Mudgala
मुद्गल उपनिषद् ही अथर्ववेदाशी संबंधित लघु उपनिषद असून वेदान्ताचा मुख्य निष्कर्ष—आत्मा‑ब्रह्म ऐक्य—संक्षेपात मांडते. बाह्य कर्मकांडापेक्षा अंतर्मुख ज्ञानाला प्राधान्य देत ती सांगते की खरा ‘मी’ देह‑मन‑इंद्रिये नसून स्वयंप प्रकाश साक्षी‑चैतन्य आहे. बंधनाचे कारण अविद्या/अध्यास—आत्म्यावर कर्तेपणा‑भोक्तेपणा व मर्यादितपणाचा आरोप. विवेक (नित्य‑अनित्य, द्रष्टा‑दृश्य भेद) आणि वैराग्य यांच्या साहाय्याने साधक ही चुकीची ओळख सोडतो. ज्ञान हेच मोक्षाचे साधन; परिणामी भय‑शोक निवृत्त होऊन शांती व निर्भयता प्राप्त होते.
Start ReadingKey Teachings
Ātman as self-luminous consciousness: the witness (sākṣin) of waking, dream, and deep sleep
Brahman as the non-dual ground: not an object of perception, but the basis of all knowing
Avidyā/adhyāsa: bondage arises from superimposing body-mind attributes on the Self
Viveka (discrimination): separating the seer from the seen; recognizing the impermanent as not-Self
Detachment (vairāgya): loosening identification with pleasure-pain, gain-loss, honor-dishonor
Jñāna as mokṣa-sādhana: liberation through direct insight rather than ritual production
Inner discipline: śama–dama and contemplative steadiness supporting nididhyāsana
Non-agency of the Self: agency belongs to prakṛti/mind; the Self remains untouched
Fearlessness and peace: realization culminates in śānti, freedom from grief and death
Khandas
This Upanishad is organized into 4 khandas.
Khanda 1
मुद्गल उपनिषदाचा पहिला खंड पुरुष सूक्ताचा अर्थ स्पष्ट करतो, विष्णूची सर्वव्यापकता, मोक्ष देणे, चार व्यूह आणि प्रकृती व पुरुषाची उत्पत्ती सांगतो.
Khanda 2
मुद्गल उपनिषदाच्या द्वितीय खंडात पुरुष सूक्ताचे परम रहस्य शिक्षण दिले आहे. वासुदेव इंद्राला भगवद्ज्ञान उपदेशितात आणि इंद्र सूक्ष्म श्रवणाद्वारे ते ग्रहण करतो. पुरुष सूक्ताच्या दोन खंडांद्वारे ब्रह्मांडाच्या पुरुषाच्या महिमेपासून आत्म-साक्षात्कारापर्यंतच्या आध्यात्मिक प्रवासाचा मार्ग दाखवला आहे.
Khanda 3
या खंडात एकाच ईश्वराचे बहुरूपत्व वर्णन आहे. अग्नि, यजुर्वेद, सामवेद, विष, सर्प या नावांनी एकाच ब्रह्माची उपासना होते. अजन्मा असूनही तो बहुरूपाने प्रकट होतो. बहुरूप असूनही सत्य एकच आहे.
Khanda 4
मुद्गल उपनिषदाच्या या खंडात ब्रह्माला तापत्रय, षट्कोश, षडूर्मि, पंचकोश आणि षड्भावविकार यांच्या पलीकडे असलेले वर्णन केले आहे. कर्ता-कर्म-कार्य, ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय आणि भोक्ता-भोग-भोग्य या त्रिकांच्याही पलीकडे ब्रह्म आहे. हे सर्वविलक्षण आहे—मानवी अनुभवाच्या कोणत्याही श्रेणीत बद्ध नसलेले, तर पूर्णतः स्वतंत्र परम सत्य.
Verses of the Mudgala
12 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥
ॐ। आता आपण पुरुषसूक्ताच्या अर्थाचा निर्णायक विवेचन करणार आहोत। पुरुषसंहितेत पुरुषसूक्ताचा अर्थ संक्षेपाने सांगितला आहे। ‘सहस्रशीर्षा’ या पदातील ‘सहस्र’ शब्द अनंतत्व दर्शवितो। तो अनंत योजन-परिमाणही प्रतिपादित करतो; तसेच ‘दशाङ्गुल’ हे वचनही त्याच भावाने समजावे॥
Brahman as Puruṣa; ananta (infinity) and vyāpti (all-pervasion); hermeneutics of Vedic epithetsVerse 2
तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥
त्याच्या प्रथम अर्ध/वाक्याने विष्णूची देश (स्थान) अनुसार व्याप्ती सांगितली आहे; आणि द्वितीय अर्धाने याच विष्णूची काल (समय) अनुसार व्याप्ती वर्णिली आहे॥
Vyāpti (all-pervasion) of Brahman/Viṣṇu across deśa (space) and kāla (time); transcendence-immanenceVerse 3
विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥
तृतीय मंत्राने निश्चयाने विष्णूचे मोक्षप्रदत्व कथिले आहे; तसेच “एतावान्” इत्यादि मंत्राने हरीचे वैभव प्रतिपादिले आहे.
Moksha (liberation) and Īśvara-vaibhava (the Lord’s supremacy)Verse 4
एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥
याच मंत्राने चतुर्व्यूहाचे सम्यक् विवेचन केले आहे; आणि “त्रिपाद्” इत्यादि मंत्राने अनिरुद्धाचे वैभव कथिले आहे.
Īśvara-tattva via Vyūha doctrine (Vāsudeva–Saṅkarṣaṇa–Pradyumna–Aniruddha)Verse 5
तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥
म्हणून “विराट्” इत्यादि मंत्राने पाद-नारायण—हरी—याच्यापासून प्रकृती व पुरुष यांचीही उत्पत्ती दर्शविली आहे.
Cosmogenesis from Īśvara; prakṛti–puruṣa framework; Virāṭ (cosmic form)Verse 6
यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥
“यत् पुरुषेण…” या मंत्राने सृष्टीरूप यज्ञ स्पष्टपणे प्रतिपादिला आहे; त्याच मंत्राने सात परिधी व समिधाही सांगितल्या आहेत।
Yajña as cosmic creation (sṛṣṭi-yajña); Brahman/Puruṣa as material and efficient causeVerse 7
तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥
“तं यज्ञम्…” या मंत्राने सृष्टीयज्ञ सांगितला आहे; आणि याच मंत्राने मोक्षही घोषित केला आहे।
Mokṣa through knowledge of the cosmic yajña; unity of sṛṣṭi and mokṣa in Brahman-knowledgeVerse 8
तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥
“तस्मात्…” या मंत्राने जगताची सृष्टी सांगितली आहे; “वेद” आणि “अहम्” या दोन मंत्रांनी हरिचे वैभव कथिले आहे।
Jagat-sṛṣṭi (emanation) and īśvara-vaibhava; Brahman/Hari as source and inner ‘I’Verse 9
यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥
“यज्ञेने…” या शब्दांनी सृष्टी व मोक्ष यांचा उपसंहार सांगितला आहे। जो हे तत्त्व यथार्थ रीतीने जाणतो, तो निश्चयाने मुक्त होतो—असे म्हटले आहे॥
Moksha; jñāna as liberating insight into sṛṣṭi-yajñaVerse 1
अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...
आता मुद्गलोपनिषदेत पुरुषसूक्ताचे वैभव सविस्तर सांगितले आहे. वासुदेवांनी इंद्राला भगवज्ज्ञानाचा उपदेश करून, सूक्ष्म श्रवणाची इच्छा बाळगून नम्र झालेल्या इंद्राला पुन्हा पुरुषसूक्ताच्या दोन खंडांद्वारे परम रहस्य उपदेशिले—दोन खंड असे सांगितले जातात. हा मुक्त पुरुष, नाम-रूपाच्या ज्ञानाच्या पलीकडील व संसार्यांना अत्यंत दुर्ज्ञेय असा विषय टाकून, क्लेशांनी पीडित देवतादींचा उद्धार करण्याच्या हेतूने, सहस्र कलांनी युक्त कल्याणमय अवयवांचा असा वेष धारण करतो की ज्याचे केवळ दर्शनही मोक्ष देणारे आहे. त्या वेषाने तो भूमीपासून आरंभ होणाऱ्या लोकांना व्यापून अनंत योजनांनी त्यांपलीकडे स्थित झाला. पुरुष नारायण भूत, वर्तमान व भविष्य—सर्वस्व आहे; तो महिमेत सर्वांहून श्रेष्ठ आहे, म्हणून त्याहून श्रेष्ठ कोणी नाही. महापुरुषाने स्वतःला चार भागांत विभागले; त्रिपादाने तो परमे व्योमात स्थित राहिला, आणि उरलेल्या चतुर्थ पादाने—अनिरुद्ध नारायणाने—सर्व विश्व प्रकट झाले. त्या पाद-नारायणाने जगत्सृष्टीसाठी प्रकृती उत्पन्न केली. समृद्ध देह असूनही त्याने स्वतः सृष्टीकर्म केले नाही; त्या अनिरुद्ध नारायणाने त्याला सृष्टीचा उपदेश केला—“हे ब्रह्मन्, तुझी इंद्रिये याजक मानून ध्यान कर; कोशरूप दृढ, ग्रंथियुक्त देहाला हवि मानून ध्यान कर; मला हविर्भुज (हविभोजी) मानून ध्यान कर; वसंताला आज्य, ग्रीष्माला इध्म (इंधन), शरदाला रस मानून ध्यान कर; अशा प्रकारे अग्नीत आहुती दिल्यावर अंगस्पर्शाने देह वज्रासारखा दृढ होतो. मग स्वस्व कार्यांनुसार सर्व प्राणीजीवांची सृष्टी झाल्यावर पश्वादी प्रकट होतील; नंतर स्थावर-जंगमात्मक जगत् होईल.” याने जीवात्मा व परमात्मा यांच्या योगाने मोक्षाचा प्रकारही सांगितला आहे—असा अन्वय करावा. जो हा सृष्टी-यज्ञ व मोक्ष-प्रकार जाणतो, तो पूर्ण आयुष्य प्राप्त करतो॥
Puruṣa/Nārāyaṇa as Brahman; sṛṣṭi-prakriyā; adhyātma-yajña; jīva–Paramātman yoga; mokṣa through jñānaVerse 1
एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...
एकच देव अनेक प्रकारे सर्वत्र प्रविष्ट आहे; अजन्मा असूनही तो अनेक रूपांनी प्रकट होतो. अध्वर्यु याजक त्याची ‘अग्नि’ म्हणून उपासना करतात; ‘यजुः’ म्हणून—कारण तोच या सर्वाला युक्त करतो; छान्दोग गायक ‘साम’ म्हणून. याच्यामध्येच हे सर्व प्रतिष्ठित आहे. सर्प त्याला ‘विष’ म्हणतात; सर्पविद् ‘सर्प’ म्हणतात; देव ‘ऊर्ज’ (बल) म्हणतात; मनुष्य ‘रयि’ (समृद्धी) म्हणतात; असुर ‘माया’ म्हणतात; पितर ‘स्वधा’ म्हणतात; देवजनविद् ‘देवजन’ म्हणतात; गंधर्व ‘रूप’ म्हणतात; अप्सरा ‘गंधर्व’ म्हणतात. जशी उपासना तसा भाव; आणि तसाच तो होतो. म्हणून ब्राह्मणाने ‘मी पुरुषरूप परम ब्रह्मच आहे’ असा भाव करावा; जो असे जाणतो तो त्या रूपाचा होतो।
Brahman as one appearing as many; upāsanā shaping identity; non-dual self-identification (aham brahma)Verse 1
तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...
ते ब्रह्म त्रिविध तापांपलीकडे आहे, सहा देह-आवरणांपासून मुक्त आहे, संसारानुभवाच्या सहा ऊर्मींपासून रहित आहे, पंचकोशांपलीकडे आहे आणि होण्याच्या सहा विकारांपासून शून्य आहे—अशा प्रकारे ते सर्वांहून विलक्षण आहे। त्रिविध ताप—आध्यात्मिक, आधिभौतिक व आधिदैविक—असा आहे; तसेच कर्ता–कर्म–कार्य, ज्ञाता–ज्ञान–ज्ञेय, भोक्ता–भोग–भोग्य—या त्रयांच्या रूपानेही तो सांगितला जातो। त्वचा, मांस, रक्त, अस्थि, स्नायु व मज्जा—हे सहा देह-आवरण; काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मात्सर्य—हा षड्रिपुवर्ग; अन्नमय, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय, आनंदमय—हे पंचकोश; प्रियता, उत्पत्ती, वाढ, परिवर्तन, क्षय, नाश—हे षड्भाव; भूक, तहान, शोक, मोह, जरा, मरण—या षडूर्मी; कुल, गोत्र, जात, वर्ण, आश्रम, रूप—या षड्भ्रम आहेत। या योगाने जीव परमपुरुषच होतो, अन्य नाही। जो या उपनिषदाचे नित्य अध्ययन करतो तो अग्नी, वायू व आदित्य यांनी शुद्ध होतो; निरोगी, श्रीमान, पुत्र-पौत्रादि समृद्ध व विद्वान होतो। तो महापातकांपासूनही शुद्ध होतो—सुरापान, निषिद्धगमन, मातृगमन, कन्या/स्नुषागमन, सुवर्णचौर्य, वेदीसंबंधी महान हिंसा, गुरूसेवेची उपेक्षा, अयाज्याकरिता याजन, अभक्ष्यभक्षण, उग्र/अधर्म प्रतिग्रह, परदारागमन इत्यादींपासून। काम-क्रोध-लोभ-मोह-ईर्ष्या इत्यादींनी तो बाधित होत नाही; सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि याच जन्मी ‘पुरुष’ होतो। म्हणून पुरुषसूक्ताचा हा अर्थ परम रहस्य आहे—राजगुह्य, देवगुह्य, आणि गुह्याहूनही अधिक गुह्य; अदीक्षित, अनध्यायी, अयज्ञशील, अवैष्णव, अयोगी, बहुभाषी, अप्रियवादी, असंवत्सर-व्रतहीन, अतुष्ट व अनधीत-वेद यांना उपदेश करू नये। गुरुही जो असे जाणतो, शुचि स्थानी, पुण्य नक्षत्री, प्राणसंयम करून व पुरुषाचे ध्यान करून, उपसन्न शिष्याच्या उजव्या कानात पुरुषसूक्तार्थ उपदेश करावा; वारंवार बोलू नये—ते ‘यातयाम’ होते; पुन्हा पुन्हा कानात सांगू नये। असे करणारे अध्येता व अध्यापक—दोघेही—याच जन्मी पुरुष होतात—ही उपनिषद आहे।
Brahman/Ātman as transcendent to kośas and saṃsāric afflictions; mokṣa through viveka and yoga of identity with PuruṣaAsk anything about the Mudgala Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.