Mudgala

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ਓਂ। ਅਸੀਂ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਪੁਰੁਸ਼ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤਾਰਥ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸਹਸ੍ਰਸ਼ੀਰਸ਼ਾ’ ਵਿੱਚ ‘ਸਹਸ੍ਰ’ ਸ਼ਬਦ ਅਨੰਤ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਤਾਰਤਾ ‘ਅਨੰਤ ਯੋਜਨ’ ਵੀ ਆਖੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਦਸ਼ਾਂਗੁਲ’ ਵਾਲਾ ਵਚਨ ਵੀ ਉਸੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਦੇਸ਼ (ਸਥਾਨ) ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਾਲ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ਤੀਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਮੋਖ਼ਸ਼-ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ “ਏਤਾਵਾਨ” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਹਰਿ ਦਾ ਵੈਭਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਚਤੁਰ-ਵਿਊਹ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ “ਤ੍ਰਿਪਾਦ” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦਾ ਵੈਭਵ ਕਥਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

ਇਸ ਲਈ “ਵਿਰਾਟ” ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਪਾਦ-ਨਾਰਾਇਣ—ਹਰਿ—ਤੋਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਭੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘ਯਤ੍ਪੁਰੁਸ਼ੇਣ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਋ਗਵੇਦੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਸੱਤ ਪਰਿਧੀਆਂ (ਘੇਰੂ ਡੰਡੇ) ਅਤੇ ਸਮਿਧਾਂ (ਇੰਧਨ-ਕਾਠ) ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘ਤੰ ਯਜ੍ਞਮ੍…’ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖ਼ਸ਼—ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘ਤਸ੍ਮਾਦ੍…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ‘ਵੇਦ…’ ਤੇ ‘ਅਹੰ…’ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹਰੀ ਦਾ ਵੈਭਵ—ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਮਾ—ਕਥਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“ਯਜ्ञੇਨੇ…” ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਉਪਸੰਹਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 2.1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

ਹੁਣ ਮੁਦਗਲ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਵੈਭਵ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਭਗਵਦ-ਜ੍ਞਾਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਸੂਖਮ ਸ਼੍ਰਵਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਣਤ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦੇ ਦੋ ਖੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਰਹੱਸ ਸਿਖਾਇਆ। ਦੋ ਖੰਡ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੁਕਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਮ-ਰੂਪ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਅਗੋਚਰ, ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦੁਸ਼੍ਜ੍ਞੇਯ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਕਲਿਸ਼ਟ ਦੇਵਾਦਿ ਦੀ ਮੁਕਤੀ-ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਸਹਸ੍ਰਾਂਗ ਕਲਿਆਣਮਯ ਐਸਾ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਭੂਮੀ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪ ਕੇ ਅਨੰਤ ਯੋਜਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰੇ ਅਤਿਕ੍ਰਮ ਕਰ ਗਿਆ। ਪੁਰੁਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਭੂਤ-ਭਵ੍ਯ-ਭਵਿੱਖਤ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਮਹਿਮਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰਧਾ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਪਾਦ ਨਾਲ ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਚੌਥੇ ਭਾਗ ਰੂਪ ਅਨਿਰੁੱਧ-ਨਾਰਾਇਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਪਾਦ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਲਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸਮ੍ਰਿਧ ਕਾਇਆ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਅਨਿਰੁੱਧ-ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ‘ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਜਕ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਕੋਸ਼-ਰੂਪ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਗ੍ਰੰਥਿਮਯ ਕਲੇਵਰ ਨੂੰ ਹਵਿ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਹਵਿਰਭੁਜ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਆਜ੍ਯ, ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਇਧਮ, ਸ਼ਰਦ ਰਿਤੂ ਨੂੰ ਰਸ ਮੰਨ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅੰਗ-ਸਪਰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕਲੇਵਰ ਵਜ੍ਰ ਸਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਗੇ; ਤਦੋਂ ਸਥਾਵਰ-ਜੰਗਮਾਤਮਕ ਜਗਤ ਬਣੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮੋਖਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਅਨੁਸੰਧੇਯ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼-ਪ੍ਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਯੁ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।’

Verse 3.1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

ਇੱਕੋ ਦੇਵ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਜਨਮਾ ਹੋ ਕੇ ਭੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਧਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਧਵਰਯੁ ਯਾਜਕ ‘ਅਗਨੀ’ ਕਰਕੇ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ। ‘ਯਜੁਸ’ ਕਰਕੇ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਹੀ ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ, ਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛਾਂਦੋਗ੍ਯ ਗਾਇਕ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਮਨ’ ਕਰਕੇ ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ। ਸੱਪ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਸ਼’ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸੱਪ-ਵਿਦਿਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੱਪ’ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਊਰਜ’ (ਪ੍ਰਾਣ-ਬਲ) ਕਰਕੇ; ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਯਿ’ (ਧਨ) ਕਰਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਸੁਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਮਾਇਆ’ ਕਰਕੇ; ਪਿਤਰ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸ੍ਵਧਾ’ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਗਣ-ਵਿਦਿਆ ਵਾਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਦੇਵਜਨ’ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰੂਪ’ ਕਰਕੇ; ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨਨ ਕਰੇ: ‘ਪੁਰੁਸ਼-ਰੂਪ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।’ ਜੋ ਇਉਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 4.1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਤਾਪ-ਤ੍ਰਯ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਛੇ ਦੇਹ-ਕੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਛੇ ਊਰਮੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪੰਜ ਕੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਤੀਤ ਹੈ ਅਤੇ ਛੇ ਭਾਵ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ—ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਤਾਪ-ਤ੍ਰਯ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ: ਆਧਿਆਤਮਿਕ, ਆਧਿਭੌਤਿਕ, ਆਧਿਦੈਵਿਕ; ਅਤੇ ਕਰਤਾ–ਕਰਮ–ਕਾਰਯ, ਗਿਆਤਾ–ਗਿਆਨ–ਗ੍ਯੇਯ, ਭੋਕਤਾ–ਭੋਗ–ਭੋਗ੍ਯ ਦੀ ਤ੍ਰਿਯੜੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਵਚਾ, ਮਾਸ, ਰਕਤ, ਅਸਥੀ, ਸਨਾਯੂ, ਮੱਜਾ—ਇਹ ਛੇ ਦੇਹ-ਕੋਸ਼ ਹਨ। ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਮਦ, ਮਾਤਸਰ੍ਯ—ਇਹ ਅਰਿਸ਼ਡਵਰਗ ਹੈ। ਅੰਨਮਯ, ਪ੍ਰਾਣਮਯ, ਮਨੋਮਯ, ਵਿਜ੍ਞਾਨਮਯ, ਆਨੰਦਮਯ—ਇਹ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯਤਾ, ਜਨਨ, ਵਰਧਨ, ਪਰਿਣਾਮ, ਕ੍ਸ਼ਯ, ਨਾਸ਼—ਇਹ ਛੇ ਭਾਵ ਹਨ। ਭੁੱਖ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਸ਼ੋਕ, ਮੋਹ, ਜਰਾ, ਮਰਨ—ਇਹ ਛੇ ਊਰਮੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਲ, ਗੋਤ੍ਰ, ਜਾਤਿ, ਵਰਣ, ਆਸ਼੍ਰਮ, ਰੂਪ—ਇਹ ਛੇ ਭ੍ਰਮ ਹਨ। ਇਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੀਵ ਹੀ ਪਰਮਪੁਰੁਸ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇਸ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦਾ ਨਿਤ੍ਯ ਅਧ੍ਯਯਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਗਨੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਵਾਯੂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਦਿਤ੍ਯ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨਿਰੋਗੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਪੁੱਤਰ-ਪੌਤਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਸੁਰਾਪਾਨ, ਅਗਮ੍ਯਾਗਮਨ, ਮਾਤ੍ਰਿਗਮਨ, ਧੀ/ਨੂੰਹ ਨਾਲ ਅਭਿਗਮਨ, ਸ੍ਵਰਨ-ਸ੍ਤੇਯ, ਵੇਦੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਮਹਾਹਿੰਸਾ, ਗੁਰੂ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਅਯਾਜ੍ਯ ਲਈ ਯਾਜਨ, ਅਭਕ੍ਸ਼੍ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਣ, ਉਗ੍ਰ ਪ੍ਰਤਿਗ੍ਰਹ, ਪਰਦਾਰਗਮਨ ਆਦਿ ਤੋਂ। ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ-ਲੋਭ-ਮੋਹ-ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਅਬਾਧਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਰੁਸ਼’ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤ ਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਅਤਿ ਰਹੱਸਮਯ—ਰਾਜਗੁਹ੍ਯ, ਦੇਵਗੁਹ੍ਯ, ਗੁਹ੍ਯ ਤੋਂ ਵੀ ਗੁਹ੍ਯਤਰ—ਹੈ; ਦীক্ষਾ-ਹੀਨ, ਅਨੂਚਾਨ-ਹੀਨ, ਅਯਜ੍ਞਸ਼ੀਲ, ਅਵੈਸ਼੍ਣਵ, ਅਯੋਗੀ, ਬਹੁਭਾਸ਼ੀ, ਅਪ੍ਰਿਯਵਾਦੀ, ਅਸੰਵਤ੍ਸਰ-ਵ੍ਰਤੀ, ਅਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਅਨਧੀਤ-ਵੇਦ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਵੀ ਸ਼ੁਚਿ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੁੰਨ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੇਠ, ਪ੍ਰਾਣ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਪਸੰਨ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ਸੂਕਤਾਰਥ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ; ਬਾਰੰਬਾਰ ਨਾ ਬੋਲੇ—ਉਹ ਯਾਤਯਾਮ (ਨਿਰਸ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਨ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾ ਕਹੇ। ਇਉਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧ੍ਯੇਤਾ ਅਤੇ ਅਧ੍ਯਾਪਕ ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪੁਰੁਸ਼ ਬਣਦੇ ਹਨ—ਇਤਿ ਉਪਨਿਸ਼ਤ॥