Shloka 63
गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता, दाँतोंसे दाँतोंको पीसता तथा ज्येष्ठ पाण्डव युधिष्ठिरकी निन्दा करता हुआ वह उच्छवास ले इस प्रकार बोला--
sañjaya uvāca |
garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvaspedam athābravīt |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവനെ ഗർഹിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ആഴത്തിൽ നിശ്വസിച്ചു; പിന്നെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. കൗരവനരേശന്റെ തുടകൾ തകർന്നപ്പോൾ അവൻ ഭൂമിയിൽ വീണ് പൊടിയിൽ മൂടപ്പെട്ടു. പിന്നെ ചിതറിയ മുടി കൂട്ടിച്ചേർത്ത് പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി. വലിയ പ്രയത്നത്തോടെ മുടി കെട്ടി, സർപ്പത്തെപ്പോലെ ഫുഫ്കരിച്ച്, ക്രോധവും കണ്ണീരും നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളാൽ എന്നെ നോക്കി. തുടർന്ന് മദോന്മത്ത ഗജരാജനെപ്പോലെ ഇരുകൈകളും ഭൂമിയിൽ ഉരച്ച്, ചിതറിയ കേശം കുലുക്കി, പല്ലുകൾ കടിച്ചമർത്തി, ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവൻ യുധിഷ്ഠിരനെ നിന്ദിച്ചുകൊണ്ട്, ഒരു ദീർഘ ഉച്ച്വാസം എടുത്ത് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unchecked rage and humiliation after defeat distort judgment, turning grief into blame. It implicitly contrasts dharma-guided restraint with the corrosive ethics of resentment in war’s aftermath.
Sañjaya describes a defeated Kaurava leader (implied Duryodhana) lying in dust after his thighs are broken, composing himself with difficulty, hissing in fury, and preparing to speak while condemning Yudhiṣṭhira.