Adhyaya 43: Portents of Death (Ariṣṭa-lakṣaṇas) and the Yogin’s Response; Alarka Renounces Kingship

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे योगधर्मे ओङ्कारध्यायो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः । त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः । दत्तात्रेय उवाच । अरिष्टानि महाराज ! शृणु वक्ष्यामि तानि ते । येषामालोकनान्मृत्युं निजं जानाति योगवित् ॥

ഇങ്ങനെ ശ്രീമാർക്കണ്ഡേയപുരാണത്തിലെ യോഗധർമ്മപ്രകരണത്തിൽ ‘ഓംകാരധ്യാനം’ എന്ന നാല്പത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. ഇനി നാല്പത്തിമൂന്നാം അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു. ദത്താത്രേയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ, കേൾക്കുക; യോഗവിദൻ തന്റെ ആസന്നമരണം തിരിച്ചറിയുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 2

देवमार्गं ध्रुवं शुक्रं सोमच्छायामरुन्धतीम् । यो न पश्येन्न जीवेत स नरः संवत्सरात् परम् ॥

ദേവപഥം (ആകാശഗംഗ), ധ്രുവതാരം, ശുക്രൻ, ചന്ദ്രമണ്ഡലത്തിന്റെ ഛായ/പ്രഭാവലയം, അരുന്ധതി എന്നിവ കാണാൻ കഴിയാത്തവൻ ഒരു വർഷത്തിനപ്പുറം ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 3

अरश्मिबिम्बं सूर्यस्य वह्निं चैवांशुमालिनम् । दृष्ट्वैकादशमासात् तु नरो नोर्धन्तु जीवति ॥

ഒരു പുരുഷൻ സൂര്യമണ്ഡലത്തെ കിരണമില്ലാത്തതായും അഗ്നിയെ തേജസ്സില്ലാത്തതായും കണ്ടാൽ, അത് കണ്ട ശേഷം അവൻ പതിനൊന്ന് മാസത്തേക്കാൾ അധികം ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 4

वान्ते मूत्रपुरीषे च यः स्वर्णं रजतं तथा । प्रत्यक्षं कुरुते स्वप्ने जीवेत स दशमासिकम् ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഛർദ്ദി, മൂത്രം അല്ലെങ്കിൽ മലത്തിൽ സ്വർണ്ണവും വെള്ളിയും വ്യക്തമായി കാണുന്നവൻ (മാത്രം) പത്ത് മാസം മാത്രം ജീവിക്കും।

Verse 5

दृष्ट्वा प्रेतपिशाचादीन् गन्धर्वनगराणि च । सुवर्णवर्णान् वृक्षांश्च नव मासान् स जीवति ॥

പ്രേതങ്ങൾ, പിശാചുകൾ മുതലായവയും, ഗന്ധർവനഗരങ്ങൾ (മായാനഗരങ്ങൾ) കൂടാതെ സ്വർണ്ണവർണ്ണമുള്ള വൃക്ഷങ്ങളും കണ്ടാൽ—അവൻ ഒൻപത് മാസം ജീവിക്കും।

Verse 6

स्थूलः कृशः कृशः स्थूलो योऽकस्मादेव जायते । प्रकृतेश्च निवर्तेत तस्यायुश्चाष्टमासिकम् ॥

കാരണമില്ലാതെ ഒരാൾ പെട്ടെന്ന് തടിച്ചതായി പിന്നെ ക്ഷീണിച്ചതായി, ക്ഷീണിച്ചതായി പിന്നെ തടിച്ചതായി മാറി, തന്റെ സ്വാഭാവിക ദേഹപ്രകൃതിയിൽ നിന്ന് വിട്ടുപോയാൽ, അവന്റെ ആയുസ്സ് (മാത്രം) എട്ട് മാസം।

Verse 7

खण्डं यस्य पदं पार्ष्ण्यां पादस्याग्रे च वा भवेत् । पांशुकर्दमयोर्मध्ये सप्त मासान् स जीवति ॥

ഒരു പുരുഷന്റെ കാൽ—കുതികാലിലോ അല്ലെങ്കിൽ പാദത്തിന്റെ മുൻഭാഗത്തിലോ—ഒടിഞ്ഞതുപോലെയോ ദോഷമുള്ളതുപോലെയോ ആയി, അവൻ പൊടിയും ചെളിയും തമ്മിൽ ഉള്ളവനെന്നപോലെ കാണപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ഏഴ് മാസം ജീവിക്കും।

Verse 8

गृध्रः कपोतः काकालो वायसो वापि मूर्धनि । क्रव्यादो वा खगो नीलः षण्मासायुः प्रदर्शकः ॥

കഴുകൻ, പ്രാവ്, കാക്ക അല്ലെങ്കിൽ റേവൻപോലുള്ള പക്ഷി ഒരാളുടെ തലയിൽ ഇരിക്കുകയോ, നീല നിറമുള്ള മാംസഭക്ഷി പക്ഷി അങ്ങനെ ഇരിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, ശേഷായുസ്സ് ആറുമാസമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 9

हन्यते काकपङ्क्तीभिः पांशुवर्षेण वा नरः । स्वां छायामन्यथा दृष्ट्वा चतुः पञ्च स जीवति ॥

കാക്കകളുടെ കൂട്ടം കൊണ്ടോ പൊടിവർഷം കൊണ്ടോ മനുഷ്യൻ മരണത്തിലേക്ക് വീഴുന്നു. തന്റെ നിഴൽ വികൃതമായോ അസ്വാഭാവികമായോ കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ നാലോ അഞ്ചോ ദിവസം മാത്രമേ ജീവിക്കൂ।

Verse 10

अनभ्रे विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमाश्रिताम् । रात्राविन्द्रधनुश्चापि जीवितं द्वित्रिमासिकम् ॥

മേഘങ്ങളില്ലാതെയും മിന്നൽ കാണപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, പ്രത്യേകിച്ച് തെക്കുദിശയിൽ; കൂടാതെ രാത്രിയിൽ ഇന്ദ്രധനുസ് കാണുകയാണെങ്കിൽ—ശേഷായുസ്സ് രണ്ടോ മൂന്നോ മാസം മാത്രമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 11

घृते तैले तथादर्शे तोये वा नात्मनस्तनुम् । यः पश्येदशिरस्कां वा मासादूर्ध्वं न जीवति ॥

നെയ്യിൽ, എണ്ണയിൽ, കണ്ണാടിയിൽ അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളത്തിൽ സ്വന്തം ശരീരം നോക്കുമ്പോൾ അത് തലമില്ലാത്തതായി കാണുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ ഒരു മാസത്തിന് മീതെ ജീവിക്കുകയില്ല।

Verse 12

यस्य वस्तसमो गन्धो गात्रे शवसमोऽपि वा । तस्यार्धमासिकं ज्ञेयं योगिनो नृप ! जीवितम् ॥

ഹേ രാജാവേ, ഒരാളുടെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പഴകിയ/പൂപ്പൽ പിടിച്ച വസ്ത്രത്തിന്റെ ഗന്ധം പോലെയോ, ശവഗന്ധം പോലെയോ ദുർഗന്ധം പുറപ്പെടുകയാണെങ്കിൽ, യോഗികൾ പറയുന്നു—ശേഷായുസ്സ് പകുതി മാസം എന്നു അറിയണം।

Verse 13

यस्य वै स्त्रमात्रस्य हृत्पादमवशुष्यते । पिबतश्च जलं शोषो दशाहं सोऽपि जीवति ॥

അൽപശ്രമം കൊണ്ടുതന്നെ ഒരാളുടെ ഹൃദയപ്രദേശവും പാദങ്ങളും വരണ്ടുപോകുകയും, വെള്ളം കുടിച്ചിട്ടും വരൾച്ച അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ—അവൻ പത്ത് ദിവസമേ ജീവിക്കൂ.

Verse 14

सम्भिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कृन्तति । हृष्यते नाऽम्बुसंस्पर्शात् तस्य मृत्युरुपस्थितः ॥

ഒരാളിൽ വികൃതമായ വാതം മർമ്മസ്ഥാനങ്ങളെ ‘ഛേദിച്ച്’ വേദനിപ്പിക്കുകയും, വെള്ളത്തിന്റെ സ്പർശത്തിലും ആനന്ദം തോന്നാതിരിക്കുകയുമെങ്കിൽ—മരണം അവനോട് അടുത്തെത്തിയതായി അറിയണം.

Verse 15

ऋक्षवानरयानस्थो गायन् यो दक्षिणां दिशम् । स्वप्ने प्रयाति तस्यापि न मृत्युः कालमिच्छति ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ കരടി-വാഹനത്തിലോ കുരങ്ങ്-വാഹനത്തിലോ കയറി പാടിക്കൊണ്ട് തെക്കുദിശയിലേക്ക് പോകുന്നുവെങ്കിൽ—അവനോടും മരണം താമസിക്കാതെ, നിശ്ചിത സമയത്ത് തന്നെ വരും.

Verse 16

रक्तकृष्णाम्बरधरा गायन्ती हसती च यम् । दक्षिणाशान्नयेन्नारी स्वप्ने सोऽपि न जीवति ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ചുവപ്പും കറുപ്പും വസ്ത്രം ധരിച്ച ഒരു സ്ത്രീ—പാടിയും ചിരിച്ചും—ആരെയെങ്കിലും തെക്കുദിശയിലേക്ക് നയിച്ചാൽ, അവനും ജീവിക്കുകയില്ല; മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു.

Verse 17

नग्नं क्षपणकं स्वप्ने हसमानाṃ महाबलम् । एकं संविक्ष्य वल्गन्तं विद्याद्मृत्युमुपस्थितम् ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ നഗ്ന ക്ഷപണകനെ (നഗ്ന തപസ്വിയെ) ചിരിച്ചുകൊണ്ട്—ശക്തനും ഏകാകിയും ആയി—ചാടിക്കളിച്ച് സഞ്ചരിക്കുന്നതായി കണ്ടാൽ, മരണം എത്തിയതായി (സമീപമാണെന്ന്) അറിയണം.

Verse 18

आमस्तकतालाद्यस्तु निमग्नं पङ्कसागरे । स्वप्ने पश्यत्यथात्मानं स सद्यो म्रियते नरः ॥

ഒരു പുരുഷൻ സ്വപ്നത്തിൽ താനെ ചെളിക്കടലിൽ തലമുടിയുടെ ശിഖരം വരെ മുങ്ങിയതായി കണ്ടാൽ, ആ പുരുഷൻ ഉടൻ തന്നെ മരണപ്പെടുന്നു।

Verse 19

केशाङ्गारांस्तथा भस्म भुजङ्गान्निर्जलां नदीम् । दृष्ट्वा स्वप्ने दशाहात्तु मृत्युरेकादशे दिने ॥

സ്വപ്നത്തിൽ മുടി കനലായി, ചാരമായി, പാമ്പുകളായി മാറിയതായി കാണുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ളമില്ലാത്ത നദി കാണുകയോ ചെയ്താൽ—പത്ത് ദിവസത്തിന് ശേഷം പതിനൊന്നാം ദിവസം മരണം വരുന്നു।

Verse 20

करालैर्विकटैः कृष्णैः पुरुषैरुद्यतायुधैः । पाषाणैस्ताडितः स्वप्ने सद्यो मृत्युं लभेन्नरः ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരു പുരുഷൻ ഭീകരവും വികൃതവുമായ കറുത്ത പുരുഷന്മാർ ആയുധങ്ങൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് കല്ലെറിഞ്ഞ് അടിക്കുന്നതായി കണ്ടാൽ, അവൻ ഉടൻ തന്നെ മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 21

सूर्योदये यस्य शिवा क्रोशन्ती याति संमुखम् । विपरीतं परीतं वा स सद्यो मृत्युमृच्छति ॥

സൂര്യോദയസമയത്ത് ശിവാ (നരി) കൂകിക്കൊണ്ട് ഒരു പുരുഷന്റെ നേരെ വരുകയാണെങ്കിൽ—വിരുദ്ധദിശയിൽ നിന്നായാലും ചുറ്റി വരുകയായാലും—അവൻ ഉടൻ തന്നെ മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 22

यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदयं बाधते क्षुधा । जायते दन्तघर्षश्च स गतायुर्न संशयम् ॥

ഭക്ഷണം കഴിച്ചതുടൻ തന്നെ ഒരു പുരുഷന്റെ ഹൃദയത്തിൽ (വക്ഷസ്സിൽ) വിശപ്പ് തോന്നുകയും പല്ലുകൾ അരയ്ക്കൽ/കടകട ശബ്ദം ഉണ്ടാകുകയും ചെയ്താൽ, അവന്റെ ആയുസ്സ് ക്ഷയിച്ചു—സംശയമില്ല।

Verse 23

दीपगन्धं न यो वेत्ति त्रस्यत्यह्नि तथा निशि । नात्मानं परनेत्रस्थं वीक्षते न स जीवति ॥

വിളക്കിലെ എണ്ണ/പുകയുടെ ഗന്ധം ഗ്രഹിക്കാനാകാത്തവൻ, പകലും രാത്രിയും ഭീതിയോടെ കഴിയുന്നവൻ, തന്റെ ആത്മാവിനെ മറ്റൊരാളുടെ കണ്ണുകളിൽ സ്ഥിതമായതുപോലും കാണാനാകാത്തവൻ—അവൻ ജീവിക്കുന്നില്ല।

Verse 24

शक्रायुधं चार्धरात्रे दिवा ग्रहगणं तथा । दृष्ट्वा मन्येत संक्षीणमात्मजीवितमात्मवित् ॥

ആരെങ്കിലും അർദ്ധരാത്രിയിൽ ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധം (ഇന്ദ്രധനുസ്സ്) കാണുകയോ, പകലിൽ ഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടം കാണുകയോ ചെയ്താൽ, ജ്ഞാനി തന്റെ ആയുസ്സ് ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം।

Verse 25

नासिका वक्रतामेति कर्णयोर्नमनॊन्नती । नेत्रञ्च वामं स्रवति यस्य तस्यायुरुद्गतम् ॥

ഒരു മനുഷ്യന്റെ മൂക്ക് വളഞ്ഞുപോകുകയോ, ചെവികൾ തൂങ്ങുകയോ അസമമായി ഉയരുകയോ, ഇടത് കണ്ണിൽ നിന്ന് വെള്ളം/സ്രാവം വരുകയോ ചെയ്താൽ—അവന്റെ ആയുസ്സ് വിട്ടുപോയിരിക്കുന്നു।

Verse 26

आरक्ततामेति मुखं जिह्वा वा श्यामतां यदा । तदा प्राज्ञो विजानीयान्मृत्युमासन्नमात्मनः ॥

മുഖം ചുവപ്പുനിറം കൈക്കൊള്ളുകയോ, നാവ് കറുത്ത/മങ്ങിയ നിറമാകുകയോ ചെയ്താൽ, ജ്ഞാനി അവനു മരണം സമീപമാണെന്ന് അറിയണം।

Verse 27

उष्ट्र-रासभयानेन यः स्वप्ने दक्षिणां दिशम् । प्रयाति तञ्च जानीयात् सद्योमृत्युं न संशयः ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒട്ടകമോ കഴുതയോ കയറി തെക്കുദിശയിലേക്കു യാത്ര ചെയ്യുന്നവനെ—സംശയമില്ലാതെ ഉടൻമരണഭാഗിയെന്ന് അറിയുക।

Verse 28

पिधाय कर्णौ निर्घोषं न शृणोत्यात्मसम्भवम् । नश्यते चक्षुषोर्ज्योतिर्यस्य सोऽपि न जीवति ॥

ചെവികൾ അടച്ചിട്ടിട്ടും സ്വന്തം ഉള്ളിൽ നിന്നുയരുന്ന അന്തർനാദം കേൾക്കാത്തവനും, കണ്ണുകളുടെ പ്രകാശം (ശക്തി) അണഞ്ഞുപോകുന്നവനും—അവൻ ജീവിക്കുന്നില്ല; അവന്റെ മരണം സമീപമാണ്.

Verse 29

पततो यस्य वै गर्ते स्वप्ने द्वारं पिधीयते । न चोत्तिष्ठति यः श्वभ्रात्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ കുഴിയിലേക്കു വീഴുന്നതുപോലെ തോന്നി, വാതിൽ അടഞ്ഞുപോകുകയും, ആ പാതാളത്തിൽ നിന്ന് അവൻ ഉയരാതിരിക്കുകയും ചെയ്താൽ—അവന്റെ ആയുസ്സ് അവസാനത്തിലേക്ക് എത്തിയിരിക്കുന്നു.

Verse 30

ऊर्ध्वा च दृष्टिर्न च सम्प्रतिष्ठा रक्ताः पुनः सम्परिवर्तमाना । मुखस्य चोष्मा शुषिरञ्च नाभेः शंसन्ति पुंसामपरं शरीरम् ॥

നോട്ടം മേലോട്ടാകുക, സ്ഥിരത നഷ്ടപ്പെടുക; കണ്ണുകൾ ചുവന്ന് ഇളകിമറിയുക; മുഖത്തിലെ ചൂട് വിട്ടുപോകുക, നാഭിയിൽ ശൂന്യത—ഇവ മനുഷ്യർക്കു ‘മറ്റൊരു ദേഹം’ (മരണംയും പരിവർത്തനവും) പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 31

स्वप्नेऽग्निं प्रविशेद्यस्तु न च निष्क्रमते पुनः । जलप्रवेशादपि वा तदन्तं तस्य जीवितम् ॥

സ്വപ്നത്തിൽ ഒരാൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് പിന്നെ പുറത്തുവരാതിരുന്നാൽ—അഥവാ അതുപോലെ ജലത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ—അത് അവന്റെ ആയുസ്സിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 32

यश्चाभिहन्यते दुष्टैर्भूतै रात्रावथो दिवा । स मृत्युम् सप्तरा्त्र्यन्ते नरः प्राप्रोत्यसंशयम् ॥

രാത്രിയോ പകലോ ദുഷ്ടഭൂതങ്ങൾ അടിക്കുകയോ പീഡിപ്പിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നവൻ—അവൻ സംശയമില്ലാതെ ഏഴ് രാത്രികളുടെ അവസാനം മരണത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 33

स्ववस्त्रममलं शुक्लं रक्तं पश्यत्यथासितम् । यः पुमान् मृत्युमासन्नं तस्यापि हि विनिर्दिशेत् ॥

ഒരു പുരുഷൻ തന്റെ ശുദ്ധമായ വെളുത്ത വസ്ത്രം ചുവപ്പോ കറുപ്പോ ആയി കാണുന്നുവെങ്കിൽ, അവനോടും മരണം അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്ന് അറിയണം।

Verse 34

स्वभाववैपरीत्यन्तु प्रकृतेश्च विपर्ययः । कथयन्ति मनुष्याणां सदासन्नौ यमान्तकौ ॥

സ്വഭാവം മറിഞ്ഞുപോകുകയും സ്വാഭാവികാവസ്ഥ വികൃതമാകുകയും ചെയ്താൽ, ആ വ്യക്തിയുടെ അടുത്ത് യമനും മരണവും എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് പറയുന്നു।

Verse 35

येषां विनीतः सततं येऽस्य पूज्यतमा मताः । तानेव चावजानाति तानेव च विनिन्दति ॥

അവൻ എപ്പോഴും വിനീതനായി പെരുമാറിയവരെയും ഏറ്റവും ആദരണീയരായി കരുതിയവരെയും അവൻ അവഹേളിച്ച് കുറ്റപ്പെടുത്താൻ തുടങ്ങുകയാണെങ്കിൽ, അത് മരണസന്നിധിയുടെ ലക്ഷണമാകുന്നു।

Verse 36

देवान्नार्चयते वृद्धान् गुरून् विप्रांश्च निन्दति । मातापित्रोर्न सत्कारं जामातॄणां करोति च ॥

അവൻ ദേവന്മാരെ ആരാധിക്കുന്നില്ല; മൂപ്പന്മാരെയും ആചാര്യന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും നിന്ദിക്കുന്നു; മാതാപിതാക്കൾക്ക് യഥോചിത ബഹുമാനം നൽകുന്നില്ല; മരുമക്കൾക്കും വേണ്ട ആദരം കാണിക്കുന്നില്ല—ഇത്തരം പെരുമാറ്റം ഗുരുതര നിമിത്തമായി ഗ്രഹിക്കണം।

Verse 37

योगिनां ज्ञानविदुषामन्येषां च महात्मनाम् । प्राप्ते तु काले पुरुषस्तद्विज्ञेयं विचक्षणैः ॥

കാലം വന്നാൽ മനുഷ്യൻ യോഗിമാരോടും ജ്ഞാനികളോടും മറ്റു മഹാത്മാക്കളോടും പോലും അവഗണന കാണിക്കും; വിവേകികൾ ഇതിനെ അന്തത്തിന്റെ ലക്ഷണമായി തിരിച്ചറിയണം।

Verse 38

योगिनां सततं यत्नादरिष्टान्यवनीपते । संवत्सरान्ते तज्ज्ञेयं फलदानि दिवानिशम् ॥

ഹേ ഭൂമിപതേ, യോഗികൾ നിരന്തര പരിശ്രമത്തോടെ അരിഷ്ട-ലക്ഷണങ്ങൾ (അപശകുനങ്ങൾ) നിരീക്ഷിക്കുന്നു. വർഷാന്ത്യത്തിൽ അവ പകലും രാത്രിയും ഫലം നൽകുന്നതായി ഗ്രഹിക്കണം.

Verse 39

विलोक्या विशदा चैषां फलपङ्क्तिः सुभीषणाः । विज्ञाय कार्यो मनसि स च कालो नरेश्वर ॥

ഇവയെ വ്യക്തമായി നിരീക്ഷിച്ച്, അവയുടെ ഫലക്രമം—അത്യന്തം ഭയാനകം—മനസ്സിൽ ഉറപ്പിക്കണം; ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, ആ കാലത്തെയും തിരിച്ചറിയണം.

Verse 40

ज्ञात्वा कालञ्च तं सम्यगभयस्थानमाश्रितः । युञ्जीत योगी कालोऽसौ यथा नास्याफलो भवेत् ॥

ആ കാലത്തെ ശരിയായി അറിഞ്ഞ്, അഭയപദം ശരണം പ്രാപിച്ച്, യോഗി യോഗത്തിൽ ഏർപ്പെടണം—ആ കാലം അവനു നിഷ്ഫലമാകാതിരിക്കുവാൻ.

Verse 41

दृष्ट्वारिष्टं तथा योगी त्यक्त्वा मरणजं भयम् । तत्स्वभावं तदालोक्य काले यावत्युपागतम् ॥

ഇങ്ങനെ അരിഷ്ടം കണ്ടിട്ട്, യോഗി മരണജന്യമായ ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, അതിന്റെ സ്വഭാവം പരിശോധിക്കണം; ആ കാലം എത്രത്തോളം അടുത്തുവന്നുവെന്ന് നിരീക്ഷിക്കണം.

Verse 42

तस्य भागे तथैवाह्नो योगं युञ्जीत योगवित् । पूर्वाह्ने चापराह्ने च मध्याह्ने चापि तद्दिने ॥

അന്നേ ദിവസത്തിലെ അതേ സമയവിഭാഗത്തിൽ യോഗവിദൻ യോഗാഭ്യാസം ചെയ്യണം—പൂർവാഹ്നമാകട്ടെ, അപരാഹ്നമാകട്ടെ, അല്ലെങ്കിൽ മധ്യാഹ്നമാകട്ടെ, അന്നേ ദിവസം തന്നെ.

Verse 43

यत्र वा रजनीभागे तदरिष्टं निरीक्षितम् । तत्रैव तावद्युञ्जीत यावत् प्राप्तं हि तद्दिनम् ॥

രാത്രിയുടെ ഏതെങ്കിലും പ്രഹരഭാഗത്തിൽ ആ അത്ഭുതലക്ഷണം കണ്ടാൽ, ആ ദിവസം വരുന്നതുവരെ അതേ പ്രഹരത്തിൽ തന്നെ সাধന ചെയ്യണം।

Verse 44

ततस्त्यक्त्वा भयं सर्वं जित्वा तं कालमात्मवान् । तत्रैवावसथे स्थित्वा यत्र वा स्थैर्यमात्मनः ॥

അതിനുശേഷം എല്ലാ ഭയവും ഉപേക്ഷിച്ച് ആ കാലത്തെ ജയിച്ച്, ആത്മസംയമിയൻ അതേ വാസസ്ഥലത്തിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളണം—അല്ലെങ്കിൽ ആത്മസ്ഥൈര്യം ലഭിക്കുന്നിടത്ത് എവിടെയായാലും।

Verse 45

युञ्जीत योगं निर्जित्य त्रीन् गुणान् परमात्मनि । तन्मयश्चात्मना भूत्वा चिद्वृत्तिमपि सन्त्यजेत् ॥

പരമാത്മാവിൽ ത്രിഗുണങ്ങളെ ജയിച്ച് യോഗസാധന ചെയ്യണം. സ്വന്തം ആത്മാവിനെ ആ പരമസ്വഭാവത്തോട് ഏകീകരിച്ച്, ചിത്തവൃത്തികളെയും പോലും ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 46

ततः परमनिर्वाणमतीन्द्रियमगोचरम् । यद्बुद्धेर्यन्न चाख्यातुं शक्यते तत् समश्नुते ॥

അതിനു ശേഷം അവൻ പരമ നിർവാണം പ്രാപിക്കുന്നു—ഇന്ദ്രിയാതീതം, സർവ്വവിഷയാതീതം, ബുദ്ധ്യാതീതം, വാക്കുകൾക്കു അഗോചരമായത്।

Verse 47

एतत् सर्वं समाख्यातं तवालर्क ! यथार्थवत् । प्राप्स्यसे येन तद्ब्रह्म संक्षेपात्तन्निबोध मे ॥

ഹേ അലർക്കാ! ഇതെല്ലാം നിനക്കു സത്യമായി വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇനി നീ ആ ബ്രഹ്മത്തെ പ്രാപിക്കേണ്ടതിന്, എന്നിൽ നിന്ന് സംക്ഷേപമായി അതു ഗ്രഹിക്കൂ।

Verse 48

शशाङ्करश्मिसंयोगाच्छन्द्रकान्तमणिः पयः । समुत्सृजति नायुक्तः सोपमा योगिनः स्मृता ॥

ചന്ദ്രകിരണങ്ങളുടെ സ്പർശം ലഭിക്കുമ്പോൾ ചന്ദ്രകാന്തമണി ദ്രവം സ്രവിക്കുന്നു; യഥോചിത സംയോഗമില്ലെങ്കിൽ സ്രവിക്കുകയില്ല. ഇത് യോഗിക്കുള്ള ഉപമയായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 49

यच्चार्करश्मिसंयोगादर्ककान्तो हुताशनम् । आविष्करोति नैकः सन्नुपमा सापि योगिनः ॥

അതുപോലെ അർക്കകാന്തമണി സൂര്യകിരണങ്ങളുടെ സംയോഗത്താൽ അഗ്നിയെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു; എങ്കിലും അത് സ്വയം പല അഗ്നികളല്ല. ഇതും യോഗിക്കുള്ള ഉപമയാണ്.

Verse 50

पिपीलिकाखु-नकुल-गृहगोधा-कपिञ्जलाः । वसन्ति स्वामिवद् गेहे ध्वस्ते यान्ति ततोऽन्यतः ॥

ചീറ്റകൾ, എലികൾ, മുങ്ങൂസുകൾ, വീട്ടുപല്ലികൾ, തിത്തിരിപ്പക്ഷികൾ എന്നിവ വീട്ടിൽ തങ്ങളാണ് ഉടമകൾ എന്നപോലെ പാർക്കും; വീട് തകർന്നാൽ അവ മറ്റിടത്തേക്ക് പോകും.

Verse 51

दुःखन्तु स्वामिनो ध्वंसे तस्य तेषां न किञ्चन । वेश्मनो यत्र राजेन्द्र सोपमा योगसिद्धये ॥

ആ വീട് നശിക്കുമ്പോൾ ദുഃഖം ഉടമയ്ക്കാണ്; അവ ജീവികൾക്കത് ഒന്നുമല്ല. ഹേ രാജാവേ, ഈ ഉപമ യോഗസിദ്ധി പ്രാപ്തിക്കായുള്ളതാണ്.

Verse 52

मृद्वाहिकाल्पदेहापि मुखाग्रेणाप्यणीयसाः । करोति मृद्भारचयमुपदेशः स योगिनः ॥

മണ്ണ് ചുമക്കുന്ന ചീറ്റയും അതിസൂക്ഷ്മ ദേഹവും അതിലും സൂക്ഷ്മമായ വായ്തുമ്പും ഉണ്ടായിട്ടും ഭാരമുള്ള മണ്ണിന്റെ കൂമ്പാരം ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇത് യോഗിക്കുള്ള ഉപദേശം.

Verse 53

पशुपक्षिमनुष्याद्यैः पत्रपुष्पफलान्वितम् । वृक्षं विलुप्यमानन्तु दृष्ट्वा सिध्यन्ति योगिनः ॥

ഇല‑പൂ‑ഫലം നിറഞ്ഞ വൃക്ഷം മൃഗ‑പക്ഷി‑മനുഷ്യാദികൾ കൊള്ളയടിക്കുന്നതു കണ്ടു, അതിൽ നിന്നുള്ള ബോധം ഗ്രഹിച്ച് യോഗികൾ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 54

रुरुशावविषाणाग्रमालक्ष्य तिलकाकृतिम् । सह तेन विवर्धन्तं योगी सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

പുതിയ റുരു‑മാനിന്റെ കൊമ്പിന്റെ അഗ്രം എള്ളുതിലകചിഹ്നംപോലെ; അത് അതിനോടൊപ്പം തന്നെ വളരുന്നതു നിരീക്ഷിച്ച്, ക്രമവൃദ്ധിയുടെ തത്ത്വം അറിഞ്ഞ് യോഗി പരിപൂർണ്ണത പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 55

द्रवपूर्णमुपादाय पात्रमारोहतो भुवः । तुङ्गमार्गं विलोक्योच्चैर्विज्ञातं किं न योगिना ॥

ദ്രവം നിറഞ്ഞ പാത്രം കൈയിൽ എടുത്ത്, കുത്തനെയുള്ള പാതയിൽ നിലത്തു നിന്നു മേലോട്ടു കയറുന്നവനെ കണ്ടാൽ—ജാഗ്രത, സമതുലനം, आरोഹണം എന്നിവയുടെ തത്ത്വം യോഗിക്ക് എന്താണ് ഗ്രഹിക്കാനാകാത്തത്?

Verse 56

सर्वस्वे जीवनायालं निखाते पुरुषस्य या । चेष्टा तां तत्त्वतो ज्ञात्वा योगिनः कृतकृत्यता ॥

ജീവിക്കാനായി മനുഷ്യൻ തന്റെ മുഴുവൻ ധനം മറച്ചു കുഴിച്ചുവെച്ച് എന്ത് പരിശ്രമം ചെയ്താലും—ആ പരിശ്രമത്തിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വഭാവം അറിഞ്ഞ് യോഗി കൃതാർത്ഥനാകുന്നു।

Verse 57

तद्गृहं यत्र वसतिः तद्भोज्यं येन जीवति । येन सम्पद्यते चार्थस्तत्सुखं ममतात्र का ॥

ഇതുതന്നെ ‘ഗൃഹം’—ഇതിൽ വസിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ ‘അന്നം’—അതുകൊണ്ട് ജീവിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ ‘ധനം’—അതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്യം സിദ്ധിക്കുന്നു; ഇതുതന്നെ ‘സുഖം’—ഇവയിൽ ‘എന്റെ’ എന്ന മമത എന്ത്?

Verse 58

अभ्यार्थितोऽपि तैः कार्यं करोति करणैर्यथा । तथा बुद्ध्यादिभिर्योगी पारक्यैः साधयेत्परम् ॥

അവർ പ്രേരിപ്പിച്ചാലും മനുഷ്യൻ കർമേന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഉപകരണങ്ങളാൽ പ്രവർത്തി ചെയ്യുന്നതുപോലെ, യോഗി ബുദ്ധി മുതലായ (മനം‑ഇന്ദ്രിയ)ങ്ങളെ സ്വയം മുതൽ ബാഹ്യമെന്നു കരുതി അവയിലൂടെ പരമതത്ത്വം സാദ്ധ്യമാക്കണം।

Verse 59

जड उवाच ततः प्रणम्यात्रिपुत्रमलर्कः स महीपतिः । प्रश्रयावनतो वाक्यमुवाचातिमुदान्वितः ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ രാജാവ് അലർക്കൻ അത്രിയുടെ പുത്രനെ നമസ്കരിച്ചു, മഹാനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, വിനയവും ആദരവും നിറഞ്ഞ വാക്കുകളാൽ പറഞ്ഞു।

Verse 60

अलर्क उवाच दिष्ट्या देवैरिदं ब्रह्मन् ! पराभिभवसम्भवम् । उपपादितमत्युग्रं प्राणसन्देहदं भयम् ॥

അലർക്കൻ പറഞ്ഞു—സൗഭാഗ്യവശാൽ, സത്യത്തിൽ ദേവന്മാരാൽ തന്നേ, എന്റെ പരാജയവും അപമാനവും ജനിപ്പിച്ച ഈ അതിഭീകരമായ ഭയം ഉളവായി; അതിനാൽ എന്റെ ജീവനെക്കുറിച്ചും സംശയം തോന്നി।

Verse 61

दिष्ट्या काशिपतेर्भूरि-बलसम्पत्पराक्रमः । यदुच्छेदादिहासयातः स युष्मत्सङ्गदो मम ॥

സൗഭാഗ്യവശാൽ കാശിയുടെ രാജാവ് മഹാബലവും സമ്പത്തും പരാക്രമവും ഉള്ളവനായിരുന്നു; അവൻ എന്റെ ശക്തി/സ്ഥാനത്തെ ക്ഷയിപ്പിച്ചതിനാൽ ഞാൻ ഇവിടെ വന്നു, അതുവഴി നിങ്ങളോടുള്ള സാന്നിധ്യം എനിക്ക് ലഭിച്ചു।

Verse 62

दिष्ट्या मन्दबलश्चाहं दिष्ट्या भृत्याश्च मे हताः । दिष्ट्या कोशः क्षयं यातो दिष्ट्याहं भीतिमागतः ॥

സൗഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ ശക്തി ക്ഷയിച്ചു; സൗഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ അനുചരർ കൊല്ലപ്പെട്ടു; സൗഭാഗ്യവശാൽ എന്റെ ഖജനാവ് നശിച്ചു; സൗഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ ഭയത്തിലായി।

Verse 63

दिष्ट्या त्वत्पादयुगलं मम स्मृतिपथं गतम् । दिष्ट्या त्वदुक्तयः सर्वा मम चेतसि संस्थिताः ॥

സൗഭാഗ്യത്താൽ നിങ്ങളുടെ പാദയുഗളം എന്റെ സ്മൃതിപഥത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; സൗഭാഗ്യത്താൽ തന്നേ നിങ്ങളുടെ സർവ്വോപദേശങ്ങളും എന്റെ മനസ്സിൽ ദൃഢമായി സ്ഥാപിതമായി।

Verse 64

दिष्ट्या ज्ञानं ममोत्पन्नं भवतश्च समागमात् । भवता चैव कारुण्यं दिष्ट्या ब्रह्मन् ! कृतं मम ॥

സൗഭാഗ്യത്താൽ നിങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടിയതിലൂടെ എനിക്കുള്ളിൽ ജ്ഞാനം ഉദിച്ചു; സൗഭാഗ്യത്താൽ തന്നേ, ഹേ ബ്രാഹ്മണ, നിങ്ങൾ എനിക്കു കരുണ കാണിച്ചു।

Verse 65

अनर्थोऽप्यर्थतां याति पुरुषस्य शुभोदयॆ । यथेदमुपकाराय व्यसनं सङ्गमात्तव ॥

ശുഭമായ ബോധോദയം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ദുരിതവും മനുഷ്യന് അർത്ഥവത്തായ ലാഭമായി മാറുന്നു; നിങ്ങളെ കണ്ടുമുട്ടിയതിലൂടെ ഈ ദുര്ഭാഗ്യം എനിക്കു ഉപകാരമായതുപോലെ।

Verse 66

सुबाहुरुपकारी मे स च काशिपतिः प्रभो । ययोः कृतेऽहं संप्राप्तो योगीश ! भवतोऽन्तिकम् ॥

സുബാഹു എനിക്കു ഉപകാരിയായിരുന്നുവു—അതുപോലെ കാശിയിലെ ആ രാജാവും, ഹേ പ്രഭോ; ആ രണ്ടുപേരുടെ കാരണത്താൽ, ഹേ യോഗികളുടെ നാഥാ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ സന്നിധിയിൽ എത്തി।

Verse 67

सोऽहं तव प्रसादाग्नि-निर्दग्धाज्ञानकिल्बिषः । तथा यतिष्ये येनेदृङ् न भूयां दुःखभाजनम् ॥

അതിനാൽ ഞാൻ—നിങ്ങളുടെ പ്രസാദാഗ്നിയിൽ അജ്ഞാനജന്യ പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായവനായി—ഇനി ഒരിക്കലും ഇത്തരത്തിലുള്ള ദുഃഖത്തിന്റെ പാത്രമാകാതിരിക്കുവാൻ പരിശ്രമിക്കും।

Verse 68

परित्यजिष्ये गार्हस्थ्यमार्तिपादपकाननम् । त्वत्तोऽनुज्ञां समासाद्य ज्ञानदातुर्महात्मनः ॥

ഹേ മഹാത്മാ ജ്ഞാനദാതാവേ! നിങ്ങളുടെ അനുവാദം ലഭിച്ച ശേഷം ഞാൻ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമം ഉപേക്ഷിക്കും—അതിന്റെ മുഖം വെറും പാദപ്രദർശനത്തിന്റെ കാട്ടുകാഴ്ചയും ദുഃഖമയവുമാണ്।

Verse 69

दत्तात्रेय उवाच गच्छ राजेन्द्र ! भद्रं ते यथा ते कथितं मया । निर्ममो निरहङ्कारस्तथा चर विमुक्तये ॥

ദത്താത്രേയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ, പോകുക; നിനക്കു മംഗളം വരട്ടെ. മോക്ഷാർത്ഥം ഞാൻ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ തന്നെ ജീവിക്ക—മമതയും അഹങ്കാരവും ഇല്ലാതെ।

Verse 70

जड उवाच एवमुक्तः प्रणम्यैनमाजगाम त्वारान्वितः । यत्र काशिपतिर्भ्राता सुबाहुश्चास्य सोऽग्रजः ॥

ജഡൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഉപദേശം ലഭിച്ച അവൻ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു, വേഗത്തിൽ തന്റെ സഹോദരനായ കാശീനാഥനും മൂത്ത സഹോദരനായ സുബാഹുവും ഉണ്ടായിരുന്ന സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി।

Verse 71

समुत्पत्य महाबाहुं सोऽलर्कः काशिभूपतिम् । सुबाहोरग्रतो वीरमुवाच प्रहसन्निव ॥

അലർക്കൻ എഴുന്നേറ്റ്, സുബാഹുവിന്റെ മുമ്പിൽ, അല്പം പുഞ്ചിരിയോടെ എന്നപോലെ, മഹാബാഹുവായ വീരൻ കാശീരാജാവിനെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു।

Verse 72

राज्यकामुक काशीश ! भुज्यतां राज्यमूर्जितम् । तथा च रोचते तद्वत् सुबाहोः संप्रयच्छ वा ॥

ഹേ കാശീനാഥാ, രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനേ! ഈ ശക്തിയുള്ള രാജ്യം അനുഭവിക്ക. അല്ലെങ്കിൽ നിനക്കത് ഇഷ്ടമെങ്കിൽ, ഇതിനെ അതുപോലെ സുബാഹുവിന് ഏല്പിക്ക.

Verse 73

काशिराज उवाच किमलर्क ! परित्यक्तं राज्यं ते संयुगं विना । क्षत्रियस्य न धर्मोऽयं भवांश्च क्षत्रधर्मवित् ॥

കാശിയുടെ രാജാവ് പറഞ്ഞു— “അലർക്കാ! യുദ്ധമില്ലാതെ നീ രാജ്യം എന്തുകൊണ്ട് ഉപേക്ഷിച്ചു? ഇത് ക്ഷത്രിയധർമ്മമല്ല; നീ ക്ഷത്രിയധർമ്മം അറിയുന്നവനല്ലോ.”

Verse 74

निर्जितामात्यवर्गस्तु त्यक्त्वा मरणजं भयम् । सन्दधीत शरं राजा लक्ष्यं उद्दिश्य वैरिणम् ॥

മന്ത്രിസമൂഹത്തെ നിയന്ത്രണത്തിലാക്കി, മരണത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ഭയം ഉപേക്ഷിച്ച്, രാജാവ് ശത്രുവിനെ ലക്ഷ്യമാക്കി അമ്പ് ചാർത്തണം।

Verse 75

तं जित्वा नृपतिर्भोगान् यथाभिलषितान् वरान् । भुञ्जीत परमं सिद्ध्यै यजेत च महामखैः ॥

അവനെ ജയിച്ച ശേഷം, രാജാവ് പരമസിദ്ധിക്കായി ഇഷ്ടാനുസരണം ഉത്തമഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിക്കണം; കൂടാതെ മഹായജ്ഞങ്ങളും നടത്തണം।

Verse 76

अलर्क उवाच एवमीदृशकं वीर ! ममाप्यासीन् मनः पुरा । साम्प्रतं विपरीतार्थं शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥

അലർക്കൻ പറഞ്ഞു— “വീരാ! എന്റെ മനസ്സും ഒരിക്കൽ ഇതുപോലെയായിരുന്നു. എന്നാൽ ഇപ്പോൾ വിപരീതമായ നിശ്ചയം കേൾക്കുക—അതിന്റെ കാരണവും കൂടെ।”

Verse 77

यथायं भौतिकः सङ्घस्तथान्तः करणं नृणाम् । गुणास्तु सकलास्तद्वदशेषेष्वेव जन्तुषु ॥

ഈ ശരീരം ഭൗതിക ഘടകങ്ങളുടെ കൂട്ടമായിരിക്കുന്നതുപോലെ, മനുഷ്യരുടെ അന്തഃകരണവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്; അതുപോലെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും യാതൊരു ഒഴിവുമില്ലാതെ എല്ലാ ജീവികളിലും പൂർണ്ണമായി നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 78

चिच्छक्तिरेक एवायं यदा नान्योऽस्ति कश्चन । तदा का नृपते ज्ञानान्मित्रारिप्रभुभृत्यता ॥

ആ ഒരേയൊരു ചൈതന്യശക്തി മാത്രമേ നിലനിൽക്കുകയുള്ളൂ, അതിന് പുറമെ മറ്റൊന്നുമില്ലെങ്കിൽ, ഹേ രാജാവേ, ജ്ഞാനം ഉദിച്ച ശേഷം ‘സുഹൃത്ത്’ ‘ശത്രു’ അല്ലെങ്കിൽ ‘സ്വാമി’ ‘ദാസൻ’ എന്ന ധാരണകൾക്ക് എവിടെ ഇടം ശേഷിക്കും?

Verse 79

तन्मया दुःखमासाद्य त्वद्भयोद्भवमुत्तमम् । दत्तात्रेयप्रसादेन ज्ञानं प्राप्तं नरेश्वर ॥

ഹേ നരാധിപാ, നിനക്കുള്ള ഭയത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ പരമ ദുഃഖത്തെ നേരിട്ടുകൊണ്ട്, ദത്താത്രേയന്റെ കൃപയാൽ ഞാൻ തത്ത്വജ്ഞാനം പ്രാപിച്ചു.

Verse 80

निर्जितेन्द्रियवर्गस्तु त्यक्त्वा सङ्गमशेषतः । मनो ब्रह्मणि सन्धाय तज्जये परमो जयः ॥

എന്നാൽ ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ ജയിച്ച്, ആസക്തിയെ പൂർണ്ണമായി ഉപേക്ഷിച്ച്, മനസ്സിനെ ബ്രഹ്മത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച്—അതിനെ ജയിക്കുന്നതുതന്നെ പരമവിജയം ആകുന്നു.

Verse 81

संसाध्यमन्यत्तत्सिद्ध्यै यतः किञ्चिन्न विद्यते । इन्द्रियाणि च संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति ॥

ആ പരിപൂർണ്ണത കൈവരിക്കാൻ മറ്റൊന്നും ചെയ്യേണ്ടതില്ല. ഇന്ദ്രിയനിയമനത്തിലൂടെ തന്നെയാണ് സിദ്ധി ലഭിക്കുന്നത്.

Verse 82

सोऽहं न तेऽरिर्न ममासि शत्रुः सुबाहुरेषो न ममापकारी । दृष्टं मया सर्वमिदं यथात्मा अन्विष्यतां भूप ! रिपुस्त्वयान्यः ॥

ഞാൻ നിന്റെ ശത്രുവല്ല; നീയും എന്റെ വൈരിയല്ല. ഈ സുബാഹുവും എനിക്ക് കുറ്റക്കാരനല്ല. ഇതെല്ലാം ഞാൻ ആത്മരൂപമായി കണ്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ രാജാവേ, അന്വേഷിക്കൂ—ശത്രു മറ്റൊന്നാണ് (നീ കരുതുന്നതല്ല).

Verse 83

इत्त्थं स तेनाभिहितो नरेन्द्रो हृष्टः समुत्थाय ततः सुबाहुः । दिष्ट्येति तं भ्रातरमाभिनन्द्य काशीश्वरं वाक्यमिदं बभाषे ॥

അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാജാവ് സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റു. തുടർന്ന് സുബാഹു ‘സ്വസ്തി’ എന്നു പറഞ്ഞു ആ സഹോദരനെ വന്ദിച്ച് കാശീനാഥനോടു ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു.