Shloka 9
इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।। एकादशचमूभर्ता सो5हमेतां दशां गत:
sañjaya uvāca |
imām avasthāṁ prāpto 'smi kālo hi duratikramaḥ |
śāntanunandana bhīṣmaḥ astradhārīṇāṁ śreṣṭhaḥ karṇaḥ kṛpācāryaḥ śakuniḥ |
astradhārīṇāṁ sarvaśreṣṭho droṇācāryaḥ aśvatthāmā śūravīraḥ śalyaḥ tathā kṛtavarmā |
mama rakṣakā āsan tato 'pi aham etāṁ daśāṁ gataḥ |
niścayaṁ kālasyātikramaṇaṁ kasyacid api atyantaṁ duṣkaram ||
ekādaśa-camū-bhartā so 'ham etāṁ daśāṁ gataḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞാൻ ഈ അവസ്ഥയിൽ എത്തിപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; കാരണം കാലത്തെ അതിക്രമിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. ശാന്തനുപുത്രനായ ഭീഷ്മൻ, ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ കർണൻ, ആചാര്യ കൃപൻ, ശകുനി, ആയുധധാരികളിൽ സർവശ്രേഷ്ഠനായ ദ്രോണാചാര്യൻ, അശ്വത്ഥാമാവ്, വീരനായ ശല്യൻ, കൃതവർമ്മൻ—ഇവർ എന്റെ രക്ഷകരായിരുന്നിട്ടും ഞാൻ ഈ ദശയിൽ വീണു. കാലത്തിന്റെ പരിധി ആരും ലംഘിക്കുവാൻ കഴിയില്ല. പതിനൊന്ന് അക്ഷൗഹിണികളുടെ സേനാധിപനായിരുന്ന ഞാൻ ഈ നിലയിലേക്കെത്തി.
संजय उवाच
Educational Q&A
Even the strongest human protections—great warriors, strategy, and rank—cannot ultimately override Kāla (Time/Fate). The verse underscores humility before inevitability and the limits of power in the face of destiny and the unfolding consequences of war.
Sañjaya laments his fallen condition after catastrophic losses. He lists the eminent Kaurava protectors and acknowledges that despite such guardianship and despite being a commander of eleven divisions, he has still been brought low—attributing this to the irresistible force of Time.