ സ്പർശിക്കണം; അതുപോലെ അധോക്ഷജൻ, നൃസിംഹൻ നാമങ്ങളാൽ ചെവികൾ സ്പർശിക്കണം।

Verse 49

नाभिं स्पृशेदच्युतेन जनार्दनेन वक्षसि । हरिणा विष्णुनांसौ च वैष्णावाचमनं त्विदम् ॥ ४९ ॥

“അച്യുത” എന്നു ജപിച്ച് നാഭി സ്പർശിക്കണം, “ജനാർദന” എന്നു പറഞ്ഞ് വക്ഷസ്ഥലം; “ഹരി”യും “വിഷ്ണു”വും എന്നു പറഞ്ഞ് ഇരുഭുജങ്ങളും സ്പർശിക്കണം—ഇതാണ് വൈഷ്ണവ ആചമനവിധി.

Verse 50

प्रणवाद्यैर्ङेतमोन्तैः केशवादिकनामभिः । मुखे नसोः प्रदेशिन्याऽनामया नेत्रकर्णयोः 1. ॥ ५० ॥

ॐ കൊണ്ട് ആരംഭിച്ച് “നേത്ര”യിൽ അവസാനിക്കുന്ന മന്ത്രങ്ങളിൽ, കേശവാദി ദിവ്യനാമങ്ങൾ ജപിച്ച് മുഖത്തും നാസികയിലും ന്യാസം ചെയ്യണം; “അനാമയ” (മന്ത്ര/നാമം) സഹിതം ചൂണ്ടുവിരലാൽ കണ്ണുകളിലും ചെവികളിലും ന്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 51

कनिष्ठया नाभिदेशं सर्वत्राङ्गुष्ठयोजनम् । आत्मविद्याशिवैस्तत्त्वैस्वाहान्तैः शैवमीरितम् ॥ ५१ ॥

ചെറുവിരലാൽ നാഭിപ്രദേശം സ്പർശിച്ച്, എല്ലായിടത്തും അങ്കുഷ്ഠപ്രമാണം പോലെ അടയാളപ്പെടുത്തണം; “ആത്മ-വിദ്യാ” മുതൽ ആരംഭിച്ച് “ശിവ” തത്ത്വങ്ങളും “സ്വാഹാ”യിൽ അവസാനിക്കുന്ന മന്ത്രങ്ങളാലുള്ള ന്യാസം—ഇതാണ് ശൈവവിധി എന്നു ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 52

दीर्घत्रयेन्दुयुग्व्योमपूर्वकैश्च पिबेज्जलम् । आत्मविद्याशिवैरेव शैवं स्वाहावसानिकैः ॥ ५२ ॥

ആദ്യം “ദീർഘ, ത്രയ, ഇന്ദു, യുഗ, വ്യോമ” എന്ന അക്ഷരങ്ങൾ മുൻപായി ഉച്ചരിച്ച് ജലം പാനം ചെയ്യണം; അതുപോലെ “ആത്മ, വിദ്യാ, ശിവ” പദങ്ങളോടുകൂടി “സ്വാഹാ”യിൽ അവസാനിക്കുന്ന ശൈവ മന്ത്രങ്ങളാൽ ശൈവവിധി നിർവഹിക്കണം.

Verse 53

वालज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं शाक्तं स्वाहावसानिकैः । वाग्लज्जाश्रीमुखैः प्रोक्तं द्विजाचमनमर्थदम् ॥ ५३ ॥

“വാ, ല, ലജ്ജാ, ശ്രീ” എന്നതോടെ ആരംഭിച്ച് “സ്വാഹാ”യിൽ അവസാനിക്കുന്ന മന്ത്രം ശാക്തമെന്ന് പറയുന്നു; “വാക്, ലജ്ജാ, ശ്രീ” എന്നതോടെ ആരംഭിക്കുന്ന ദ്വിജരുടെ ആചമനം ഫലപ്രദമെന്ന് ഉപദേശിക്കുന്നു.

Verse 54

तिलकं च ततः कुर्याद्भाले सुष्ठु गदाकृति । नन्दकं हृदये शखचक्रे चैव भुजद्वये ॥ ५४ ॥

അതിനുശേഷം നെറ്റിയിൽ ഗദാ-ആകൃതിയായി മനോഹരമായ തിലകം ഇടണം. ഹൃദയദേശത്ത് നന്ദകചിഹ്നവും, ഇരുഭുജങ്ങളിലും ശംഖ-ചക്രചിഹ്നങ്ങളും സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 55

शार्ङ्गबाणं मस्तके च विन्यसेत्क्रमशः सुधीः । कर्णमूले पार्श्वयोश्च पृष्ठे नाभौ ककुद्यपि ॥ ५५ ॥

വിദ്വാൻ സാധകൻ ക്രമമായി തലയിൽ ശാർങ്ഗവും ബാണവും എന്ന ചിഹ്നങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം. അതുപോലെ ചെവിയുടെ മൂലങ്ങളിൽ, ഇരുപാർശ്വങ്ങളിൽ, പിറകിൽ, നാഭിയിൽ, കകുദിൽ (മുകളിലെ പുറം) പോലും സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 56

एवं तु वैष्णवः कुर्यान्मृद्भिस्तीर्थोद्भवादिभिः । अग्निहोत्रोद्भवं भस्म गृहीत्वा त्र्यम्बकेण तु ॥ ५६ ॥

ഇങ്ങനെ വൈഷ്ണവൻ തീർത്ഥങ്ങളിൽ നിന്നു ലഭിക്കുന്ന പുണ്യമണ്ണ് മുതലായവ ഉപയോഗിച്ച് ആചരണം നടത്തണം. അഗ്നിഹോത്രത്തിൽ നിന്നുണ്ടായ ഭസ്മം എടുത്ത് ത്ര്യമ്പകമന്ത്രം ജപിച്ചുകൊണ്ട് അതും ധരിക്കണം।

Verse 57

किवाग्निरिति मंत्रैणाभिमन्त्र्य पञ्चमन्त्रकैः । क्रमात्तत्पुरुषाघोरसद्योजातादिनामभिः ॥ ५७ ॥

“കിവാഗ്നിരി…” എന്ന് ആരംഭിക്കുന്ന മന്ത്രം കൊണ്ട് അഭിമന്ത്രണം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ക്രമമായി പഞ്ചമന്ത്രങ്ങളാൽ—തത്പുരുഷ, അഘോര, സദ്യോജാത മുതലായ നാമങ്ങളുള്ള മന്ത്രങ്ങളാൽ—സംസ്കാരം നടത്തണം।

Verse 58

पञ्च कुर्यात्त्रिपुन्ड्राणि भालांसोदरहृत्सु च । शैवः शाक्तत्त्रिकोणाभं नारीवद्वा समाचरेत् ॥ ५८ ॥

നെറ്റി, ഇരുഭുജങ്ങൾ, ഉദരം, ഹൃദയം എന്നിവിടങ്ങളിൽ അഞ്ചു ത്രിപുണ്ഡ്രങ്ങൾ വരയ്ക്കണം. ശൈവനോ ശാക്തനോ ത്രികോണമാകൃതിയിലുള്ള ചിഹ്നം ഇടണം, അല്ലെങ്കിൽ സ്ത്രീകൾക്കായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധി അനുസരിക്കണം।

Verse 59

कृत्वा तु वैदिकीं सन्ध्यां तान्त्रिकीं च समाचरेत् । आचम्य विधिवन्मन्त्री तीर्थान्यावाह्य पूर्ववत् ॥ ५९ ॥

വൈദിക സന്ധ്യ നിർവഹിച്ചു ശേഷം താന്ത്രികാചാരവും വിധിപൂർവ്വം ആചരിക്കണം. ആചമനം ചെയ്ത് മന്ത്രസാധകൻ മുൻപുപോലെ പുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളെ ആവാഹനം ചെയ്യണം.

Verse 60

ततस्त्रिवारं दर्भेण भूमौ तोयं विनिःक्षिपेत् । सप्तधा तज्जलेनाथ मूर्द्धानमभिषेचयेत् ॥ ६० ॥

അതിനുശേഷം ദർഭകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ജലം ഒഴിക്കണം; പിന്നെ അതേ ജലത്താൽ ഏഴു പ്രാവശ്യം ശിരസ്സിൽ അഭിഷേകം/പ്രോക്ഷണം ചെയ്യണം.

Verse 61

ततश्च प्राणानायम्य कृत्वा न्यासं षडङ्गकम् । आदाय वामहस्तेऽम्बु दक्षेणाच्छाद्य पाणिना ॥ ६१ ॥

പിന്നീട് പ്രാണായാമം ചെയ്ത് ഷഡംഗ-ന്യാസം നിർവഹിക്കണം. ഇടത് കൈയിൽ ജലം എടുത്ത് വലത് കൈയുടെ ഉള്ളങ്കൈകൊണ്ട് അത് മൂടണം.

Verse 62

वियद्वाय्वग्नितोयक्ष्माबीजैः सन्मन्त्र्य मन्त्रवित् । मूलेन तस्मात् श्चोतद्भिर्बिन्दुभिस्तत्त्वमुद्रया ॥ ६२ ॥

മന്ത്രവിദൻ ആകാശം, വായു, അഗ്നി, ജലം, ഭൂമി എന്നീ ബീജമന്ത്രങ്ങളാൽ അതിനെ യഥാവിധി സംമന്ത്രിച്ച് സംസ്കരിക്കണം. പിന്നെ മൂലമന്ത്രത്താൽ, അതിൽ നിന്നു ചോരുന്ന ബിന്ദുക്കളാൽ, തത്ത്വമുദ്രയാൽ അതിനെ മുദ്രിതമാക്കണം.

Verse 63

स्वशिरः सप्तधा प्रोक्ष्यावशिष्टं तत्पुनर्जलम् । कृत्वा तदक्षरं मन्त्री नासिकान्तिकमानयेत् ॥ ६३ ॥

സ്വശിരസ്സിൽ ഏഴു പ്രാവശ്യം പ്രോക്ഷണം ചെയ്ത് ശേഷിക്കുന്ന ജലം വീണ്ടും എടുക്കണം. ആ അക്ഷരത്തെ സിദ്ധ/സംസ്കരിച്ച് മന്ത്രസാധകൻ അത് നാസികയുടെ സമീപത്തേക്ക് കൊണ്ടുവരണം.

Verse 64

जलं तेजोमयं तच्चाकृष्यान्तश्चेडया पुनः । प्रक्षाल्यान्तर्गतं तेन कलमषं तज्जलं पुनः ॥ ६४ ॥

പിന്നെ ഇടാ നാഡിയിലൂടെ അഗ്നിതേജസ്സുപോലെ ദീപ്തമായ ആ ജലം വീണ്ടും അകത്തേക്ക് ആകർഷിച്ച്, അതിനാൽ അകത്ത് പ്രവേശിച്ച കല്മഷം കഴുകി നീക്കി, അതേ ജലം വീണ്ടും പുറത്തേക്ക് ഒഴുക്കണം।

Verse 65

कृष्णवर्णं पिङ्गलया रचयेत्स्वाग्रतस्तथा । क्षिपेदस्त्रेण तत्पश्चात्कल्पिते कुलिशोपले ॥ ६५ ॥

പിംഗല (മഞ്ഞ) ദ്രവ്യംകൊണ്ട് തന്റെ മുന്നിൽ കൃഷ്ണവർണ്ണ ചിഹ്നം വരച്ച്, പിന്നെ ‘അസ്ത്ര’ മന്ത്രം ചൊല്ലി ഒരുക്കിയ കുലിശശിലയിൽ അതിനെ എറിയണം।

Verse 66

एतद्धि सर्वपापघ्नं प्रोक्तं चैवाघमर्षणम् । ततश्च हस्तौ प्रक्षाल्य प्राग्वदाचम्य मन्त्रवित् ॥ ६६ ॥

ഇതുതന്നെ ‘അഘമർഷണം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് സർവപാപനാശകമാണ്। തുടർന്ന് മന്ത്രവിദൻ കൈകൾ കഴുകി, മുൻപുപോലെ ആചമനം ചെയ്യണം।

Verse 67

समुत्थाय च मन्त्रज्ञस्ताम्रपात्रे सुमादिकम् । प्रक्षिप्यार्घं प्रदद्याद्वै मूलान्तैर्मन्त्रमुच्चरन् ॥ ६७ ॥

പിന്നെ എഴുന്നേറ്റ് മന്ത്രജ്ഞൻ താമ്രപാത്രത്തിൽ പുഷ്പാദി മംഗളദ്രവ്യങ്ങൾ ഇട്ട്, മൂലാക്ഷരാന്ത മന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചുകൊണ്ട് അർഘ്യം സമർപ്പിക്കണം।

Verse 68

रविमंडलसंस्थाय देवायार्घ्यं प्रकल्पयेत् । दत्वार्घं त्रिरनेनाथ देवं रविगतं स्मरेत् ॥ ६८ ॥

സൂര്യമണ്ഡലത്തിൽ അധിഷ്ഠിതനായ ദേവനു അർഘ്യം ഒരുക്കി സമർപ്പിക്കണം। ഇങ്ങനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം അർഘ്യം നൽകി, സൂര്യാന്തർഗതനായ ഭഗവാനെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കണം।

Verse 69

स्वल्पोक्तां च गायत्रीं जपेदष्टोत्तरं शतम् । अष्टांविंशतिवारं वा गुह्येतिमनुनार्पयेत् ॥ ६९ ॥

സംക്ഷിപ്ത ഗായത്രി മന്ത്രം അഷ്ടോത്തരശതം (108) പ്രാവശ്യം ജപിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ‘ഗുഹ്യേതി’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രത്തോടുകൂടെ ഇരുപത്തെട്ട് പ്രാവശ്യം ആഹുതി അർപ്പിക്കണം।

Verse 70

उद्यदादित्यसंकाशां पुस्तकाक्षकरांबुजाम् । कृष्णाजिनाम्बरां ब्राह्मीं ध्यायेत्ताराङिकतेऽम्बरे ॥ ७० ॥

ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ദീപ്തമായ, പദ്മഹസ്തങ്ങളിൽ പുസ്തകവും അക്ഷമാലയും ധരിച്ച, കൃഷ്ണാജിനവസ്ത്രധാരിണിയായ, നക്ഷത്രചിഹ്നിത ആകാശത്തിൽ അധിഷ്ഠിതയായ ബ്രാഹ്മീ ദേവിയെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 71

मध्याह्ने वरदां देवी पार्वतीं संस्मरेत्पराम् । शुक्लाम्बरां वृषारूढां त्रिनेत्रां रविबिम्बगाम् ॥ ७१ ॥

മധ്യാഹ്നത്തിൽ വരദായിനിയായ പരമ ദേവി പാർവതിയെ സ്മരിച്ചു ധ്യാനിക്കണം—ശ്വേതാംബരധാരിണി, വൃഷഭാരൂഢ, ത്രിനേത്രി, സൂര്യബിംബസമ ദീപ്തിമതി।

Verse 72

वरं पाशं च शूलं च दधानां नृकरोटिकाम् । सायाह्ने रत्नभूषाढ्यां पीतकौशेयवाससाम् ॥ ७२ ॥

വരമുദ്രയും പാശവും ശൂലവും ധരിച്ച്, നരകപാലപാത്രം വഹിക്കുന്ന ദേവിയെ—സായാഹ്നത്തിൽ രത്നാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയായി, പീതകൗശേയവസ്ത്രധാരിണിയായി ധ്യാനിക്കണം।

Verse 73

श्यामरङ्गां चतुर्हस्तां शङ्खचक्रलसत्कराम् । गदापद्मधारां देवीं सूर्यासनकृताश्रयाम् ॥ ७३ ॥

ശ്യാമവർണ്ണയും ചതുര്ഹസ്തയും, ശംഖചക്രങ്ങൾ കൈകളിൽ ദീപ്തമായി തിളങ്ങുന്നവളും, ഗദയും പദ്മവും ധരിക്കുന്നവളും, സൂര്യാസനത്തിൽ ആശ്രയമാക്കിയ ദേവിയെ ധ്യാനിക്കണം।

Verse 74

ततो देवानृषींश्चैव पितॄश्चापि विधानवित् । तर्पयित्वा स्वेष्टदेवं तर्पयेत्कल्पमार्गतः ॥ ७४ ॥

അതിനുശേഷം വിധിജ്ഞൻ ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും പിതൃകൾക്കും തർപ്പണം അർപ്പിച്ച്; പിന്നെ കല്പമാർഗ്ഗപ്രകാരം തന്റെ ഇഷ്ടദേവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം।

Verse 75

गुरुपङिक्तं च सन्तर्प्य साङ्गं सावरणं तथा । सायुधं वैनतेयं सन्तर्पयामीति तर्पयेत् ॥ ७५ ॥

ഗുരുപരമ്പരയെയും—സാംഗം, സാവരണം, സായുധം സഹിതം—സന്തർപ്പിച്ച്, “വൈനതേയനെ (ഗരുഡനെ) സന്തർപ്പയാമി” എന്നു പറഞ്ഞു തർപ്പണം ചെയ്യണം।

Verse 76

नारदं पर्वतं जिष्णुं निशठोद्धवदारुकान् । विष्वक्सेनं च शैलेयं वैष्णवः परितर्पयेत् ॥ ७६ ॥

വൈഷ്ണവഭക്തൻ നാരദൻ, പർവതൻ, ജിഷ്ണു, നിശഠൻ, ഉദ്ധവൻ, ദാരുകൻ; കൂടാതെ വിഷ്വക്സേനനും ശൈലേയനും തർപ്പണം അർപ്പിക്കണം।

Verse 77

एवं सन्तर्प्य विप्रेन्द्र दत्त्वार्घ्यं च विवस्वते । पूजागारं समागत्य प्रक्षाल्यान्घ्री उपस्पृशेत् ॥ ७७ ॥

ഹേ വിപ്രേന്ദ്രാ! ഇങ്ങനെ തർപ്പണം നടത്തി വിവസ്വാൻ (സൂര്യൻ)ക്ക് അർഘ്യം അർപ്പിച്ച്, പൂജാഗൃഹത്തിൽ എത്തി പാദങ്ങൾ കഴുകി ആചമനം ചെയ്യണം।

Verse 78

अग्निहोत्रस्थितानग्नीन् हुत्वोपस्थाय यत्नतः । पूजास्थलं समागत्य द्वारपूजां समाचरेत् ॥ ७८ ॥

അഗ്നിഹോത്രത്തിനായി സ്ഥാപിച്ച അഗ്നികളിൽ ഹുതി അർപ്പിച്ച്, ശ്രദ്ധയോടെ അവയെ ഉപസ്ഥാനമാക്കി, പൂജാസ്ഥലത്ത് എത്തി ദ്വാരപൂജ വിധിപൂർവ്വം ആചരിക്കണം।

Verse 79

गणेशं चोर्द्धशाखायां महालक्ष्मीं च दक्षिणे । सरस्वतीं वामभागे दक्षे विघ्नेश्वरं पुनः ॥ ७९ ॥

മേൽ ശാഖയിൽ ഗണേശനെ സ്ഥാപിക്കണം; തെക്കുഭാഗത്ത് മഹാലക്ഷ്മിയെ; ഇടത്തുഭാഗത്ത് സരസ്വതിയെ; വലത്തുഭാഗത്ത് വീണ്ടും വിഘ്നേശ്വരനെ സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 80

क्षेत्रपालं तथा वामे दक्षे गङ्गां प्रपूजयेत् । वामे च यमुनां दक्षे धातारं वामतस्तथा ॥ ८० ॥

ഇടത്തുഭാഗത്ത് ക്ഷേത്രപാലനെയും വലത്തുഭാഗത്ത് ഗംഗയെയും പൂജിക്കണം; അതുപോലെ ഇടത്തുഭാഗത്ത് യമുനയെയും വലത്തുഭാഗത്ത് ധാതാവിനെയും വിധിപൂർവ്വം പൂജിക്കണം।

Verse 81

विधातारं शङ्खपद्मनिधींश्च वामदक्षयोः । द्वारपालांस्ततोऽभ्यर्चेत्तत्तत्कल्पोदितान्सुधीः ॥ ८१ ॥

ഇട-വല ഭാഗങ്ങളിൽ വിധാതാവിനെയും ശംഖ-പദ്മ നിധിദേവതകളെയും പൂജിക്കണം; തുടർന്ന് ബുദ്ധിമാൻ ആ ആ കല്പങ്ങളിൽ പറഞ്ഞ പ്രകാരം ദ്വാരപാലകരെ അർച്ചിക്കണം।

Verse 82

नन्दः सुनन्दश्चंडण्श्च प्रचण्डः प्रचलोबलः । भद्र ः सुभद्र श्चेत्याद्या वैष्णवा द्वारपालकाः ॥ ८२ ॥

നന്ദൻ, സുനന്ദൻ, ചണ്ഡണൻ, പ്രചണ്ഡൻ, പ്രചലോബലൻ, ഭദ്രൻ, സുഭദ്രൻ മുതലായവർ—ഇവരാണ് വൈഷ്ണവ ദ്വാരപാലകർ।

Verse 83

नन्दी भृङ्गी रिटीस्कन्दो गणेशोमामहेश्वराः । वृषभश्च महाकालः शैवा वै द्वारपालकाः ॥ ८३ ॥

നന്ദി, ഭൃംഗി, റിടി, സ്കന്ദൻ, ഗണേശൻ, ഉമയും മഹേശ്വരനും—അതുപോലെ വൃഷഭവും മഹാകാലനും—ഇവരാണ് ശൈവ ദ്വാരപാലകർ।

Verse 84

ब्राह्मयाद्य्रा मातरोऽष्टौ तु शक्तयो द्वाःस्थिताः स्वयम् । सेन्दुः स्वनामाघर्णाद्या ङेनमोन्ता इमे स्मृताः ॥ ८४ ॥

ബ്രാഹ്മീ മുതലായ എട്ട് മാതൃശക്തികൾ രണ്ടു ദ്വാരങ്ങളിലും സ്വയം നിലകൊള്ളുന്നു. അവയെ സേന്ദു, സ്വനാമാ, അഘർണാ മുതലായവ—അവസാനം ങേനമോന്താ വരെ—എന്ന് സ്മരിക്കുന്നു।

Verse 85

ततः स्थित्वासने धीमानाचम्य प्रयतः शुचिः । दिव्यान्तरिक्षभौमांश्च विघ्नानुत्सार्य यत्नतः ॥ ८५ ॥

അതിനുശേഷം साधകൻ തന്റെ ആസനത്തിൽ ദൃഢമായി ഇരുന്ന്, ആചമനം ചെയ്ത് നിയന്ത്രിതനും ശുചിയുമായിട്ട്; ദിവ്യ, അന്തരീക്ഷ, ഭൗമ—എല്ലാ വിധ വിഘ്നങ്ങളും പരിശ്രമത്തോടെ നീക്കണം।

Verse 86

केशवाद्यां मातृकां तु न्यसेद्वैष्णवसत्तमः । केशवः कीर्तिसंयुक्तः कांत्या नारायणस्तथा ॥ ८६ ॥

ശ്രേഷ്ഠ വൈഷ്ണവൻ ‘കേശവ’ മുതൽ ആരംഭിച്ച് മാതൃകാ-ന്യാസം ചെയ്യണം. ‘കേശവ’ കീർത്തിയോടു ചേർന്നവൻ; ‘നാരായണ’ൻ കാന്തിയോടു ചേർന്നവൻ।

Verse 87

माधवस्तुष्टिसहितो गोविन्दः पुष्टिसंयुतः । विष्णुस्तु धृतिसंयुक्तः शान्तियुङ्मधुसूदनः ॥ ८७ ॥

‘മാധവ’ തൃപ്തിയോടുകൂടിയവൻ, ‘ഗോവിന്ദ’ പുഷ്ടിയോടുകൂടിയവൻ. ‘വിഷ്ണു’ ധൃതിയോടു ചേർന്നവൻ, ‘മധുസൂദന’ ശാന്തിയോടു യുക്തൻ।

Verse 88

त्रिविक्रमः क्रियायुक्तो वामनो दयितायुतः । श्रीधरो मेधया युक्तो हृषीकेशश्च हर्षया ॥ ८८ ॥

‘ത്രിവിക്രമ’ ക്രിയാശക്തിയോടു യുക്തൻ, ‘വാമന’ ദയിതാ (പ്രിയ ശ്രീ)യോടു യുതൻ. ‘ശ്രീധര’ മേധയോടു ചേർന്നവൻ, ‘ഹൃഷീകേശ’ ഹർഷത്തോടു ചേർന്നവൻ।

Verse 89

पद्मनाभयुता श्रद्धा लज्जा दामोदरान्विता । वासुदेवश्च लक्ष्मीयुक् सङ्कर्षण सरस्वती ॥ ८९ ॥

ശ്രദ്ധ പദ്മനാഭനോടു യുക്തമാണ്; ലജ്ജ ദാമോദരനോടു അന്വിതമാണ്. വാസുദേവൻ ലക്ഷ്മീസഹിതം വിരാജിക്കുന്നു; സങ്കർഷണൻ സരസ്വതീസഹിതം ശോഭിക്കുന്നു.

Verse 90

प्रद्युम्नः प्रीतिसंयुक्तोऽनिरुद्धो रतिसंयुतः । चक्री जयायुतः पश्चाद्गदी दुर्गासमन्वितः ॥ ९० ॥

പ്രദ്യുമ്നൻ പ്രീതിയോടു സംയുക്തൻ; അനിരുദ്ധൻ രതിയോടു അന്വിതൻ. തുടർന്ന് ചക്രധാരി (ഭഗവാൻ) ജയാസഹിതം, പിന്നെ ഗദാധാരി ദുര്‍ഗാസഹിതം വിരാജിക്കുന്നു.

Verse 91

शार्ङ्गी तु प्रभया युक्तः खड्गी युक्तस्तु सत्यया । शङ्खी चण्डासमायुक्तो हली वाणीसमायुतः ॥ ९१ ॥

ശാർങ്ഗധാരി പ്രഭയോടു യുക്തൻ; ഖഡ്ഗധാരി സത്യയോടു അന്വിതൻ. ശംഖധാരി ചണ്ഡയോടു സംയുക്തൻ; ഹലധാരി വാണിയോടു സമായുതൻ.

Verse 92

मुसली च विलासिन्या शूली विजययान्वितः । पाशी विरजया युक्तो कुशी विश्वासमन्वितः ॥ ९२ ॥

മുസലധാരി വിലാസിനിയോടു സഹിതം; ശൂലധാരി വിജയയോടു അന്വിതൻ. പാശധാരി വിരജയോടു യുക്തൻ; കുശധാരി വിശ്വാസത്താൽ സമന്വിതൻ.

Verse 93

मुकुन्दो विनतायुक्तो नन्दजश्च सुनन्दया । निन्दी स्मृत्या समायुक्तो नरो वृद्ध्या समन्वितः ॥ ९३ ॥

മുകുന്ദൻ വിനതയോടു യുക്തൻ; നന്ദജൻ സുനന്ദയോടു അന്വിതൻ. നിന്ദീ സ്മൃതിയോടു സംയുക്തൻ; നരൻ വൃദ്ധിയോടു സമന്വിതൻ.

Verse 94

समृद्धियुङ्नरकजिच्छुद्धियुक्च हरिः स्मृतः । कृष्णो बुद्ध्या युतः सत्यो भुक्त्या मुक्त्याथ सात्वतः ॥ ९४ ॥

സമൃദ്ധിയോടും നരകജയത്തോടും ശുദ്ധിയോടും കൂടിയവൻ ‘ഹരി’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. വിവേകബുദ്ധിയോടു ചേർന്നാൽ ‘കൃഷ്ണൻ’; ധർമ്മയുക്ത ഭോഗത്തോടു ചേർന്നാൽ ‘സത്യൻ’; മോക്ഷത്തോടു ചേർന്നാൽ ‘സാത്വതൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 95

सौरिक्षमे सूररमे उमायुक्तो जनार्दनः । भूधरः क्लेदिनीयुक्तो विश्वमूर्तिश्च क्लिन्नया ॥ ९५ ॥

‘സൗരിക്ഷമാ’ ശക്തിയോടു ചേർന്നാൽ അവൻ ‘സൂരരമ’; ഉമയോടു ചേർന്നാൽ ‘ജനാർദന’. ‘ക്ലേദിനീ’ ശക്തിയോടു ചേർന്നാൽ ‘ഭൂധര’; ‘ക്ലിന്നാ’ ശക്തിയോടു ചേർന്നാൽ സർവ്വവിശ്വരൂപിയായ ‘വിശ്വമൂർത്തി’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 96

वैकुण्ठो वसुधायुक्तो वसुदः पुरुषोत्तमः । बली तु परया युक्तो बलानुजपरायणे ॥ ९६ ॥

അവൻ ‘വൈകുണ്ഠൻ’; വസുധാ (ഭൂമി)യോടു ചേർന്നാൽ ‘വസുദ’—സമ്പത്ത് നല്കുന്നവൻ—എന്നും ‘പുരുഷോത്തമൻ’ എന്നും അറിയപ്പെടുന്നു. അവൻ ‘ബലി’; പരാശക്തിയോടു ചേർന്ന് ബലാനുജൻ (വിഷ്ണു)യിൽ പരായണനായി നിലകൊള്ളുന്നു.

Verse 97

बालसूक्ष्मे बृषघ्नस्तु सन्ध्यायुक्प्रज्ञया वृषः । हंसःप्रभासमायुक्तो वराहो निशया युतः ॥ ९७ ॥

ബാല്യവും സൂക്ഷ്മാവസ്ഥയും ഉള്ളപ്പോൾ അവൻ ‘ബൃഷഘ്ന’ എന്നു കീർത്തിക്കപ്പെടുന്നു; സന്ധ്യയും ജാഗ്രതപ്രജ്ഞയും ചേർന്നാൽ ‘വൃഷ’. ‘ഹംസ’ പ്രഭാസാ (ദീപ്തി)യോടു ചേർന്നവൻ; ‘വരാഹ’ നിശാ (രാത്രി)യോടു ചേർന്നവൻ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 98

विमलो धारया युक्तो नृसिंहो विद्युता युतः । केशवादिमातृकाया मुनिर्नारायणो मतः ॥ ९८ ॥

‘വിമല’ ധാര (ആധാര-പ്രവാഹം)യോടു ചേർന്നവൻ; ‘നൃസിംഹ’ വൈദ്യുതിയോടു ചേർന്നവൻ. കേശവാദി മാതൃക (വർണ്ണമാതൃക)യിൽ മുനി ‘നാരായണൻ’ എന്നുതന്നെ അഭിപ്രായപ്പെടപ്പെടുന്നു.

Verse 99

अनृताद्या च गायत्री छन्दो विष्णुश्च देवता । चक्राद्यायुधसंयुक्तं कुम्भादर्शधरं हरिम् ॥ ९९ ॥

“അനൃതാദ്യാ…” എന്നു തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രഭാഗത്തിന് ഗായത്രി ഛന്ദസ്സ്; അധിദേവത വിഷ്ണു. ചക്രാദി ആയുധങ്ങളോടും കുംഭവും ദർപ്പണവും ധരിച്ച ഹരിയെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 100

लक्ष्मीयुतं विद्युदाभं बहुभूषायुतं भजेत् । एवं ध्यात्वा न्यसेच्छक्तिं श्रीकामपुटिताक्षरम् 1. ॥ १०० ॥

ലക്ഷ്മിയോടുകൂടിയ, മിന്നലുപോലെ ദീപ്തമായ, അനേകം ആഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ദേവനെ ഭജിച്ച് ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച് ശ്രീ-കാമ മന്ത്രങ്ങളാൽ പുടിതമായ അക്ഷരത്തോടെ ശക്തി-ന്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 101

वदेत्तद्विष्णुशक्तिभ्यां हृदयं प्रणवादिकम् । त्वगसृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जाशुक्राण्यसून्वदेत् ॥ १०१ ॥

പ്രണവം (ഓം) കൊണ്ട് ആരംഭിക്കുന്ന ഹൃദയമന്ത്രം വിഷ്ണുവിനോടും അവിടുത്തെ ശക്തികളോടും ചേർത്ത് ഉച്ചരിക്കണം. തുടർന്ന് ത്വക്ക്, രക്തം, മാംസം, മേദസ്, അസ്ഥി, മജ്ജ, ശുക്രം, പ്രാണങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്കുള്ള മന്ത്രങ്ങളും ചൊല്ലണം.

Verse 102

प्राणं क्रोधं तथा मभ्यामन्तान्यादिदशस्वपि । एक मौलौ मुखे चैक द्विक नेत्रे द्विकं श्रुतौ ॥ १०२ ॥

പ്രാണം, ക്രോധം എന്നിവയും അവയാൽ ആരംഭിക്കുന്ന മറ്റ് അന്തർഘടകങ്ങളും—ആകെ പത്ത്—തത്തത് സ്ഥാനങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നു: ഒന്ന് ശിരോമൗലിയിൽ, ഒന്ന് മുഖത്തിൽ, രണ്ട് കണ്ണുകളിൽ, രണ്ട് ചെവികളിൽ.

Verse 103

नसोर्द्वयं कपोले च द्वयं द्वे द्विरदच्छदे । एकं तु रसनामूले ग्रीवायामेकमेव च ॥ १०३ ॥

നാസാരന്ധ്രങ്ങളിൽ രണ്ട്, കവിളുകളിൽ രണ്ട്; കൂടാതെ ‘ദ്വിരദച്ഛദ’ (കണപാട്/ശംഖപ്രദേശം) ഭാഗങ്ങളിൽ രണ്ട് രണ്ട്. നാവിന്റെ മൂലത്തിൽ ഒന്ന്, കഴുത്തിലും ഒന്ന് മാത്രം (സ്ഥാനം).

Verse 104

कवर्गं दक्षिणे बाहौ चवर्गं वामबाहुके । टतवर्गौ पादयोस्तु पफौ कुक्षिद्वये न्यसेत् ॥ १०४ ॥

ക-വർഗ്ഗം വലത് ഭുജത്തിൽ, ച-വർഗ്ഗം ഇടത് ഭുജത്തിൽ ന്യാസം ചെയ്യണം. ട-വർഗ്ഗവും ത-വർഗ്ഗവും പാദങ്ങളിൽ, പയും ഫയും എന്ന ധ്വനികൾ അരക്കെട്ടിന്റെ ഇരുപാർശ്വങ്ങളായ കുക്ഷികളിൽ ന്യസിക്കണം.

Verse 105

पृष्ठवंशे वमित्युक्तं नाभौ भं हृदये तु मम् । यादिसप्तापि धातुस्था हं प्राणे लं तथात्मनि ॥ १०५ ॥

‘വം’ പൃഷ്ഠവംശത്തിൽ (നട്ടെല്ലിൽ) ന്യസിക്കണമെന്ന് പറയുന്നു; ‘ഭം’ നാഭിയിൽ, ‘മം’ ഹൃദയത്തിൽ. ‘യ’ മുതലായ ഏഴ് അക്ഷരങ്ങൾ ധാതുക്കളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യട്ടെ; ‘ഹം’ പ്രാണത്തിൽ, ‘ലം’ ആത്മനിൽ ന്യസിക്കട്ടെ.

Verse 106

क्षं क्रोधे क्रमतो न्यस्य विष्णुपूजाक्षमो भवेत् । पूर्णोदर्या तु श्रीकण्ठो ह्यनन्तो विजरान्वितः ॥ १०६ ॥

ക്രോധസ്ഥാനത്ത് ക്രമമായി ‘ക്ഷം’ ന്യസിച്ചാൽ साधകൻ വിഷ്ണുപൂജയ്ക്ക് യോഗ്യനാകും. അപ്പോൾ ശ്രീകണ്ഠൻ ‘പൂർണോദര്യാ’ രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ തീർച്ചയായും അനന്തൻ, ജരാരഹിത (വിജരാ) ഗുണത്തോടെ യുക്തൻ.

Verse 107

सूक्ष्मेशः शाल्मलीयुक्तो लोलाक्षीयुक्त्रिमूर्तिकः । महेश्वरो वर्तुलाक्ष्याधीशो वै दीर्घघोणया ॥ १०७ ॥

സൂക്ഷ്മേശൻ ശാല്മലീ വൃക്ഷത്തോടു ചേർന്നവൻ; ലോലാക്ഷീ ത്രിമൂർത്തിക തത്ത്വത്തോടു യുക്തയാണ്. മഹേശ്വരൻ വർതുലാക്ഷിയുടെ അധീശൻ; അതുപോലെ ദീർഘഘോണായുടെയും അധിപൻ.

Verse 108

दीर्घमुख्या भारभूतिस्तिथीशो गोमुखीयुतः । स्थावरेशो दीर्घजिह्वायुग्धरः कुडोदरीयुतः ॥ १०८ ॥

ദീർഘമുഖ്യാ (ദീർഘമുഖമുള്ളവൾ), ഭാരഭൂതി, കൂടാതെ ഗോമുഖം (പശുമുഖം) ഉള്ള തിഥീശൻ; സ്ഥിരവരങ്ങളുടെ അധിപനായ സ്ഥാവരേശൻ, ദീർഘജിഹ്വൻ, യുഗ്ധരൻ (നുകം/യോക് ധരിക്കുന്നവൻ), കുഡോദരീ (കുടംപോലുള്ള ഉദരമുള്ളവൾ)—ഇങ്ങനെ (രൂപങ്ങൾ/സത്തകൾ) പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 109

उर्द्ध्वकेश्या तु झिण्टीशो भौतिको विकृतास्यया । सद्यो ज्वालामुखीयुक्तोल्कामुख्यानुग्रहो युतः ॥ १०९ ॥

അപ്പോൾ ഝിണ്ടീശൻ പ്രത്യക്ഷനാകുന്നു—അവന്റെ കേശങ്ങൾ മേലോട്ടുയർന്നിരിക്കുന്നു; അവൻ ഭൗതികസ്വഭാവമുള്ളവൻ, വികൃതമുഖിനിയായ ‘ആസ്യാ’യോടു യുക്തൻ. ക്ഷണത്തിൽ ജ്വാലാമുഖയുക്തനായി, ഉൽകാ മുതലായ പ്രധാന അനുഗ്രഹ-ദാതാക്കളായ പരിചാരകരാൽ അനുഗമിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 110

अक्रूर आस्यया युक्तो महासेनो विद्यया युतः । क्रोधीशश्च महाकाल्या चण्डेशेन सरस्वती ॥ ११० ॥

അക്രൂരൻ ‘ആസ്യാ’യോടു യുക്തൻ; മഹാസേനൻ ‘വിദ്യ’യാൽ സമന്വിതൻ. ക്രോധീശൻ ‘മഹാകാളി’യോടു ബന്ധിതൻ; സരസ്വതി ‘ചണ്ഡേശ’നോടു യുക്തയെന്നു പറയുന്നു.

Verse 111

पञ्चान्तकः सिद्धगौर्या युक्तश्चाथ शिरोत्तमः । त्रैलोक्यविद्यया युक्तो मन्त्रशक्त्यैकरुद्रकः ॥ १११ ॥

പഞ്ചാന്തകൻ സിദ്ധ-ഗൗരിയോടു യുക്തൻ; ശിരോത്തമൻ ത്രൈലോക്യ-വിദ്യയാൽ സമന്വിതൻ. ഏകരുദ്രകൻ ഏകാഗ്രമായ മന്ത്രശക്തിയാൽ സമ്പന്നനെന്നു പറയുന്നു.

Verse 112

कूर्मेशः कमठीयुक्तो भूतमात्रैकनेत्रकः । लम्बोदर्या चतुर्वक्त्रो ह्यजेशो द्राविणीयुतः ॥ ११२ ॥

അവൻ കൂർമേശൻ—കമഠീശക്തിയോടു യുക്തൻ; സർവ്വഭൂതങ്ങളിൽ ഏകനേത്രധാരി; ലംബോദരൻ; ചതുര്വക്ത്രൻ; അജ-പ്രഭു (ബ്രഹ്മ)യും—ദ്രാവിണിയോടു സമന്വിതൻ.

Verse 113

सर्वेशो नागरीयुक्तः सोमेशः खेचरीयुतः । मर्यादया लाङ्गलीशो दारुकेशेन रूपिणी ॥ ११३ ॥

സർവേശൻ ‘നാഗരീ’യോടു യുക്തൻ; സോമേശൻ ‘ഖേചരീ’യോടു യുക്തൻ. മര്യാദാ-തത്ത്വത്താൽ അവൻ ‘ലാങ്ഗലീശ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ദാരുകേശ’നാൽ ‘രൂപിണീ’ സൂചിതയാകുന്നു.

Verse 114

वारुण्या त्वर्द्धनारीशो उमाकान्तो मुनीश्वरः । काकोदर्या तथाषाढी पूतनासंयुतो मतः ॥ ११४ ॥

വാരുണീ നക്ഷത്ര/കാലത്തിൽ അദ്ദേഹം അർദ്ധനാരീശ്വരരൂപമായി ഗണിക്കപ്പെടുന്നു; ഉമാകാന്തയിൽ മുനീശ്വരരൂപമായി. അതുപോലെ കാകോദരീയും ആശാഢിയും സമയങ്ങളിൽ അദ്ദേഹം പൂതനാസംയുതനെന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.

Verse 115

दण्डीशो भद्रकालीयुगत्रीशो योगिनीयुतः । मीनेशः शङिखनीयुक्तो मेषेशस्तर्जनीयुतः ॥ ११५ ॥

ദണ്ഡീശൻ ഭദ്രകാളിയോടുകൂടെ; യുഗത്രീശൻ യോഗിനികളോടുകൂടെ യുതൻ. മീനേശൻ ശംഖിനിയോട് സംയുക്തൻ; മേഷേശൻ തർജനീ-ശക്തിയോട് ബന്ധപ്പെട്ടവൻ.

Verse 116

लोहितः कालरात्र्या च शिखीशः कुजनीयुतः । छलगण्डः कपर्दिन्या द्विरण्डेशश्च वज्रया ॥ ११६ ॥

ലോഹിതൻ കാലരാത്രിയോടുകൂടെ; ശിഖീശൻ കുജനീയോടുകൂടെ. ഛലഗണ്ഡൻ കപർദിനിയോട് യുതൻ; ദ്വിരണ്ഡേശൻ വജ്രയോട് സംയുക്തൻ.

Verse 117

महाबलो जयायुक्तो बलीशः सुमुखेश्वरी । भुजङ्गो रेवतीयुक्तः पिनाकी माधवीयुतः ॥ ११७ ॥

അദ്ദേഹം മഹാബലൻ, ജയയോടുകൂടെ യുതൻ; ബലീശൻ സുമുഖേശ്വരിയോടുകൂടെ. ഭുജംഗൻ (സർപ്പരൂപം) രേവതിയോട് സംയുക്തൻ; പിനാകീ മാധവിയോട് ബന്ധപ്പെട്ടവൻ.

Verse 118

खड्गीशो वारुणीयुक्तो बकेशो वायवीयुतः । श्वेतोरस्को विदारिण्या भृगुः सहजया युतः ॥ ११८ ॥

ഖഡ്ഗീശൻ വാരുണീ-ശക്തിയോട് സംയുക്തൻ; ബകേശൻ വായവീ-ശക്തിയോട് യുതൻ. ശ്വേതോരസ്കൻ വിദാരിണിയോടുകൂടെ; ഭൃഗു സഹജയോടുകൂടെ സംയുക്തൻ.

Verse 119

लकुलीशश्च लक्ष्मीयुक् शिवेशो व्यापिनीयुतः । संवर्तके महामाया प्रोक्ता श्रीकण्ठमातृका ॥ ११९ ॥

സംവർതകാലത്ത് അവൻ ലക്ഷ്മീയുക്തനായ ‘ലകുലീശൻ’, വ്യാപിനീയുക്തനായ ‘ശിവേശൻ’; കൂടാതെ ‘ശ്രീകണ്ഠമാതൃകാ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ‘മഹാമായ’ എന്നും പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 120

यत्र स्वीशपदं नोक्तं तत्र सर्वत्र योजयेत् । मुनिस्स्याद्दक्षिणामूर्तिर्गायत्रीछन्द ईरितम् ॥ १२० ॥

‘സ്വീശ’ പദം വ്യക്തമായി പറയാത്തിടത്ത്, എല്ലായിടത്തും അത് ഉൾക്കൊണ്ട് ചേർക്കണം. ഇതിന്റെ ഋഷി ‘ദക്ഷിണാമൂർത്തി’; ഛന്ദസ് ‘ഗായത്രി’ എന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 121

देवता चार्द्धनारीशो विनियोगोऽखिलाप्तये । हलो वीजानि चोक्तानि स्वराः शक्तय ईरिताः ॥ १२१ ॥

ദേവത ‘അർദ്ധനാരീശ്വരൻ’; ഇതിന്റെ വിനിയോഗം അഖിലാപ്തിക്കായി. വ്യഞ്ജനങ്ങൾ ‘ബീജങ്ങൾ’, സ്വരങ്ങൾ ‘ശക്തികൾ’ എന്നും പ്രസ്താവിക്കുന്നു।

Verse 122

कुर्याद्भृगुस्थाकाशेन षड्दीर्घाढ्येन चाङ्गकम् । बन्धूकस्वर्णवर्णागं वराक्षाङ्कुशपाशिनम् ॥ १२२ ॥

ഭൃഗു-സ്ഥ നക്ഷത്രത്തിൽ സ്ഥിതമായ ‘കാ’ ആകാശത്താൽ, കൂടാതെ ആറു ദീർഘസ്വരങ്ങളാൽ സമ്പന്നമാക്കി ദേഹം രൂപപ്പെടുത്തണം; ദേഹവർണം ബന്ധൂകപുഷ്പവും സ്വർണ്ണവും പോലെ, ശ്രേഷ്ഠ ജപമാല, അങ്കുശം, പാശം ധരിച്ചവനായി ധ്യാനിക്കണം।

Verse 123

अर्द्धेन्दुशेखरं त्र्यक्षं देववन्द्यं विचिन्तयेत् । ध्यात्वैवं शिवशक्तीश्च चतुर्थी हृदयान्तिमे ॥ १२३ ॥

അർദ്ധചന്ദ്രശേഖരനും ത്രിനേത്രനും ദേവന്മാർ വന്ദിക്കുന്നവനുമായ ശിവനെ ധ്യാനിക്കണം. ഇങ്ങനെ ശക്തിയോടുകൂടി ശിവനെ ധ്യാനിച്ച്, ഹൃദയാന്തത്തിൽ ‘ചതുര്ഥി’ ന്യാസം/ഉച്ചാരണം ചെയ്യണം।

Verse 124

सौबीजमातृकापूर्वे विन्यसेन्मातृका स्थले । विघ्नेशश्च ह्रिया युक्तो विघ्नराजः श्रिया युतः ॥ १२४ ॥

ആദ്യം ബീജസഹിതമായ മാതൃകാ-ന്യാസം ചെയ്തു, പിന്നെ മാതൃകകളെ അവ അവയുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ വിന്യസിക്കണം. വിഘ്നേശനെ ‘ഹ്രീ’യോടും വിഘ്നരാജനെ ‘ശ്രീ’യോടും കൂടി സ്ഥാപിക്കണം.

Verse 125

विनायकस्तथा पुष्ट्या शान्तियुक्तः शिवोत्तमः । विघ्नकृत्स्वस्तिसंयुक्तो विघ्नहर्ता सरस्वती ॥ १२५ ॥

വിനായകനെ ‘പുഷ്ടി’യോടും, ശിവോത്തമനെ ‘ശാന്തി’യോടും; വിഘ്നകൃതനെ ‘സ്വസ്തി’യോടും, വിഘ്നഹർത്താവിനെ ‘സരസ്വതി’യോടും കൂടി ദ്വയശക്തികളായി ആവാഹനം ചെയ്യണം.

Verse 126

स्वाहया गणनाथश्च एकदन्तः सुमेधया । कान्त्या युक्तो द्विदन्तस्तु कामिन्या गजवक्रकः ॥ १२६ ॥

‘സ്വാഹാ’യോടുകൂടെ അദ്ദേഹം ഗണനാഥൻ; ‘സുമേധാ’യോടുകൂടെ ഏകദന്തൻ. ‘കാന്തി’യോടെ ദ്വിദന്തൻ; ‘കാമിനി’യോടുകൂടെ ഗജവക്രകൻ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 127

निरञ्जनो मोहिनीयुक्कपर्द्दी तु नटीयुतः । दीर्घजिह्वः पार्वतीयुग्ज्वालिन्या शङ्कुकर्णकः ॥ १२७ ॥

നിരഞ്ജനൻ ‘മോഹിനി’യോടും, കപർദീ ‘നടി’യോടും; ദീർഘജിഹ്വൻ ‘പാർവതി’യോടും, ശങ്കുകർണകൻ ‘ജ്വാലിനി’യോടും കൂടി സംയുക്തരായി പൂജ്യരാണ്.

Verse 128

वृषध्वजो नन्दया च सुरेश्या गणनायकः । गजेन्द्रः कामरूपिण्या शूर्पकर्णस्तथोमया ॥ १२८ ॥

വൃഷധ്വജൻ (ശിവൻ) ‘നന്ദാ’യും ‘സുരേശീ’യും കൂടെ, ഗണനായകനും അതുപോലെ പൂജ്യൻ. ഗജേന്ദ്രൻ ‘കാമരൂപിണീ’യോടും, ശൂർപകർണൻ ‘ഉമാ’യോടും കൂടി സംയുക്തൻ.

Verse 129

विरोचनस्तेजोवत्या सत्या लम्बोदरेण च । महानन्दश्च विघ्नेश्या चतुर्मूर्तिस्वरूपिणी ॥ १२९ ॥

വിരോചനൻ, തേജോവതി, സത്യാ, ലംബോദരൻ എന്നിവരോടൊപ്പം, മഹാനന്ദനോടും കൂടി—അവൾ വിഘ്നേശി; അവളുടെ സ്വഭാവം ചതുര്മൂർത്തിസ്വരൂപം.

Verse 130

सदाशिवः कामदया ह्यामोदो मदजिह्वया । दुर्मुखो भूतिसंयुक्तः सुमुखो भौतिकीयुतः ॥ १३० ॥

സദാശിവൻ കാമദയയോടൊപ്പം; ഹ്യാമോദൻ മദജിഹ്വയോടൊപ്പം. ദുർമുഖൻ ഭൂതിയുമായി സംയുക്തൻ; സുമുഖൻ ഭൗതികിയുമായി യുക്തൻ.

Verse 131

प्रमोदः सितया युक्त एकपादो रमायुतः । द्विजिह्वो महिषीयुक्तो जभिन्याशूरनामकः ॥ १३१ ॥

പ്രമോദൻ സീതയോടൊപ്പം യുക്തൻ; ഏകപാദൻ രമയോടൊപ്പം. ദ്വിജിഹ്വൻ മഹിഷിയുമായി സംയുക്തൻ; മറ്റൊരാൾ ‘ജഭിന്യാശൂര’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധൻ.

Verse 132

वीरो विकर्णया युक्तः षण्मुखो भृकुटीयुतः । वरदो लज्जया वामदेवेशो दीर्घघोणया ॥ १३२ ॥

അവൻ വീരൻ, വികർണയോടൊപ്പം യുക്തൻ; ഷൺമുഖൻ, ഭൃകുടിയുക്തൻ. വരദൻ ലജ്ജയോടൊപ്പം; വാമദേവേശൻ ദീർഘഘോണമോടൊപ്പം യുക്തൻ.

Verse 133

धनुर्द्धर्या वक्रतुण्डो द्विरण्डो यामिनीयुतः । सेनानी रात्रिसंयुक्तः कामान्धो ग्रामणीयुतः ॥ १३३ ॥

‘ധനുർധര്യാ, വക്രതുണ്ഡൻ, ദ്വിരണ്ഡൻ, യാമിനീയുക്തൻ, സേനാനി, രാത്രി-സംയുക്തൻ, കാമാന്ധൻ, ഗ്രാമണീയുക്തൻ’—ഇവയാണ് (അവന്റെ) സംജ്ഞാനാമങ്ങൾ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 134

मत्तः शशिप्रभायुक्तो विमत्तो लोलनेत्रया । मत्तवाहश्चञ्चलया जटी दीप्तिसमन्वितः ॥ १३४ ॥

അവൻ മത്തനായി ചന്ദ്രസദൃശമായ പ്രഭയാൽ യുക്തനാണ്; എങ്കിലും ചഞ്ചലനേത്രയയായ സ്ത്രീയുടെ പ്രഭാവത്തിൽ മത്തമില്ലാത്തവനെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ചപലമായ മത്തവാഹനത്തോടും അസ്ഥിരസഖിയോടും കൂടി ജടാധാരി, ദീപ്തിമാൻ തപസ്വിയാണ്.

Verse 135

मुण्डी सुभगया युक्तः खड्गी दुर्भगया युतः । वरेण्यश्च शिवायुक्तो भगया वृषकेतनः ॥ १३५ ॥

അവൻ ‘മുണ്ഡീ’ സുഭഗയോടു യുക്തൻ; ‘ഖഡ്ഗീ’ ദുർഭഗയോടു യുതൻ; ‘വരേണ്യ’ ശിവയോടു കൂടിയവൻ; ‘വൃഷകേതന’ (വൃഷഭധ്വജൻ) ഭഗയോടു സഹിതൻ.

Verse 136

भक्ष्यप्रियो भगिन्या च गणेशो भगिनीयुतः । मेघनादः सुभगया व्यापी स्यात्कालरात्रियुक् ॥ १३६ ॥

‘ഭക്ഷ്യപ്രിയ’ സഹോദരിയോടുകൂടെ സിദ്ധി പ്രാപിക്കും; ‘ഗണേശ’നും സഹോദരിയോടുകൂടെ ഉണ്ടായിരിക്കും. ‘മേഘനാദ’ സുഭഗയോടൊപ്പം; ‘വ്യാപീ’ കാലരാത്രിയോടു യുക്തനാകും.

Verse 137

गणेश्वरः कालिकया प्रोक्ता विघ्नेशमातृकाः । गणेशमातृकायास्तु गणो मुनिभिरीरितः ॥ १३७ ॥

കാലികാ ഗണേശ്വരനെ ‘വിഘ്നേശ-മാതൃക’കളുടെ അധിദേവതയായി പ്രഖ്യാപിച്ചു; മുനിമാർ, ആ ഗണം ഗണേശ-മാതൃകയ്ക്കുതന്നെയാണെന്ന് പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 138

त्रिवृद्गायत्रिकाछन्दो देवः शक्तिगणेश्वरः । षड्दीर्घाढ्येन बीजेन कृत्वाङ्गानि ततः स्मरेत् ॥ १३८ ॥

ഇതിന്റെ ഛന്ദസ് ത്രിവൃത്-ഗായത്രി; അധിദേവത ശക്തി ഗണേശ്വരൻ. ആറു ദീർഘസ്വരങ്ങളാൽ യുക്തമായ ബീജമന്ത്രംകൊണ്ട് അങ്കന്യാസം ചെയ്ത്, തുടർന്ന് ധ്യാനം ചെയ്യണം.

Verse 139

पांशांकुशाभयवरान्दधानं कज्जहस्तया । पत्न्याश्लिष्टं रक्ततनुं त्रिनेत्रं गणपे भवेत् ॥ १३९ ॥

ഗണപതിയെ പാശവും അങ്കുശവും ധരിച്ച്, അഭയ‑വരമുദ്രകൾ കാണിച്ച്, ഒരു കൈയിൽ മോദകം പിടിച്ച രൂപത്തിൽ ധ്യാനിക്കണം/ചിത്രീകരിക്കണം. അദ്ദേഹം പത്നിയാൽ ആലിംഗിതൻ, രക്തവർണ്ണ ദേഹൻ, ത്രിനേത്രൻ ആയിരിക്കണം.

Verse 140

एवं ध्यात्वा न्यसेत्स्वीयबीजपूर्वाक्षरान्वितम् । निवृत्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिस्तथेधिका ॥ १४० ॥

ഇങ്ങനെ ധ്യാനിച്ച ശേഷം, സ്വന്തം ബീജവും മുൻ അക്ഷരങ്ങളും ചേർന്ന മന്ത്രത്തെ ന്യാസമായി സ്ഥാപിക്കണം. അതിൽ നിന്നു നിവൃത്തിയും പ്രതിഷ്ഠയും വിദ്യയും ശാന്തിയും കൂടുതൽ ആത്മീയ വർധനയും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 141

दीपिका रेचिका चापि मोचिका च पराभिधा । सूक्ष्मासूक्ष्मामृता ज्ञानामृता चाप्यायिनी तथा ॥ १४१ ॥

അവളെ ദീപികാ, രേഖികാ, മോചികാ, പരാ എന്നും വിളിക്കുന്നു. അതുപോലെ സൂക്ഷ്മാ, അസൂക്ഷ്മാമൃതാ, ജ്ഞാനാമൃതാ, ആപ്യായിനീ എന്നും പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 142

व्यापिनी व्योमरूपा चानन्ता सृष्टिः समृद्धिका । स्मृतिर्मेधा ततः कान्तिर्लक्ष्मीर्द्धृतिः स्थिरा स्थितिः ॥ १४२ ॥

അവൾ സർവ്വവ്യാപിനി, വ്യോമസ്വരൂപിണി, അനന്ത. അവൾ തന്നെയാണ് സൃഷ്ടിയും സമൃദ്ധിയും; അവൾ തന്നെയാണ് സ്മൃതിയും മേധയും. പിന്നെ അവൾ തന്നെയാണ് കാന്തി, ലക്ഷ്മി, ധൃതി, സ്ഥിരതയും സ്ഥിരസ്ഥിതിയും.

Verse 143

सिद्धिर्जरा पालिनी च क्षान्तिरीश्वरिका रतिः । कामिका वरदावाथ ह्लादिनी प्रीतिसंयुता ॥ १४३ ॥

അവൾ സിദ്ധി, ജരാ, പാലിനീ, ക്ഷാന്തി; ഈശ്വരികാ, രതി; കാമികാ, വരദാ; കൂടാതെ പ്രീതിയോടെ യുക്തയായ ഹ്ലാദിനീയും ആകുന്നു.

Verse 144

दीर्घा तीक्ष्णा तथा रौद्रा प्रोक्ता निद्रा च तन्द्रि का । क्षुधा च क्रोधिनी पश्चात्क्रियाकारी समृत्युका ॥ १४४ ॥

നിദ്ര മൂന്നു തരമെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു—ദീർഘം, തീക്ഷ്ണം, രൗദ്രം; തന്ദ്രയും അതുപോലെ. ക്ഷുധ ‘ക്രോധിനി’ എന്നു പറയുന്നു; പിന്നെ കർമ്മത്തിലേക്ക് തള്ളുന്ന ശക്തി വരുന്നു—മൃത്യുസമം പോലെ.

Verse 145

पीता श्वेतारुणा पश्चादसितानन्तया युता । उक्ता कलामातृकैवं तत्तद्भक्तः समाचरेत् ॥ १४५ ॥

ആദ്യം അത് പീതവർണ്ണം; പിന്നെ ശ്വേതവും അരുണവും; തുടർന്ന് അസിത (ശ്യാമ)യും അനന്തവും ചേർന്നതെന്ന് പറയുന്നു. ഇങ്ങനെ കലാമാതൃകാ വിവരണപ്പെട്ടു; അതിന്റെ ഭക്തൻ അതനുസരിച്ച് ആചരിക്കട്ടെ.

Verse 146

कलायुङ्मातृकायास्तु मुनिः प्रोक्तः प्रजापतिः । गायत्रीछन्द आख्यातं देवता शारदाभिधा ॥ १४६ ॥

കലായുങ്മാതൃകാ (വിദ്യ/മന്ത്ര)യ്ക്കു ഋഷി പ്രജാപതി എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ഛന്ദസ് ഗായത്രി എന്നു പ്രഖ്യാപിതം; ദേവത ‘ശാരദാ’ (സരസ്വതി) എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു.

Verse 147

ह्रस्वदीर्घांतरस्थैश्च तारैः कुर्यात्षडङ्गकम् । पद्मचक्रगुणैणांश्च दधतीं च त्रिलोचनाम् ॥ १४७ ॥

ഹ്രസ്വം, ദീർഘം, അന്തരസ്ഥം എന്നീ സ്വരങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്ന താരചിഹ്നങ്ങളാൽ ഷഡംഗ-ക്രമം നിർമ്മിക്കണം. കൂടാതെ പദ്മ-ചക്ര ഗുണങ്ങൾ ധരിച്ച്, ഗുണവും അംശവും (മാത്ര)യും വഹിക്കുന്ന ത്രിലോചന ദേവിയെ ധ്യാനിക്കണം.

Verse 148

पञ्चवक्त्रां भारतीं तां मुक्ताभूषां भजेत्सुधीः । ध्यात्वैवं तारपूर्वां तां न्यसेन्ङन्तकलान्विताम् ॥ १४८ ॥

സുധീ साधകൻ മുക്താഭൂഷണങ്ങളാൽ അലങ്കൃതയും പഞ്ചവക്ത്രയുമായ ആ ഭാരതി (സരസ്വതി)യെ ഭജിക്കണം. ഇങ്ങനെ ‘താര’ (ഓം) മുൻകൂട്ടി ധ്യാനിച്ച്, ങ്-അന്ത കലകളോടുകൂടി വർണ്ണന്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 149

ततश्च मूलमन्त्रस्य षडङ्गानि समाचरेत् । हृदयादिचतुर्थ्यन्ते जातीः संयोज्य विन्यसेत् ॥ १४९ ॥

അതിനുശേഷം മൂലമന്ത്രത്തിന്റെ ഷഡംഗവിധി ആചരിക്കണം. ഹൃദയം മുതൽ നാലാം അങ്കം വരെ ബീജധ്വനികൾ (ജാതികൾ) ചേർത്ത് വിധിപൂർവ്വം ന്യാസം സ്ഥാപിക്കണം॥

Verse 150

नमः स्वाहा वषट् हुं वौषट् फट् जातय ईरिताः । ततो ध्यात्वेष्टदेवं तं भूषायुधसमन्वितम् 1. ॥ १५० ॥

“നമഃ, സ്വാഹാ, വഷട്, ഹും, വൗഷട്, ഫട്” — ഇവ ജാതി-ബീജങ്ങളായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ആഭരണങ്ങളും ആയുധങ്ങളും ധരിച്ച ഇഷ്ടദേവനെ ധ്യാനിക്കണം॥

Verse 151

न्यस्याङ्गषट्कं तन्मूर्तौ ततः पूजनमारभेत् ॥ १५१ ॥

ആ ദിവ്യമൂർത്തിയിൽ ഷഡംഗ-ന്യാസം ചെയ്ത ശേഷം, പൂജ ആരംഭിക്കണം॥

Verse 152

इति श्री बृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने तृतीयपादे सन्ध्यादिनिरूपणंनाम षट्षष्टिन्तमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിന്റെ പൂർവഭാഗത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിന്റെ തൃതീയ പാദത്തിൽ ‘സന്ധ്യാദി നിരൂപണം’ എന്ന പേരിലുള്ള അറുപത്താറാം അധ്യായം സമാപ്തമായി॥