Adhyaya 64

Verse 1

अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय

ധൃതരാഷ്ട്രൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! എന്റെ പുത്രന്റെ തുടകൾ തകർന്നു അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണപ്പോൾ, ഭീമസേനൻ അവന്റെ തലയിൽ കാൽ വെച്ചപ്പോൾ, അവൻ എന്ത് പറഞ്ഞു? അവൻ തന്റെ ശൗര്യത്തിൽ അത്യന്തം അഭിമാനിയായിരുന്നു. ആ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീകരമായ ദുരന്തത്തിൽ അകപ്പെട്ടപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ഏതു വാക്കുകൾ ഉച്ചരിച്ചു?

Verse 2

अत्यर्थ कोपनो राजा जातवैरश्न पाण्डुषु व्यसन परमं प्राप्त: किमाह परमाहवे

വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡവരോടു ജന്മജാത വൈരം പുലർത്തുന്ന, അത്യന്തം ക്രോധിയായ രാജാവ് ദുര്യോധനൻ ആ പരമസമരത്തിൽ പരമമായ ദുരന്തത്തിലേക്ക് വീണിരുന്നു. അപ്പോൾ അവൻ എന്ത് പറഞ്ഞു?

Verse 3

संजय उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्त भग्नेन तस्मिन्‌ व्यसन आगते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, നരാധിപനേ! കേൾക്കുക; സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാർത്ഥമായി ഞാൻ പറയും. ആ ദുരന്തം വന്നപ്പോൾ, ഭഗ്നനായ ആ രാജാവ് പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഞാൻ വിവരിക്കാം.

Verse 4

संजयने कहा--राजन्‌! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, കേൾക്കുക. നരേശ്വരാ! ആ ഭീകര ദുരന്തത്തിൽ അകപ്പെട്ടപ്പോൾ, തുടകൾ തകർന്ന രാജാവ് ദുര്യോധനൻ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ യഥാർത്ഥമായി വിവരിക്കുന്നു. തുടകൾ ഭഗ്നമായ ആ നൃപൻ ഭൂമിയിൽ വീണു ധൂളിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു. അവിടെ ചിതറിയ മുടി ഒതുക്കിക്കൊണ്ട് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി. പിന്നെ ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവനെ നിന്ദിച്ച് ഒരു കഠിന നിശ്വാസം വിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 5

केशान्‌ नियम्य यत्नेन नि:श्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ പരിശ്രമത്തോടെ തന്റെ കേശങ്ങൾ നിയന്ത്രിച്ചു; സർപ്പത്തെപ്പോലെ കനത്ത ശ്വാസം വിട്ടുകൊണ്ട്, ഉഗ്രാവേശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ എന്നെ നോക്കി.

Verse 6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विप: । प्रकीर्णान्‌ मूर्थजान्‌ धुन्वन्‌ दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഉന്മത്ത ഗജത്തെപ്പോലെ അവൻ ഭൂമിയിൽ തന്റെ ഭുജങ്ങൾ അമർത്തി പിഴിഞ്ഞു; ചിതറിയ കേശം കുലുക്കിക്കൊണ്ട് പല്ലുകൾ പല്ലിൽ അമർത്തി കടിച്ചുകീറി.

Verse 7

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ശാന്തനുപുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, ആ നാഥനും രക്ഷകനും, കൂടാതെ ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർണനും (നേതൃത്വത്തിൽ) ഉണ്ടായിരിക്കെ—

Verse 8

गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे । अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഗൗതമൻ, ശകുനിയും, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണനും; അതുപോലെ അശ്വത്ഥാമാവ്, ശല്യൻ, വീരനായ കൃതവർമ്മനും (ഉണ്ടായിരുന്നു)—

Verse 9

इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഈ അവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കാരണം കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. ശാന്തനുപുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർണൻ, ആചാര്യ കൃപൻ, ശകുനി, ആയുധധാരികളിൽ സർവശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യൻ, അശ്വത്ഥാമാവ്, വീരനായ ശല്യൻ, കൃതവർമ്മൻ—ഇവർ എന്റെ രക്ഷകരായിരുന്നിട്ടും ഞാൻ ഈ ദശയിൽ വീണു. കാലത്തിന്റെ പരിധി ആരും ലംഘിക്കുവാൻ കഴിയില്ല. പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണികളുടെ സേനാധിപനായിരുന്ന ഞാൻ ഈ നിലയിലേക്കെത്തി.

Verse 10

आखूयातव्यं मदीयानां ये5स्मिन्‌ जीवन्ति संयुगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഈ യുദ്ധത്തിൽ നമ്മുടെ പക്ഷത്തിൽ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവർ ആരൊക്കെയാണെന്ന് നിർബന്ധമായി അറിയിക്കണം।

Verse 11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയമായും പാണ്ഡവർ അനേകം ക്രൂരവും നിർദയവുമായ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തിരിക്കുന്നു।

Verse 12

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसै: पाण्डवै: कृतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇതും അപകീർത്തി വരുത്തുന്ന പ്രവൃത്തിയാണ്; ക്രൂരരായ പാണ്ഡവർ ഇതു ചെയ്തു।

Verse 13

का प्रीति: सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സത്ത്വധർമ്മത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവന്, കൃത്രിമ നിബന്ധനകളും മറഞ്ഞ കുതന്ത്രങ്ങളും ആശ്രയിച്ച് ജയം നേടിയാൽ എന്ത് തൃപ്തി ഉണ്ടാകും?

Verse 14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അധർമ്മത്തിലൂടെ ജയം നേടിയിട്ട് ഏതു പണ്ഡിതൻ സത്യമായി ഹർഷിക്കും? ധർമ്മവും അതിന്റെ ഫലവും അറിയുന്നവന് അധർമ്മജന്യമായ വിജയം യഥാർത്ഥ തൃപ്തിക്ക് കാരണമാകില്ല।

Verse 15

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് ഇതിൽ എന്ത് അത്ഭുതം? എന്റെ തുട നുറുങ്ങിയിരിക്കെ ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഈ നിലയിൽ ഇരിക്കുന്നതിൽ വിസ്മയം എന്ത്?

Verse 16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—(അവൻ) പരാക്രമത്തിൽ ജ്വലിച്ചു, ശ്രിയാൽ അനുഗ്രഹിതനായി, ബന്ധുക്കളുടെ ഇടയിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 17

अभिशनज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च मे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ മാതാവും പിതാവും യുദ്ധധർമ്മത്തിൽ നന്നായി പണ്ഡിതരാണ്. എന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ടാൽ അവർ ഇരുവരും ദുഃഖത്തിൽ ആകുലരാകും. എന്റെ അപേക്ഷപ്രകാരം അവർക്കു ഈ സന്ദേശം അറിയിക്കണം—ഞാൻ യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, പോഷിക്കപ്പെടേണ്ടവരെ സംരക്ഷിച്ചു, സമുദ്രപര്യന്തം ഭൂമിയെ നന്നായി ഭരിച്ചു.

Verse 18

तौ हि संजय दुःखार्तो विज्ञाप्यौ वचनाद्धि मे । इष्टं भृत्या भृता: सम्यग्‌ भू: प्रशास्ता ससागरा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സഞ്ജയ, എന്റെ മരണവാർത്ത കേട്ടാൽ ആ മാതാപിതാക്കൾ തീർച്ചയായും ദുഃഖത്തിൽ ആർത്തരാകും. അതിനാൽ എന്റെ വാക്കുപ്രകാരം അവരോട് അറിയിക്കണം—ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം യജ്ഞങ്ങൾ നടത്തി, ആശ്രിതരെ നന്നായി പോഷിച്ചു, സമുദ്രസഹിതമായ ഭൂമിയെ ശരിയായി ഭരിച്ചു.

Verse 19

मूर्थ्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय । दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സഞ്ജയ, ശത്രുക്കൾ ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നേ ഞാൻ അവരുടെ ശിരസ്സിന്മേൽ നിലകൊണ്ടവനായി—അർത്ഥাৎ അവരുടെ മേൽ ആധിപത്യം പുലർത്തി. എനിക്ക് കഴിയുന്നത്ര പങ്കുകളും ദാനങ്ങളും നൽകി; സുഹൃത്തുകൾക്ക് പ്രിയമായതും ചെയ്തു.

Verse 20

मानिता बान्धवा: सर्वे वश्य: सम्पूजितो जन:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ബന്ധുക്കളെല്ലാം യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടു; ജനങ്ങളെ നിയന്ത്രണത്തിൽ വെച്ചിട്ടും അവരെ പൂർണ്ണമായി ബഹുമാനിച്ച് യഥാവിധി സ്വീകരിച്ചു.”

Verse 21

त्रितयं सेवितं सर्व को नु स्वन्ततरो मया । “मैंने सभी बन्धु-बान्धवोंको सम्मान दिया। अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले लोगोंका सत्कार किया और धर्म, अर्थ एवं काम सबका सेवन कर लिया। मेरे समान सुन्दर अन्त किसका हुआ होगा? ।।

“ധർമ്മം, അർത്ഥം, കാമം—ഈ ത്രിതയം ഞാൻ പൂർണ്ണമായി അനുഷ്ഠിച്ചു; പിന്നെ എനിക്കു തുല്യമായ ശുഭാന്ത്യം ആരുടേതാകും? രാജപ്രമുഖന്മാരിലും ദുർലഭമായ മാന്യം, ആജ്ഞാപാലനത്താൽ എനിക്ക് ലഭിച്ചു.”

Verse 22

यातानि परराष्ट्राणि नूपा भुक्ताश्च दासवत्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അവർ മറ്റുരാജ്യങ്ങളിലേക്കു പോയിരിക്കുന്നു; അവിടെ ദാസന്മാരെപ്പോലെ ഉപയോഗിക്കപ്പെട്ടു—ആശ്രിതരാക്കി ചൂഷണം ചെയ്യപ്പെട്ടു.”

Verse 23

अधीतं विधिवदू दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഞാൻ വിധിപ്രകാരം അധ്യയനം ചെയ്തു, യഥാവിധി ദാനങ്ങൾ നൽകി, രോഗമില്ലാത്ത ദീർഘായുസ്സ് നേടി. ഹേ വിഭോ, ഭാഗ്യവശാൽ വിപുലമായ രാജലക്ഷ്മി എനിക്കായിരുന്നു; എന്റെ മരണത്തിനു ശേഷമേ അത് മറ്റൊരാളിലേക്കു പോയുള്ളൂ.”

Verse 24

स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान्‌ प्रेष्यवदाश्रित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ സ്വന്തം ആചരണത്താൽ ഞാൻ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളെ ജയിച്ചു—എന്നേക്കാൾ ആത്മസംയമമുള്ളവൻ ആരുണ്ട്? ഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റിട്ടില്ല; ദാസനെപ്പോലെ മറ്റുള്ളവരുടെ ആശ്രയത്തിലും കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല.”

Verse 25

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “വെറും ‘ക്ഷത്രബന്ധുക്കൾ’ ആയിട്ടും യോദ്ധസ്ഥാനത്തെ അവകാശപ്പെടുന്നവർ, സത്യമായി തങ്ങളുടെ സ്വധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ…”

Verse 26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्‌ प्राकृतवज्जित:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “ഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ വൈരത്താൽ പിൻമാറിയില്ല; നീചമായി, സാധാരണജനത്തെപ്പോലെ പെരുമാറിയതുമില്ല.”

Verse 27

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्‌ विषेण वा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “ഉറങ്ങുന്നവനെയോ അശ്രദ്ധനായവനെയോ ഒരാൾ എങ്ങനെ വധിക്കുമോ—അല്ലെങ്കിൽ വിഷംകൊണ്ട് തന്നെ നശിപ്പിക്കുമോ—അത്തരം വധരീതിയെന്നു പറയപ്പെടുന്നു,” അതായത് യോദ്ധധർമ്മത്തിന് വിരുദ്ധമായ, നിന്ദ്യവും ഒളിച്ചുനടത്തുന്നതുമായ കൃത്യം.

Verse 28

अश्वत्थामा महाभाग: कृतवर्मा च सात्वत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: അവിടെ മഹാഭാഗനായ അശ്വത്ഥാമാവും സാത്വതവംശജനായ കൃതവർമ്മനും ഉണ്ടായിരുന്നു—യുദ്ധാനന്തര സംഭവവികാസങ്ങളിൽ മുഖ്യകർത്താക്കൾ; വിശ്വസ്തതയും ഹിംസയുടെ ശേഷിച്ച നിഴലും തുടർന്നുള്ള തീരുമാനങ്ങളെയും ഫലങ്ങളെയും രൂപപ്പെടുത്തുന്നു.

Verse 29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു: “അനേകം രീതിയിൽ പാണ്ഡവർ—അധർമ്മമാർഗത്തിൽ പ്രവൃത്തരായി—…”

Verse 30

वार्तिकांश्षाब्रवीद्‌ राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ സത്യപരാക്രമിയായ പുത്രനായ രാജാവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—“സംഘം നഷ്ടപ്പെട്ട യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ ഞാൻ അവരുടെ പിന്നാലെ പോകും.”

Verse 31

अधर्माद्‌ भीमसेनेन निहतो<हं यथा रणे । सोऊ हं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा

യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനൻ അധർമ്മമായി എന്നെ വധിച്ചു. അതിനാൽ സ്വർഗ്ഗഗതനായ ദ്രോണനെയും, അതുപോലെ കർണനെയും ശല്യനെയും—ആ ഇരുവരെയും—ഞാൻ കാണാൻ പോകുന്നു.

Verse 32

वृषसेनं महावीर्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । जलसन्ध॑ महावीर्य भगदत्तं च पार्थिवम्‌

അവിടെ മഹാവീര്യനായ വൃഷസേനനും, സൗബലനായ ശകുനിയും, മഹാപരാക്രമിയായ ജലസന്ധനും, രാജാവ് ഭഗദത്തനും ഉണ്ട്.

Verse 33

सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्‌ । दुःशासनपुरोगांश्न भ्रातृनात्मसमांस्तथा

അവിടെ മഹാധനുർധരനായ സോമദത്തനും, സിന്ധുരാജനായ ജയദ്രഥനും, ദുഃശാസൻ മുൻപിൽ നിൽക്കേ എന്റെ സഹോദരന്മാരും—പരാക്രമത്തിൽ എനിക്കു തുല്യർ—ഉണ്ട്.

Verse 34

दौ:शासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ । एतांश्वान्यांश्व सुबहून्‌ मदीयांश्व सहस्रश:

അവിടെ ദുഃശാസന്റെ വിക്രാന്തനായ പുത്രനും, ലക്ഷ്മണനും, എന്റെ ഇരുപുത്രന്മാരും—ഇവരെല്ലാം; കൂടാതെ എന്റെ പക്ഷത്തിലെ അനേകർ—ആയിരക്കണക്കിന് യോദ്ധാക്കളും (അവിടെ ഉണ്ട്).

Verse 35

कर्थ॑ भ्रातृन्‌ हतान्‌ श्र॒त्वा भर्तारं च स्‍्वसा मम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ സഹോദരി തന്റെ സഹോദരന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടതും ഭർത്താവും വീണതും കേട്ടപ്പോൾ എങ്ങനെ പ്രതികരിച്ചു?

Verse 36

स्‍्नुषाभि: प्रस्नुषाभिश् वृद्धो राजा पिता मम

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വൃദ്ധനായ എന്റെ പിതാവായ രാജാവ് മരുമക്കളാലും കൊച്ചുമക്കളുടെ ഭാര്യമാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു.

Verse 37

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിശ്ചയം ലക്ഷ്മണന്റെ മാതാവും—പുത്രനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവളും ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടവളും—ദുഃഖാഘാതത്തിൽ വീണുപോയിരിക്കണം.

Verse 38

यदि जानाति चार्वाक: परिव्राड्‌ वाग्विशारद:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വാഗ്വൈഭവത്തിൽ നിപുണനായ ആ പരിവ്രാജകനായ ചാർവാകൻ സത്യമായി (ഈ കാര്യം) അറിയുന്നുവെങ്കിൽ…

Verse 39

समन्तपज्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्वरुते

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ആ പുണ്യ സമന്തപഞ്ചകത്തിൽ,

Verse 40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष

അപ്പോൾ, ഹേ മാരിഷ, ആയിരക്കണക്കിന് ജനങ്ങളുടെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു.

Verse 41

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളും സഹിതം, ചരാചരസകലത്തോടും കൂടിയ ആ ഭയങ്കര ഭൂമി ഭീതിയിൽ വിറച്ചതുപോലെ തോന്നി.

Verse 42

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं नयवेदयन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സന്ദേശവാഹകർ ദ്രോണപുത്രൻ അശ്വത്ഥാമാവിനെ സമീപിച്ച് സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി അറിയിച്ചു—ഗദായുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേന എങ്ങനെ പെരുമാറി, രാജാവിനെ എങ്ങനെ നിലംപതിപ്പിച്ചു എന്ന മുഴുവൻ വിവരണം. അത് പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞ് അവർ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച് ദീർഘനേരം ആശങ്കയിൽ മുങ്ങി നിന്നു; പിന്നെ ശോകത്തിൽ വ്യാകുലചിത്തരായി, ആർത്തരായി, വന്നപോലെ തന്നെ മടങ്ങിപ്പോയി.

Verse 43

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम्‌ | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരത! ഗദായുദ്ധത്തിലെ പെരുമാറ്റവും രാജാവിന്റെ പതനവും—ഇവയെല്ലാം ദ്രോണപുത്രനോട് അറിയിച്ച ശേഷം, ആ വാർത്താവാഹകർ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച് ശോകത്തിൽ മുറിവേറ്റ മനസ്സോടെ ദീർഘനേരം ധ്യാനമഗ്നരായി നിന്നു; പിന്നെ ആർത്തരായി വ്യാകുലരായി, വന്നപോലെ തന്നെ പോയി.

Verse 63

गर्हयन्‌ पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत्‌ । राजन्‌! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവനെ ഗർഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ആഴത്തിൽ നിശ്വസിച്ചു; പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. കൗരവനരേശന്റെ തുടകൾ തകർന്നപ്പോൾ അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണ് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു. പിന്നെ ചിതറിയ മുടി കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി. വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ മുടി കെട്ടി, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫുഫ്കരിച്ച്, ക്രോധവും കണ്ണീരും നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ എന്നെ നോക്കി. തുടർന്ന് മദോന്മത്ത ഗജരാജനെപ്പോലെ ഇരുകൈകളും ഭൂമിയിൽ ഉരച്ച്, ചിതറിയ കേശം കുലുക്കി, പല്ലുകൾ കടിച്ചമർത്തി, ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരനെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരു ദീർഘ ഉച്ച്വാസം എടുത്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—

Verse 64

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनविलापे चतु:षष्टितमो<5ध्याय: ।। धड ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें दुर्योधनका विलापविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ പുണ്യമായ മഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവാന്തർഗതമായ ഗദാപർവത്തിൽ ദുര്യോധനവിലാപവിഷയക അറുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.

Verse 93

काल प्राप्प महाबाहो न कश्िदतिवर्तते । “महाबाहो! मैं एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाका स्वामी था; परंतु आज इस दशामें आ पड़ा हूँ। वास्तवमें कालको पाकर कोई उसका उल्लंघन नहीं कर सकता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഓ മഹാബാഹോ! കാലം എത്തിയാൽ ആരും അതിനെ അതിക്രമിക്കുകയില്ല. ഒരിക്കൽ പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണി സേനകളുടെ അധിപനായിരുന്നവനും ഇന്നിവിധം അവസ്ഥയിൽ പതിക്കുന്നു; കാരണം സത്യത്തിൽ കാലവിധിയെ ആരും ലംഘിക്കാനാവില്ല.

Verse 106

यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः । “मेरे पक्षके वीरोंमेंसे जो लोग इस युद्धमें जीवित बच गये हों, उन्हें यह बताना कि भीमसेनने किस तरह गदायुद्धके नियमका उल्लंघन करके मुझे मारा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ പക്ഷത്തിലെ ഈ യുദ്ധത്തിൽ ജീവനോടെ ശേഷിച്ച വീരന്മാരോട് പറയുക: ഭീമസേനൻ ഗദായുദ്ധത്തിന്റെ നിശ്ചിത നിയമം ലംഘിച്ച് എങ്ങനെ എന്നെ വധിച്ചുവെന്ന്.

Verse 116

भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति । 'पाण्डवोंने भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म तथा श्रीमान्‌ द्रोणाचार्यके प्रति बहुत-से नृशंस कार्य किये हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭൂരിശ്രവസ്, കർണ്ണൻ, ഭീഷ്മൻ, ശ്രീമാനായ ദ്രോണാചാര്യർ എന്നിവർക്കെതിരേ പാണ്ഡവർ അനേകം നൃശംസകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.

Verse 126

येन ते सत्सु निर्वेद॑ गमिष्यन्ति हि मे मतिः । 'उन क्रूरकर्मा पाण्डवोंने यह भी अपनी अकीर्ति फैलानेवाला कर्म ही किया है, जिससे वे साधु पुरुषोंकी सभामें पश्चात्ताप करेंगे; ऐसा मेरा विश्वास है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം ഇതാണ്: ക്രൂരകൃത്യങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന ആ പാണ്ഡവർ ചെയ്ത ഈ പ്രവൃത്തി അവരുടെ കീർത്തിയിൽ കളങ്കം വരുത്തും; സത്പുരുഷന്മാരുടെ സഭയിൽ അവർ അനുതാപത്തിലേക്ക് തള്ളപ്പെടും.

Verse 136

को वा समयके त्तारं बुध: सम्मन्तुमर्हति । “छलसे विजय पाकर किसी सत्त्वगुणी या शक्तिशाली पुरुषको क्या प्रसन्नता होगी? अथवा जो युद्धके नियमको भंग कर देता है, उसका सम्मान कौन विद्वान्‌ कर सकता है?

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ നിശ്ചയിച്ച നിയമങ്ങൾ ലംഘിക്കുന്നവനെ ഏതു ജ്ഞാനിയും ആദരാർഹനെന്ന് കരുതും? കപടവിജയം നേടി സത്ത്വഗുണിയെയോ ശക്തിമാനെയോ ആയ പുരുഷന് എന്ത് സന്തോഷം? രണധർമ്മം ഭംഗം ചെയ്യുന്നവനെ ഏതു പണ്ഡിതൻ യഥാർത്ഥത്തിൽ ബഹുമാനിക്കും?

Verse 143

यथा संहृष्यते पाप: पाण्डुपुत्रो वृकोदर: | “अधर्मसे विजय प्राप्त करके किस बुद्धिमान्‌ पुरुषको हर्ष होगा? जैसा कि पापी पाण्डुपुत्र भीमसेनको हो रहा है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അധർമ്മത്തിലൂടെ വിജയം നേടിയാൽ ഏതു ജ്ഞാനിക്കും എങ്ങനെ ആനന്ദം ഉണ്ടാകും? എങ്കിലും പാപാത്മാവായ പാണ്ഡുപുത്രൻ വൃകോദരൻ ഭീമസേനൻ അങ്ങനെ തന്നെയാണ് ഹർഷിക്കുന്നത്.

Verse 153

क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिर: । “आज जब मेरी जाँघें टूट गयी हैं; ऐसी दशामें कुपित हुए भीमसेनने मेरे मस्तकको जो पैरसे ठुकराया है, इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या हो सकती है?

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രുദ്ധനായ ഭീമസേനൻ പാദംകൊണ്ട് ശിരസ്സിനെ ചവിട്ടി തകർത്തു. ഇന്ന് എന്റെ തുടകൾ ഒടിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ വീണുകിടക്കുന്ന എന്നെ ക്രോധത്തിൽ ഭീമൻ പാദംകൊണ്ട് തലയിൽ തള്ളിയതു—ഇതിലധികം അത്ഭുതം മറ്റെന്ത്?

Verse 163

एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजित: । “संजय! जो अपने तेजसे तप रहा हो

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സഞ്ജയാ! ഇങ്ങനെ പെരുമാറുന്നവനാണ് യഥാർത്ഥത്തിൽ പൂജ്യൻ. ശത്രു തേജസ്സിൽ ജ്വലിച്ച്, രാജലക്ഷ്മിയുടെ അനുഗ്രഹത്തിൽ നിലകൊണ്ട്, സ്വന്തം ബന്ധു-സഹായകരുടെ മദ്ധ്യേ നിൽക്കുമ്പോൾ, വിധിപ്രകാരം അവനെ നേരിടാൻ കഴിയുന്നത് സത്യവീരനേ. മരിച്ചവനെ അടിക്കുന്നതിൽ മഹത്വം എന്ത്?

Verse 193

अमित्रा बाधिता: सर्वे को नु स्वन्ततरो मया । “संजय! मैंने जीवित शत्रुओंके ही मस्तकपर पैर रखा। यथाशक्ति धनका दान और मित्रोंका प्रिय किया। साथ ही सम्पूर्ण शत्रुओंको सदा ही क्लेश पहुँचाया। संसारमें कौन ऐसा पुरुष है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്റെ ശത്രുക്കൾ എല്ലാവരും തകർത്തുകഴിഞ്ഞു; എന്നേക്കാൾ ഭാഗ്യവാൻ ആരുണ്ട്? ജീവിച്ചിരുന്ന ശത്രുക്കളുടെ തലമേൽ ഞാൻ പാദം വെച്ചു. യഥാശക്തി ധനം ദാനം ചെയ്തു, സുഹൃത്തുകൾക്ക് പ്രിയമായതു ചെയ്തു; കൂടാതെ എന്റെ എല്ലാ വൈരികളെയും എപ്പോഴും ക്ലേശിപ്പിച്ചു. ഈ ലോകത്തിൽ എന്റെപോലെ മനോഹരമായ അന്ത്യം നേടിയ പുരുഷൻ ആരുണ്ട്?

Verse 213

आजानेयैस्तथा यात॑ को नु स्वन्ततरो मया । “बड़े-बड़े राजाओंपर हुक्म चलाया, अत्यन्त दुर्लभ सम्मान प्राप्त किया तथा आजानेय (अरबी) घोड़ोंपर सवारी की, मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മഹാരാജാക്കന്മാരിൽ ആജ്ഞ നടപ്പാക്കി, ദുർലഭമായ ബഹുമാനം നേടി, ആജാനേയ അശ്വങ്ങളിൽ സവാരി ചെയ്തു—എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ അന്ത്യം മറ്റാർക്കുണ്ടാകും?”

Verse 223

प्रियेभ्य: प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया । “दूसरे राष्ट्रोपर आक्रमण किया और कितने ही राजाओंसे दासकी भाँति सेवाएँ लीं। जो अपने प्रिय व्यक्ति थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “മറ്റു രാജ്യങ്ങളെ ആക്രമിച്ചു, അനേകം രാജാക്കന്മാരെ ദാസന്മാരെപ്പോലെ സേവിപ്പിച്ചു; എങ്കിലും എന്റെ പ്രിയജനങ്ങളുടെ ക്ഷേമം എപ്പോഴും ഉറപ്പാക്കി—അപ്പോൾ എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ അന്ത്യം മറ്റാർക്കുണ്ടാകും?”

Verse 243

दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीमृते त्वन्यगता विभो । “विधिवत्‌ वेदोंका स्वाध्याय किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ മഹാവീരാ! എന്റെ വിപുലമായ രാജലക്ഷ്മി എന്റെ മരണത്തിനു ശേഷമേ മറ്റൊരാളുടെ കൈവശമായുള്ളൂ—ഇത് ഭാഗ്യം. ഞാൻ വിധിപൂർവ്വം വേദസ്വാധ്യായം നടത്തി, നാനാവിധ ദാനങ്ങൾ നൽകി, രോഗരഹിതമായ ആയുസ്സ് നേടി. അതിലുപരി, എന്റെ ധർമ്മബലത്താൽ പുണ്യലോകങ്ങളെ ജയിച്ചു—എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ അന്ത്യം മറ്റാർക്കുണ്ടാകും? ഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒരിക്കലും തോറ്റിട്ടില്ല; ദാസനെപ്പോലെ ശത്രുക്കളുടെ ശരണം തേടിയതുമില്ല. മഹത്തായ രാജൈശ്വര്യം എന്റെ അധികാരത്തിൽ തന്നെയിരുന്നു; ഞാൻ പോയശേഷം മാത്രമേ അത് മറ്റുള്ളവർക്കു മാറിയുള്ളൂ।”

Verse 253

निधन तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया । “अपने धर्मका पालन करनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वैसी ही मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ക്ഷത്രിയധർമ്മം പാലിക്കുന്ന ബന്ധുക്കൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെയുള്ള മരണമാണ് എനിക്ക് ലഭിച്ചത്; അതിനാൽ എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ അന്ത്യം മറ്റാർക്കുണ്ടാകും?”

Verse 266

दिष्टया न विमतिं कांचिद्‌ भजित्वा तु पराजित: । /हर्षकी बात है कि मैं युद्धमें पीठ दिखाकर भागा नहीं। निम्नश्रेणीके मनुष्यकी भाँति हार मानकर वैरसे कभी पीछे नहीं हटा तथा कभी किसी दुर्विचारका आश्रय लेकर पराजित नहीं हुआ--यह भी मेरे लिये गौरवकी ही बात है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഇതും ഭാഗ്യമത്രേ—പരാജിതനായിട്ടും ഞാൻ യാതൊരു തെറ്റായതോ നിന്ദ്യമായതോ ആയ തീരുമാനത്തിലും അഭയം തേടിയില്ല. തോൽവിയിലും ഞാൻ പിൻതിരിഞ്ഞ് ഓടിയില്ല; നീചനെപ്പോലെ കീഴടങ്ങി വൈരത്തിൽ നിന്ന് പിന്മാറിയില്ല; കപടവും നിന്ദ്യവും ആയ ദുർചിന്തയെ ആശ്രയിച്ച് തകർന്നുവീണതുമില്ല—ഇതും എന്റെ ഗൗരവമാണ്.”

Verse 273

एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत: । “जैसे कोई सोये अथवा पागल हुए मनुष्यको मार दे या धोखेसे जहर देकर किसीकी हत्या कर डाले

ഇങ്ങനെ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിയും ഗദായുദ്ധത്തിന്റെ നിശ്ചിത നിയമം ലംഘിച്ചും എന്നെ വീഴ്ത്തിയിരിക്കുന്നു।

Verse 286

कृप: शारद्वतश्वैव वक्तव्या वचनान्मम | “महाभाग अअश्वत्थामा, सात्वतवंशी कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य--इन सबको मेरी यह बात सुना देना

ശരദ്വാനപുത്രനായ കൃപനോട് എന്റെ വാക്കുകൾ അറിയിക്കണം; അതുപോലെ മഹാഭാഗനായ അശ്വത്ഥാമയോടും സാത്വതവംശീയനായ കൃതവർമ്മയോടും—അവരെല്ലാവർക്കും എന്റെ ഈ സന്ദേശം എത്തിക്കൂ।

Verse 296

विश्वासं समयघ्नानां न यूय॑ गन्तुमर्ह थ । 'पाण्डवोंने अधर्ममें प्रवृत्त होकर अनेकों बार युद्धकी मर्यादा तोड़ी है; अतः आपलोग कभी उनका विश्वास न करें"

വാഗ്ദാനവും മര്യാദയും തകർക്കുന്നവരെ നിങ്ങൾ വിശ്വസിക്കരുത്; പാണ്ഡവർ അധർമ്മത്തിലേക്ക് തിരിഞ്ഞ് പലവട്ടം യുദ്ധമര്യാദകൾ ലംഘിച്ചിട്ടുണ്ട്—അതുകൊണ്ട് അവരെ ഒരിക്കലും ആശ്രയിക്കരുത്।

Verse 343

पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य

ഞാൻ അവരുടെ പിന്നാലെ തന്നെ പോകും—തന്റെ സംഘത്തിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട യാത്രക്കാരനെപ്പോലെ।

Verse 356

रोखूयमाणा दु:खार्ता दुःशला सा भविष्यति | “हाय! अपने भाइयों और पतिकी मृत्युका समाचार सुनकर दुःखसे आतुर हो अत्यन्त रोदन करती हुई मेरी बहिन दुःशलाकी क्या दशा होगी?

അയ്യോ! സഹോദരന്മാരുടെയും ഭർത്താവിന്റെയും മരണവാർത്ത കേട്ടാൽ എന്റെ സഹോദരി ദുഃശല ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നു, ഇടവിടാതെ വിലപിച്ച് എങ്ങനെയാകും!

Verse 363

गान्धारीसहितकश्नैव कां गतिं प्रतिपत्स्यति । “पुत्रों और पौत्रोंकी बिलखती हुई बहुओंके साथ मेरे बूढ़े पिता राजा धृतराष्ट्र माता गान्धारीसहित किस अवस्थाको पहुँच जायँगे?

ഗാന്ധാരിയോടുകൂടെ അദ്ദേഹം ഏതു അവസ്ഥയിലേക്കു—ഏതു ഗതിയിലേക്കു—പ്രാപിക്കും?

Verse 373

विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना । “निश्चय ही जिसके पति और पुत्र मारे गये हैं, वह कल्याणमयी विशाललोचना लक्ष्मणकी माता भी सारा समाचार सुनकर तुरंत ही प्राण दे देगी

കല്യാണിയായ, വിശാലനേത്രിയായ ആ സ്ത്രീ വേഗം തന്നെ വിനാശത്തിലേക്കു പോകും.

Verse 386

करिष्यति महाभागो श्रुवं चापचितिं मम । 'संन्यासीके वेषमें सब ओर घूमनेवाले प्रवचनकुशल चार्वाकको- यदि मेरी दशा ज्ञात हो जायगी तो वे महाभाग निश्चय ही मेरे वैरका बदला लेंगे

ആ മഹാഭാഗൻ തീർച്ചയായും എനിക്ക് യുക്തമായ പ്രതികാരവും തൃപ്തിയും വരുത്തും.

Verse 393

अहं निधनमासाद्य लोकानू प्राप्स्यामि शाश्वतान्‌ | “तीनों लोकोंमें विख्यात पुण्यमय समन्त-पंचवकक्षेत्रमें मृत्युको प्राप्त होकर अब मैं सनातन लोकोंमें जाऊँगा'

ഞാൻ മരണത്തെ പ്രാപിച്ച് ശാശ്വത ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കും.

Verse 403

प्रलापं नृपते: श्र॒त्वा व्यद्रवन्त दिशो दश । मान्यवर! राजा दुर्योधनका यह विलाप सुनकर हजारों मनुष्योंकी आँखोंमें आँसू भर आये और वे दसों दिशाओंमें भाग चले

രാജാവിന്റെ വിലാപം കേട്ട് അവർ പത്ത് ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.

Verse 413

चचालाथ सनिर्लहादा दिशश्वैवाविलाभवन्‌ । उस समय समुद्र, वन और चराचर प्राणियोंसहित यह पृथ्वी भयानक रूपसे हिलने लगी। सब ओर वज्रकी-सी गर्जना होने लगी और सारी दिशाएँ मलिन हो गयीं

അപ്പോൾ സമുദ്രങ്ങളും വനങ്ങളും സകല ചരാചര ജീവികളുമൊക്കെയായി ഈ ഭൂമി ഭയാനകമായി കുലുങ്ങിത്തുടങ്ങി. എല്ലാടവും വജ്രസദൃശമായ ഗർജ്ജനം മുഴങ്ങി; ദിക്കുകളൊക്കെയും മങ്ങിയതും മലിനമായതുമാക്കി.