Khanda 1

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ಓಂ। ಈಗ ಪುರುಷಸೂಕ್ತದ ಅರ್ಥನಿರ್ಣಯವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇವೆ. ಪುರುಷಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷಸೂಕ್ತಾರ್ಥವು ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸಹಸ್ರಶೀರ್ಷಾ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ‘ಸಹಸ್ರ’ ಶಬ್ದವು ಅನಂತಾರ್ಥಕ. ಅವನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ‘ಅನಂತ ಯೋಜನ’ವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದಶಾಂಗುಲ’ ಎಂಬ ವಚನವೂ ಅದೇ ಭಾವದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

ಅದರ ಮೊದಲ ಭಾಗದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ದೇಶ (ಸ್ಥಳ) ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ ಈ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಕಾಲ ಸಂಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೂ ಉಚ್ಛರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ಮೂರನೆಯ ಮಂತ್ರದಿಂದ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮೋಕ್ಷಪ್ರದಾನವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮತ್ತು “ಏತಾವಾನ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಹರಿಯ ವೈಭವವು ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ಈದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಚತುರ್ವ್ಯೂಹವು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಮತ್ತು “ತ್ರಿಪಾದ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಅನಿರುದ್ಧನ ವೈಭವವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

ಆದ್ದರಿಂದ “ವಿರಾಟ್” ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಈ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಪಾದ-ನಾರಾಯಣನಾದ ಹರಿಯಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ಪುರುಷನೂ ಉದ್ಭವಿಸುವುದು ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘ಯತ್ಪುರುಷೇಣ…’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಋಗ್ವೇದಮಂತ್ರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯೇ ಯಜ್ಞವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದೇ ಮೂಲಕ ಏಳು ಪರಿಥಿಗಳು (ಆವರಣದಂಡಗಳು) ಮತ್ತು ಸಮಿಧೆಗಳು (ಇಂಧನಕಾಷ್ಠಗಳು) ಕೂಡ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ.

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘ತಂ ಯಜ್ಞಂ…’ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಜ್ಞವು ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ಇದೇ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಮೋಕ್ಷವೂ—ಮುಕ್ತಿಯೂ—ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘ತಸ್ಮಾದ್…’ ಎಂದು ಆರಂಭಿಸುವ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ‘ವೇದ…’ ಹಾಗೂ ‘ಅಹಂ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಹರಿಯ ವೈಭವ—ದಿವ್ಯ ಮಹಿಮೆ—ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“ಯಜ್ಞೇನೇ…” ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಉಪಸಂಹಾರವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ—ಸೃಷ್ಟಿಯೂ ಮೋಕ್ಷವೂ ಕುರಿತು. ಇದನ್ನು ಹೀಗೆ ತಿಳಿಯುವವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.