Mudgala

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ॐ। ఇప్పుడు పురుషసూక్తార్థనిర్ణయాన్ని వివరిస్తాము. పురుషసంహితలో పురుషసూక్తార్థం సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. ‘సహస్రశీర్షా’ అనే పదంలో ‘సహస్ర’ శబ్దం అనంతాన్ని సూచిస్తుంది. ఆయన అనంత యోజన పరిమాణమని కూడా ప్రకటించెను; అలాగే ‘దశాంగుల’ అనే వాక్యమును కూడా అదే భావంతో గ్రహించవలెను॥

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

దాని మొదటి అర్ధం/వాక్యముచే విష్ణువు దేశము (స్థలం) ప్రకారం వ్యాప్తి ప్రకటించబడింది; రెండవ అర్ధముచే ఈ విష్ణువు కాలము (సమయం) ప్రకారం వ్యాప్తి చెప్పబడుతుంది॥

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

తృతీయ మంత్రం ద్వారా విష్ణువు మోక్షప్రదత్వం నిశ్చయంగా చెప్పబడింది; అలాగే “ఏతావాన్” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రం ద్వారా హరి వైభవం ప్రకటించబడింది.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

ఈ మంత్రం ద్వారానే చతుర్వ్యూహం సమ్యక్‌గా వివరించబడింది; “త్రిపాద్” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రం ద్వారా అనిరుద్ధుని వైభవం చెప్పబడింది.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

కాబట్టి “విరాట్” అని ప్రారంభమయ్యే ఈ మంత్రం ద్వారా పాద-నారాయణుడైన హరి నుండి ప్రకృతి మరియు పురుషుని ఉద్భవం కూడా ప్రదర్శించబడింది.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

“యత్ పురుషేణ…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో సృష్టిరూప యజ్ఞము ప్రకటించబడింది; అదే మంత్రంతో ఏడు పరిధులు మరియు సమిధలు కూడా నిర్దేశించబడ్డాయి।

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

“తం యజ్ఞం…” అనే మంత్రంతో సృష్టియజ్ఞము వివరించబడింది; ఇదే మంత్రంతో మోక్షమూ ప్రకటించబడింది।

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

“తస్మాత్…” అని ప్రారంభమయ్యే మంత్రంతో జగత్ సృష్టి ప్రకటించబడింది; “వేద” మరియు “అహం” అనే రెండు మంత్రాలతో హరి యొక్క వైభవం చెప్పబడింది।

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“యజ్ఞేన…” అనే పదాలతో సృష్టి మరియు మోక్షముల ఉపసంహారం చెప్పబడింది. ఈ తత్త్వాన్ని ఇలానే తెలిసినవాడు నిశ్చయంగా ముక్తుడవుతాడు—అని చెప్పబడింది॥

Verse 2.1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

ఇప్పుడు ముద్గలోపనిషత్తులో పురుషసూక్త మహిమను విస్తారంగా ప్రతిపాదించారు. వాసుదేవుడు ఇంద్రునికి భగవజ్ఞానాన్ని ఉపదేశించి, తరువాత సూక్ష్మశ్రవణాన్ని కోరుతూ నమస్కరించిన ఇంద్రునికి పురుషసూక్తంలోని రెండు ఖండాల ద్వారా పరమరహస్యాన్ని మళ్లీ ఉపదేశించాడు—రెండు ఖండాలు అని చెప్పబడుతున్నాయి. ఈ ముక్త పురుషుడు, నామరూపజ్ఞానానికి అందని, సంసారులకు అత్యంత దుర్జ్ఞేయమైన విషయాన్ని విడిచి, క్లేశాలతో బాధపడుతున్న దేవతాదుల్ని ఉద్ధరించాలనే సంకల్పంతో, సహస్ర భాగాల శుభావయవాలతో కూడిన—కేవలం దర్శనమాత్రంతో మోక్షం ప్రసాదించే—ఒక దివ్యరూపాన్ని ధరించాడు. ఆ రూపంతో భూమ్యాది లోకాలను వ్యాపించి, అనంత యోజనాల మేర వాటిని అతిక్రమించి నిలిచాడు. పురుషుడు నారాయణుడు భూత-వర్తమాన-భవిష్యత్తులన్నిటిగాను ఉన్నాడు; మహిమలో అందరికన్నా గొప్పవాడు, అందుచేత అతనికన్నా గొప్పవాడు ఎవరూ లేరు. మహాపురుషుడు తనను నాలుగు భాగాలుగా విభజించి, త్రిపాదంతో పరమవ్యోమంలో నిలిచాడు; మిగిలిన చతుర్థ పాదమైన అనిరుద్ధ నారాయణునితో సమస్త విశ్వాలు ప్రదర్శితమయ్యాయి. ఆ పాద-నారాయణుడు జగత్సృష్టి కోసం ప్రకృతిని జనింపజేశాడు. సమృద్ధ దేహమున్నప్పటికీ అతడు స్వయంగా సృష్టికర్మను చేయలేదు; ఆ అనిరుద్ధ నారాయణుడు అతనికి సృష్టిని ఉపదేశించాడు—“ఓ బ్రహ్మా, నీ ఇంద్రియాలను యాజకులుగా ధ్యానించు; కోశములతో నిర్మితమైన దృఢమైన గ్రంథియుక్త దేహాన్ని హవిగా ధ్యానించు; నన్ను హవిభుజునిగా ధ్యానించు; వసంతాన్ని ఆజ్యంగా, గ్రీష్మాన్ని ఇధ్మంగా (ఇంధనంగా), శరదృతువును రసంగా ధ్యానించు; ఈ విధంగా అగ్నిలో హోమం చేసినప్పుడు అంగస్పర్శవల్ల దేహం వజ్రమువలె దృఢమగును. తరువాత తమ తమ కార్యానుసారం సమస్త ప్రాణులను సృష్టించినపుడు పశువులు మొదలైనవి ప్రదర్శితమగును; ఆపై స్థావర-జంగమాత్మక జగత్తు ఏర్పడును.” దీనివల్ల జీవాత్మ-పరమాత్మల యోగముచే మోక్షప్రకారమూ చెప్పబడినదని అనుసంధానించవలెను. ఈ సృష్టియజ్ఞమును, మోక్షప్రకారమును తెలిసినవాడు సంపూర్ణ ఆయుష్షును పొందును॥

Verse 3.1

एको देवो बहुधा निविष्ट अजायमानो बहुधा विजायते । तमेतमग्निरित्यध्वर्यव उपासते । यजुरित्येष हीदं सर्वं युनक्ति । सामेति छन्दोगाः । एतस्मिन्हीदं सर्वं प्रतिष्ठितम् । विषमिति सर्पाः । सर्प इति सर्पविदः । ...

ఒకే దేవుడు అనేక విధాలుగా ప్రవేశించి ఉన్నాడు; అజన్ముడైయుండి కూడా అనేక రూపాలలో ప్రదర్శితమవుతాడు. అతనినే అధ్వర్యు యాజకులు ‘అగ్ని’ అని ఉపాసిస్తారు; ‘యజుః’ అని—ఎందుకంటే ఇతడే ఈ సమస్తాన్ని యుక్తం చేస్తాడు; ఛాందోగ గాయకులు ‘సామ’ అని. ఇతనిలోనే ఇదంతా ప్రతిష్ఠితమై ఉంది. సర్పులు అతనిని ‘విషం’ అంటారు; సర్పవిదులు ‘సర్పం’ అంటారు; దేవతలు ‘ఊర్జ్’ (బలం) అంటారు; మనుష్యులు ‘రయి’ (సంపద) అంటారు; అసురులు ‘మాయ’ అంటారు; పితృదేవతలు ‘స్వధా’ అంటారు; దేవజనవిదులు ‘దేవజన’ అంటారు; గంధర్వులు ‘రూపం’ అంటారు; అప్సరసలు ‘గంధర్వ’ అంటారు. ఎవరు ఏ విధంగా ఉపాసిస్తారో, వారు అలాగే అవుతారు. కాబట్టి బ్రాహ్మణుడు ‘నేనే పురుషరూప పరబ్రహ్మ’ అని భావించాలి; అలా తెలిసినవాడు ఆ రూపమే అవుతాడు।

Verse 4.1

तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...

ఆ బ్రహ్మం త్రివిధ తాపాలను అతిక్రమించినది, షట్కోశాల నుండి విముక్తమైనది, సంసారానుభవంలోని షడూర్ములను విడిచినది, పంచకోశాతీతమైనది, భవనంలోని షడ్భావవికారరహితమైనది—ఇలా సర్వవస్తువులకన్నా విలక్షణమైనది. త్రివిధ తాపం—ఆధ్యాత్మిక, ఆధిభౌతిక, ఆధిదైవిక—అని; అలాగే కర్తృ–కర్మ–కార్య, జ్ఞాతృ–జ్ఞాన–జ్ఞేయ, భోక్తృ–భోగ–భోగ్య అనే త్రయాల రూపంగానూ చెప్పబడుతుంది. చర్మం, మాంసం, రక్తం, ఎముక, స్నాయువు, మజ్జ—ఇవి షట్కోశాలు; కామం, క్రోధం, లోభం, మోహం, మదం, మాత్సర్యం—ఇవి షడ్రిపువర్గం; అన్నమయ, ప్రాణమయ, మనోమయ, విజ్ఞానమయ, ఆనందమయ—ఇవి పంచకోశాలు; ప్రియత్వం, జననం, వృద్ధి, పరిణామం, క్షయం, నాశం—ఇవి షడ్భావాలు; ఆకలి, దాహం, శోకం, మోహం, జరా, మరణం—ఇవి షడూర్ములు; కులం, గోత్రం, జాతి, వర్ణం, ఆశ్రమం, రూపం—ఇవి షడ్భ్రమలు. ఈ యోగం ద్వారా జీవుడు పరమపురుషుడే అవుతాడు, ఇతరుడు కాదు. ఈ ఉపనిషత్తును నిత్యం అధ్యయనం చేసేవాడు అగ్ని, వాయు, ఆదిత్యులచే పవిత్రుడవుతాడు; నిరోగి, శ్రీమంతుడు, పుత్రపౌత్రాదులతో సమృద్ధుడు, విద్యావంతుడవుతాడు. మహాపాతకాల నుండి కూడా శుద్ధుడవుతాడు—సురాపానం, నిషిద్ధగమనం, మాతృగమనం, కుమార్తె/స్నుషాగమనం, స్వర్ణస్తేయం, వేదిసంబంధ మహాహింస, గురుశుశ్రూషా నిర్లక్ష్యం, అయాజ్యయాజనం, అభక్ష్యభక్షణం, ఉగ్ర/అధర్మ ప్రతిగ్రహం, పరదారాగమనం మొదలైన వాటి నుండి. కామక్రోధలోభమోహఈర్ష్యాదులచే బాధింపబడడు; సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై ఈ జన్మలోనే ‘పురుషుడు’ అవుతాడు. కనుక పురుషసూక్తార్థమైన ఇది పరమ రహస్యం—రాజగుహ్యం, దేవగుహ్యం, గుహ్యములోనూ గుహ్యతరం; దీక్షలేని వానికి, అధ్యయనరహితునికి, యజ్ఞశీలతలేనివానికి, వైష్ణవభక్తిలేనివానికి, యోగిలేనివానికి, ఎక్కువగా మాట్లాడేవానికి, కఠినవాక్యుడికి, సంవత్సరవ్రతం పాటించనివానికి, అసంతుష్టునికి, వేదాధ్యయనంలేనివానికి ఉపదేశించకూడదు. గురువు కూడా శుచిస్థలంలో, పుణ్య నక్షత్రంలో, ప్రాణసంయమం చేసి పురుషధ్యానం చేస్తూ, ఉపసన్న శిష్యుని కుడికర్ణంలో పురుషసూక్తార్థాన్ని ఉపదేశించాలి; అనేకసార్లు చెప్పకూడదు—అది ‘యాతయామం’ అవుతుంది; పునఃపునః చెవిలో చెప్పకూడదు. ఇలా చేయువాడు—అధ్యేతా, అధ్యాపకుడు—ఇద్దరూ ఈ జన్మలోనే పురుషులు అవుతారు—ఇది ఉపనిషత్।