Shloka 24
स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान् प्रेष्यवदाश्रित:
svarmeṇa jitā lokāḥ ko nu svantataro mayā | diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṅkhye parān preṣyavad āśritaḥ ||
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ സ്വന്തം ആചരണത്താൽ ഞാൻ സ്വർഗ്ഗലോകങ്ങളെ ജയിച്ചു—എന്നേക്കാൾ ആത്മസംയമമുള്ളവൻ ആരുണ്ട്? ഭാഗ്യവശാൽ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റിട്ടില്ല; ദാസനെപ്പോലെ മറ്റുള്ളവരുടെ ആശ്രയത്തിലും കഴിഞ്ഞിട്ടില്ല.”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse links true victory to dharma and self-mastery: one who lives by one’s own righteous conduct ‘wins the worlds’ and preserves dignity, whereas defeat is not only military loss but also the humiliation of dependence like a servant.
Sañjaya reflects on his own condition amid the war’s turmoil, expressing relief that he has not been defeated in combat nor forced into servile dependence on others, and he frames this as a fruit of living by proper conduct (svadharma).