Mudgala
મુદગલ ઉપનિષદ ઋગ્વેદ સાથે સંકળાયેલું એક સંક્ષિપ્ત ઉપનિષદ છે, જે વેદાંતનો મુખ્ય નિષ્કર્ષ—આત્મા અને બ્રહ્મની એકતા—ને સારરૂપે રજૂ કરે છે. તે બાહ્ય કર્મકાંડ કરતાં અંતર્મુખ જ્ઞાનને પ્રાધાન્ય આપે છે અને કહે છે કે સાચું ‘હું’ દેહ‑મન‑ઇન્દ્રિયો નથી, પરંતુ સ્વયંપ્રકાશ સાક્ષી‑ચૈતન્ય છે. બંધનનું કારણ અવిద્યા/અધ્યાસ—આત્મા પર કર્તૃત્વ‑ભોક્તૃત્વ અને સીમિતતાનો આરોપ. વિવેક (નિત્ય‑અનિત્ય વિચાર, દ્રષ્ટા‑દૃશ્ય ભેદ) અને વૈરાગ્યથી આ ભ્રાંતિ દૂર થાય છે. જ્ઞાન જ મોક્ષનું સાધન છે; પરિણામે ભય‑શોક નિવૃત્ત થઈ શાંતિ અને નિર્ભયતા પ્રાપ્ત થાય છે.
Start ReadingKey Teachings
Ātman as self-luminous consciousness: the witness (sākṣin) of waking, dream, and deep sleep
Brahman as the non-dual ground: not an object of perception, but the basis of all knowing
Avidyā/adhyāsa: bondage arises from superimposing body-mind attributes on the Self
Viveka (discrimination): separating the seer from the seen; recognizing the impermanent as not-Self
Detachment (vairāgya): loosening identification with pleasure-pain, gain-loss, honor-dishonor
Jñāna as mokṣa-sādhana: liberation through direct insight rather than ritual production
Inner discipline: śama–dama and contemplative steadiness supporting nididhyāsana
Non-agency of the Self: agency belongs to prakṛti/mind; the Self remains untouched
Fearlessness and peace: realization culminates in śānti, freedom from grief and death
Khandas
This Upanishad is organized into 4 khandas.
Khanda 1
મુદ્ગલ ઉપનિષદનો પ્રથમ ખંડ પુરુષ સૂક્તનો અર્થ સમજાવે છે, વિષ્ણુની સર્વવ્યાપકતા, મોક્ષ આપવો, ચાર વ્યૂહ અને પ્રકૃતિ-પુરુષની ઉત્પત્તિ બતાવે છે.
Khanda 2
મુદ્ગલ ઉપનિષદના બીજા ખંડમાં પુરુષ સૂક્તનું પરમ રહસ્ય શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. વાસુદેવ ઇન્દ્રને ઈશ્વરીય જ્ઞાન આપે છે અને ઇન્દ્ર સૂક્ષ્મ શ્રવણથી તેને ગ્રહણ કરે છે. પુરુષ સૂક્તના બે ખંડો દ્વારા બ્રહ્માંડના પુરુષના ભવ્ય સ્વરૂપથી આત્મ-સાક્ષાત્કારની આધ્યાત્મિક યાત્રાનો માર્ગ બતાવવામાં આવે છે.
Khanda 3
આ ખંડમાં એક ઈશ્વરનું બહુરૂપતા વર્ણન છે. અગ્નિ, યજુર્વેદ, સામવેદ, વિષ, સર્પ વગેરે નામે એક જ બ્રહ્મની ઉપાસના થાય છે. અજન્મા હોવા છતાં બહુ રૂપે પ્રકટ થાય છે. બહુ રૂપ હોવા છતાં સત્ય એક જ છે.
Khanda 4
મુદ્ગલ ઉપનિષદના આ ખંડમાં બ્રહ્મને ત્રણ પ્રકારના દુઃખ, છ કોશ, છ ઊર્મિ, પાંચ કોશ અને છ ભાવવિકારથી પર વર્ણવ્યું છે. કર્તા-કર્મ-કાર્ય, જ્ઞાતા-જ્ઞાન-જ્ઞેય અને ભોક્તા-ભોગ-ભોગ્ય એ ત્રિકોણથી પણ પર બ્રહ્મ છે. તે માનવ અનુભવની કોઈ શ્રેણીમાં બંધાયેલ નથી, પણ સંપૂર્ણ સ્વતંત્ર પરમ સત્ય છે.
Verses of the Mudgala
12 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1.1
ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥
ૐ। હવે પુરુષસૂક્તના અર્થનો નિશ્ચયાત્મક વ્યાખ્યાન કરીશું. પુરુષસંહિતામાં પુરુષસૂક્તનો અર્થ સંક્ષેપમાં કહ્યો છે. ‘સહસ્રશીર્ષા’માં ‘સહસ્ર’ શબ્દ અનંતનો બોધક છે. તે (પુરુષનું) પરિમાણ ‘અનંત યોજન’ એમ પણ કહે છે; અને ‘દશાંગુળ’નું વચન પણ તે જ ભાવથી સમજવું.
Brahman as Puruṣa; ananta (infinity) and vyāpti (all-pervasion); hermeneutics of Vedic epithetsVerse 1.2
तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥
તેના પ્રથમ ભાગથી વિષ્ણુની દેશ (સ્થાન) વિષયક વ્યાપ્તિ જણાવાય છે; અને બીજા ભાગથી આ વિષ્ણુની કાળ વિષયક વ્યાપ્તિ ઉચરાય છે.
Vyāpti (all-pervasion) of Brahman/Viṣṇu across deśa (space) and kāla (time); transcendence-immanenceVerse 1.3
विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥
ત્રીજા મંત્ર દ્વારા નિશ્ચયે વિષ્ણુનું મોક્ષપ્રદાન વર્ણવાયું છે; અને “એતાવાન્”થી આરંભતા મંત્ર દ્વારા હરિનું વૈભવ પ્રગટ કરાયું છે.
Moksha (liberation) and Īśvara-vaibhava (the Lord’s supremacy)Verse 1.4
एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥
આ જ મંત્ર દ્વારા ચતુર્વ્યૂહનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે; અને “ત્રિપાદ્”થી આરંભતા આ મંત્ર દ્વારા અનિરુદ્ધનું વૈભવ પ્રોક્ત થયું છે.
Īśvara-tattva via Vyūha doctrine (Vāsudeva–Saṅkarṣaṇa–Pradyumna–Aniruddha)Verse 1.5
तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥
અતએવ “વિરાટ્”થી આરંભતા આ મંત્ર દ્વારા પાદ-નારાયણ—હરિ—માંથી પ્રકૃતિ તથા પુરુષની પણ ઉત્પત્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.
Cosmogenesis from Īśvara; prakṛti–puruṣa framework; Virāṭ (cosmic form)Verse 1.6
यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥
‘યત્પુરુષેણ…’થી આરંભતા ઋગ્વૈદિક સૂક્ત દ્વારા સૃષ્ટિરૂપ યજ્ઞનું નિવેદન થાય છે; અને એ જ દ્વારા સાત પરિધિઓ (આવરણ-દંડો) તથા સમિધાઓ (ઇંધણ-કાષ્ઠો) પણ નિર્દિષ્ટ થાય છે.
Yajña as cosmic creation (sṛṣṭi-yajña); Brahman/Puruṣa as material and efficient causeVerse 1.7
तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥
‘તં યજ્ઞમ્…’ શબ્દયુક્ત મંત્ર દ્વારા સૃષ્ટિરૂપ યજ્ઞનું વર્ણન થાય છે; અને આ જ મંત્ર દ્વારા મોક્ષ—મુક્તિ પણ પ્રખર રીતે પ્રકટ થાય છે.
Mokṣa through knowledge of the cosmic yajña; unity of sṛṣṭi and mokṣa in Brahman-knowledgeVerse 1.8
तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥
‘તસ્માદ્…’થી આરંભતા મંત્ર દ્વારા જગતની સૃષ્ટિનું નિવેદન થાય છે; અને ‘વેદ…’ તથા ‘અહમ્…’ એવા બે મંત્રો દ્વારા હરિનું વૈભવ—દિવ્ય મહિમા—કથિત થાય છે.
Jagat-sṛṣṭi (emanation) and īśvara-vaibhava; Brahman/Hari as source and inner ‘I’Verse 1.9
यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥
“યજ્ઞેને…” એવા શબ્દોથી ઉપસંહાર કહેવાયો છે—સૃષ્ટિ તથા મોક્ષ વિષે. જે આને આ રીતે જાણે છે, તે નિશ્ચયે મુક્ત બને છે—એવું કહેવાય છે.
Moksha; jñāna as liberating insight into sṛṣṭi-yajñaVerse 2.1
अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...
હવે મુદગલ ઉપનિષદમાં પુરુષસૂક્તનું વૈભવ વિસ્તારે પ્રતિપાદિત થયું છે. વાસુદેવે ઇન્દ્રને ભગવદ્-જ્ઞાન ઉપદેશી, અને સૂક્ષ્મ શ્રવણ ઇચ્છતા નમ્ર ઇન્દ્રને ફરી પુરુષસૂક્તના બે ખંડો દ્વારા પરમ રહસ્ય શીખવ્યું. બે ખંડો કહેવાય છે. આ મુક્ત પુરુષે નામ-રૂપના જ્ઞાનથી અગોચર, સંસારીઓ માટે અતિ દુર્જ્ઞેય વિષયને ત્યજી, ક્લેશથી પીડિત દેવાદિની મુક્તિ માટે, સહસ્રાંગ કલ્યાણમય એવો વેષ ધારણ કર્યો, જે માત્ર દર્શનથી મોક્ષદાયક છે. તે વેષથી ભૂમિ વગેરે લોકોને વ્યાપી અનંત યોજનોથી પરે અતિક્રમ્યો. પુરુષ નારાયણ ભૂત-ભવ્ય-ભવિષ્ય સર્વ છે; અને સર્વ મહિમાથી મહાન છે, તેથી તેનાથી મોટો કોઈ નથી. મહાપુરુષે પોતાને ચતુર્ધા કરી, ત્રિપાદથી પરમ વ્યોમમાં નિવાસ કર્યો; અને ચોથા ભાગરૂપ અનિરુદ્ધ-નારાયણથી સર્વ લોક પ્રગટ થયા. તે પાદ-નારાયણે જગત્સૃષ્ટિ માટે પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન કરી. સમૃદ્ધ કાયાવાન હોવા છતાં તેણે પોતે સૃષ્ટિકર્મ ન કર્યું; તે અનિરુદ્ધ-નારાયણે તેને સૃષ્ટિ વિષે ઉપદેશ આપ્યો: ‘હે બ્રહ્મા, ઇન્દ્રિયોને યાજક માની ધ્યાન કર; કોશરૂપ દૃઢ ગ્રંથિમય કલેવર ને હવિ માન; મને હવિર્ભુજ માની ધ્યાન કર; વસંતને આજ્ય, ગ્રીષ્મને ઇધ્મ, શરદને રસ માની ધ્યાન કર; આ રીતે અગ્નિમાં હવન કરતાં અંગસ્પર્શથી કલેવર વજ્ર સમ દૃઢ બને છે. પછી પોતાના-પોતાના કાર્ય અનુસાર સર્વ પ્રાણીઓના જીવ સર્જી પશુ વગેરે પ્રગટ થશે; ત્યારબાદ સ્થાવર-જંગમાત્મક જગત થશે. આથી જીવાત્મા અને પરમાત્માના યોગ દ્વારા મોક્ષનો પ્રકાર પણ કહ્યો છે—એવું અનુસંધેય. જે આ સૃષ્ટિ-યજ્ઞ અને મોક્ષપ્રકાર જાણે છે, તે સર્વ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.’
Puruṣa/Nārāyaṇa as Brahman; sṛṣṭi-prakriyā; adhyātma-yajña; jīva–Paramātman yoga; mokṣa through jñānaVerse 3.1
एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...
એક જ દેવ અનેક રીતે સર્વત્ર પ્રવેશેલો છે; અજન્મા હોવા છતાં અનેક રીતે જન્મે છે. તેને અધ્વર્યુ યાજકો ‘અગ્નિ’ તરીકે ઉપાસે છે. ‘યજુઃ’ તરીકે—કારણ કે એ જ આ સર્વને જોડે છે. ‘સામન્’ તરીકે છાંદોગ્ય ગાયક ઉપાસે છે. એમાં જ આ સર્વ પ્રતિષ્ઠિત છે. સર્પો તેને ‘વિષ’ તરીકે માને છે; સર્પવિદો તેને ‘સર્પ’ તરીકે જાણે છે. દેવો તેને ‘ઊર્જ’ (પ્રાણશક્તિ) તરીકે માને છે; મનુષ્યો તેને ‘રયિ’ (ધન) તરીકે માને છે. અસુરો તેને ‘માયા’ તરીકે માને છે; પિતૃઓ તેને ‘સ્વધા’ તરીકે માને છે. દેવગણવિદો તેને ‘દેવજન’ તરીકે માને છે. ગંધર્વો તેને ‘રૂપ’ તરીકે માને છે; અપ્સરાઓ તેને ‘ગંધર્વ’ તરીકે માને છે. જે રીતે જે તેને ઉપાસે છે, તે તેમ જ બની જાય છે. તેથી બ્રાહ્મણએ મનનમાં ભાવવું: ‘પુરુષરૂપ પરમ બ્રહ્મ તો હું જ છું.’ જે આ રીતે જાણે છે, તે તે જ રૂપનો બની જાય છે.
Brahman as one appearing as many; upāsanā shaping identity; non-dual self-identification (aham brahma)Verse 4.1
तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...
તે બ્રહ્મ તાપત્રયથી પરે છે, છ દેહકોશોથી મુક્ત છે, સંસારની છ ઊર્મિઓથી રહિત છે, પંચકોશથી અતીત છે અને ષડ્ભાવ-વિકારોથી શૂન્ય છે—આ રીતે તે સર્વથી વિલક્ષણ છે. તાપત્રય: આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક, આધિદૈવિક; તેમજ કર્તા–કર્મ–કાર્ય, જ્ઞાતા–જ્ઞાન–જ્ઞેય, ભોક્તા–ભોગ–ભોગ્ય એમ ત્રિવિધ કહેવાય છે. ત્વચા, માંસ, રક્ત, અસ્થિ, સ્નાયુ અને મજ્જા—આ છ દેહકોશ છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, માત્સર્ય—આ અરિષડ્વર્ગ છે. અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય, આનંદમય—આ પંચકોશ છે. પ્રિયતા, ઉત્પત્તિ, વૃદ્ધિ, પરિવર્તન, ક્ષય, નાશ—આ ષડ્ભાવ છે. અશનાયા, પિપાસા, શોક, મોહ, જરા, મરણ—આ ષડૂર્મિ છે. કુલ, ગોત્ર, જાતિ, વર્ણ, આશ્રમ, રૂપ—આ ષડ્ભ્રમ છે. આ યોગથી જીવ પરમપુરુષ બને છે, અન્ય નહિ. જે આ ઉપનિષદનું નિત્ય અધ્યયન કરે છે તે અગ્નિથી, વાયુથી, આદિત્યથી પવિત્ર બને છે; નિરોગી, શ્રીમાન, પુત્ર-પૌત્રાદિથી સમૃદ્ધ અને વિદ્વાન બને છે. મહાપાતકોથી પણ શુદ્ધ થાય છે—સુરાપાન, અગમ્યાગમન, માતૃગમન, દુહિતૃ/સ્નુષાભિગમન, સ્વર્ણસ્તેય, વેદિજન્ય મહાહિંસા, ગુરુસેવામાં ઉપેક્ષા, અયાજ્યયાજન, અભક્ષ્યભક્ષણ, ઉગ્ર પ્રતિગ્રહ, પરદારગમન વગેરેમાંથી. કામ-ક્રોધ-લોભ-મોહ-ઈર્ષ્યા આદિથી અબાધિત રહી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; આ જ જન્મમાં ‘પુરુષ’ બને છે. તેથી પુરુષસૂક્તનો આ અર્થ અતિ રહસ્યમય—રાજગુહ્ય, દેવગુહ્ય, ગુહ્યથી પણ ગુહ્યતર—છે; દીક્ષા વિનાના, અશિક્ષિત, અયજ્ઞશીલ, અવિષ્ણુભક્ત, અયોગી, બહુભાષી, અપ્રિયવાદી, અસંવત્સરવેદી, અસંતુષ્ટ અને અનધીતવેદને ઉપદેશ ન કરવો. ગુરુ પણ શુચિ સ્થાને, પુણ્ય નક્ષત્રે, પ્રાણ સંયમ કરી પુરુષનું ધ્યાન કરીને ઉપસન્ન શિષ્યના જમણા કાને પુરુષસૂક્તાર્થ ઉપદેશે; વારંવાર ન બોલે—તે યાતયામ (નિરસ) બને છે; કાને પુનઃપુનઃ ન કહે. આમ કરનાર અધ્યેતા અને અધ્યાપક બંને આ જ જન્મમાં પુરુષ બને છે—ઇતિ ઉપનિષત્॥
Brahman/Ātman as transcendent to kośas and saṃsāric afflictions; mokṣa through viveka and yoga of identity with PuruṣaAsk anything about the Mudgala Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
