Dvitiya Pada
Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
ನಾರದನು ಸನಂದನನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮೂಲ, ಪ್ರಳಯದ ಆಶ್ರಯ, ಜೀವಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ವರ್ಣವಿಭಾಗ, ಶೌಚ-ಅಶೌಚ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ, ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಗತಿ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಂದನನು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭರದ್ವಾಜನು ಭೃಗುವನ್ನು ಸಂಸಾರ-ಮೋಕ್ಷದ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತು ಪೂಜ್ಯನೂ ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಪೂಜಕನೂ ಆದ ನಾರಾಯಣನ ಜ್ಞಾನ ಕುರಿತು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೃಗು ಅವ್ಯಕ್ತ ಪ್ರಭುವಿನಿಂದ ಮಹತ್ ಉತ್ಪತ್ತಿ, ತತ್ತ್ವಗಳ ವಿಕಾಸ, ತೇಜೋಮಯ ಪದ್ಮ, ಅದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಪ್ರಾದುರ್ಭಾವ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದೇಹ-ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿ, ಸಮುದ್ರಗಳು, ಅಂಧಕಾರ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ರಸಾತಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಪರಿಮಾಣ-ಸೀಮೆಗಳ ಕುರಿತು ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಪ್ರಭು ಅಪರಿಮೇಯನಾಗಿ ‘ಅನಂತ’ ಎಂದು, ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭೂತಭೇದಗಳು ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸಂಕಲ್ಪಜ ಸೃಷ್ಟಿ, ಜಲ-ಪ್ರಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಕ್ರಮ—ಜಲದಿಂದ ವಾಯು, ನಂತರ ಅಗ್ನಿ, ನಂತರ ಘನೀಭವನದಿಂದ ಭೂಮಿ—ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಂಚಭೂತ-ಪಂಚೇಂದ್ರಿಯ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ವೃಕ್ಷಚೇತನ ವಾದ (ಮರಗಳು ಕೇಳುತ್ತವೆ, ಸ್ಪರ್ಶ/ತಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತವೆ, ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತವೆ) ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ತತ್ತ್ವನ್ಯಾಸ, ಪಂಚವಾಯುಗಳು (ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ವ್ಯಾನ, ಉದಾನ, ಸಮಾನ), ನಾಡಿಗಳು, ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಿರೋಮಸ್ತಕ/ಬ್ರಹ್ಮರಂಧ್ರಗಮನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.
Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline
ಭರದ್ವಾಜನು ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪ್ರಾಣವಾಯು ಮತ್ತು ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ (ಅಗ್ನಿ/ತೇಜಸ್ಸು)ಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿತವಿದ್ದರೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ‘ಜೀವ’ ಏಕೆ? ಸನಂದನನ ಕಥಾಸಂಧಿಯ ಬಳಿಕ ಭೃಗು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ: ಪ್ರಾಣಾದಿ ದೇಹಕ್ರಿಯೆಗಳು ಆತ್ಮವಲ್ಲ; ಸ್ಥೂಲದೇಹ ಪಂಚಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ದೇಹಿ ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀವಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಭೃಗು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಅಂತಃಸ್ಥ ಜ್ಞಾತ, ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’—ಅಂತರ್ಯಾಮಿ ಹರಿಯೇ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸತ್ತ್ವ-ರಜ-ತಮ ಗುಣಗಳಿಂದ ಜೀವನ ಬಂಧಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ವರ್ಣಭೇದ ಜನ್ಮಸಿದ್ಧವಲ್ಲ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಚರಣಾಧಾರಿತ; ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ನೀತಿ, ದಮ, ಶೀಲದಿಂದ ನಿರ್ಣಯ. ಲೋಭ-ಕ್ರೋಧ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಸತ್ಯ, ದಯೆ, ವೈರಾಗ್ಯ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮದ ಆಧಾರಗಳು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಆಶ್ರಮಗಳು—ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಗೃಹಸ್ಥ, ವಾನಪ್ರಸ್ಥ, ಸನ್ಯಾಸ—ಕರ್ತವ್ಯಗಳು, ಅತಿಥಿಸತ್ಕಾರ, ಅಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಸನ್ಯಾಸಿಯ ಅಂತರಗ್ನಿಹೋತ್ರದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿವರೆಗೆ ವಿಧಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ಭಾರದ್ವಾಜನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅತೀತವಾದ ‘ಪರಲೋಕ’ ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು. ಮೃಗು/ಭೃಗು ಹಿಮಾಲಯದ ಆಚೆ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸುರಕ್ಷಿತ, ಇಚ್ಛಾಪೂರಕ, ಪಾಪರಹಿತ-ಲೋಭರಹಿತ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದದು; ಅಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳು ತೊಂದರೆ ಕೊಡವುದಿಲ್ಲ, ಮರಣವೂ ನಿಯತಕಾಲದಲ್ಲೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿ—ಪತಿವ್ರತಾ-ನಿಷ್ಠೆ, ಅಹಿಂಸೆ, ಧನದ ಮೇಲಿನ ಅನಾಸಕ್ತಿ—ಎಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಈ ಲೋಕದ ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳು (ಶ್ರಮ, ಭಯ, ಹಸಿವು, ಮೋಹ) ಕರ್ಮನಿಯಮದಿಂದ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ—ಈ ಜಗತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಷೇತ್ರ; ಕರ್ಮಗಳು ಫಲವಾಗಿ ತಕ್ಕ ಗತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮೋಸ, ಕಳ್ಳತನ, ನಿಂದೆ, ದ್ವೇಷ, ಹಿಂಸೆ, ಸುಳ್ಳು ಇತ್ಯಾದಿ ಮಲಿನಗಳು ತಪಸ್ಸನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ; ಮಿಶ್ರ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಜಾಪತಿ, ದೇವರುಗಳು, ಋಷಿಗಳು ಶುದ್ಧ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಗುರುಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು ಲೋಕಾಂತರ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮ ವಿವೇಕವೇ ಜ್ಞಾನವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಭಾರದ್ವಾಜನು ಅಧ್ಯಾತ್ಮ ಕುರಿತು ಹೊಸ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸೃಷ್ಟಿ-ಪ್ರಳಯ ಸಂಬಂಧಿತ, ಪರಮ ಹಿತ ಮತ್ತು ಸುಖ ನೀಡುವ ವಿದ್ಯೆಯಾಗಿ।
Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸನಂದನನ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ನಾರದನು ಮತ್ತೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮೋಪದೇಶವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಸನಂದನನು ಪುರಾತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜ ಜನಕನು ಅನೇಕ ಗುರುಗಳ ವಾದಗಳು ಮತ್ತು ಮರಣಾನಂತರ ಕರ್ಮಕಾಂಡದ ಚರ್ಚೆಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದರೂ ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಚಲನು. ಕಪಿಲ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಆಸುರಿಯ ಮೂಲಕ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ, ಪರಿಪಕ್ವ ವೈರಾಗ್ಯಸಂಪನ್ನ ಸಾಂಖ್ಯ ಋಷಿ ಪಂಚಶಿಖನು ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ಹಲವಾರು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನು ವಾದದಲ್ಲಿ ಮಣಿಸಿದರೂ ಪಂಚಶಿಖನ ಉಪದೇಶಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿತನಾಗಿ ‘ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು’ ಎಂದು ಸಾಂಖ್ಯ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ—ವರ್ಣಾಭಿಮಾನ ತ್ಯಾಗ, ಕರ್ಮಾಸಕ್ತಿ ಕ್ಷಯ, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೈರಾಗ್ಯ. ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಥಿರ ಫಲಲಾಲಸೆಯ ಟೀಕೆ, ಪ್ರಮಾಣಗಳು (ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ, ಶ್ರುತಿ, ಸಿದ್ಧಾಂತ) ವಿವರಣೆ, ನಾಸ್ತಿಕ/ಭೌತಿಕ ಮತಗಳ ಖಂಡನೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಭ್ರಾಂತಿಯ ನಿವಾರಣೆ ಇದೆ. “ಮರಣದಲ್ಲಿ ಚೇತನವೇ ನಾಶವಾದರೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಮೌಲ್ಯವೇನು?” ಎಂದು ಜನಕನು ಸಂಶಯಿಸಿದಾಗ, ಪಂಚಶಿಖನು ಪಂಚಭೂತ, ಜ್ಞಾನತ್ರಯ, ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯ-ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ—ವಿಹಿತ ಕರ್ಮದ ಸಾರ ಸನ್ನ್ಯಾಸ; ಅದೇ ಲಕ್ಷಣರಹಿತ, ಶೋಕಹೀನ ‘ಅಮೃತ ಸ್ಥಿತಿ’ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಬೆಂಕಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಜನಕನು “ನನ್ನದೇನೂ ಸುಡುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ಮೈಥಿಲ ಆತ್ಮೋಪದೇಶದ ನಂತರ ನಾರದನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಸನಂದನನನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ: ತ್ರಿವಿಧ ದುಃಖಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು? ಸನಂದನನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ದೇಹಧಾರಿತ ಜೀವನ ಗರ್ಭದಿಂದ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯವರೆಗೆ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ, ಆಧಿಭೌತಿಕ, ಆಧಿದೈವಿಕ ಕ್ಲೇಶಗಳಿಂದಲೇ ಗುರುತಾಗಿದೆ; ಇದರ ಪರಮ ಪರಿಹಾರ ಭಗವತ್ಪ್ರಾಪ್ತಿ—ಅಶಾಂತಿರಹಿತ ಶುದ್ಧಾನಂದ. ಸಾಧನಗಳು ಎರಡು—ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಭ್ಯಾಸ; ಜ್ಞಾನವೂ ದ್ವಿವಿಧ—ಆಗಮಜನ್ಯ ಶಬ್ದಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ವಿವೇಕಜನ್ಯ ಪರಬ್ರಹ್ಮ; ಇದಕ್ಕೆ ಅಥರ್ವಣ ಶ್ರುತಿಯ ಪರಾ-ಅಪರ ವಿದ್ಯಾ ವಿಭಾಗ ಆಧಾರ. ‘ಭಗವಾನ್’ ಪದವು ಅಕ್ಷರ ಪರಮಾತ್ಮನ ಸೂಚನೆ; ‘ಭಗ’ ಎಂದರೆ ಆರು ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು—ಐಶ್ವರ್ಯ, ಬಲ, ಯಶಸ್ಸು, ಶ್ರೀ, ಜ್ಞಾನ, ವೈರಾಗ್ಯ—ಎಂದು ನಿರೂಪಿಸಿ, ‘ಭಗವಾನ್’ ಎಂಬ ನಾಮವು ವಾಸುದೇವನಿಗೇ ಯುಕ್ತವೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಯೋಗವೇ ಕ್ಲೇಶನಾಶಕ ಏಕೈಕ ಮಾರ್ಗವೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೇಶಿಧ್ವಜ–ಖಾಂಡಿಕ್ಯ (ಜನಕ) ಕಥೆಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ—ರಾಜ್ಯವಿವಾದದಿಂದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ, ಗುರುದಕ್ಷಿಣೆ, ಅನಾತ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ನಾನು-ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಉಪದೇಶ, ಮತ್ತು ಯೋಗ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ತಿರುಗುಮುಖ।
योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)
ಸನಂದನನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ನಿಮಿವಂಶದಲ್ಲಿ ಯೋಗಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ರಾಜ ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ರಾಜ ಖಾಂಡಿಕ್ಯನಿಗೆ ಯೋಗಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಯೋಗವೆಂದರೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಂಕಲ್ಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸುವುದು; ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸು ಬಂಧನಕಾರಣ, ವಿಷಯನಿವೃತ್ತ ಮನಸ್ಸು ಮೋಕ್ಷಕಾರಣ. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯಮ-ನಿಯಮಗಳು (ಐದು ಐದು), ನಂತರ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ (ಸಬೀಜ/ಅಬೀಜ) ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ, ಬಳಿಕ ಶುಭ ಆಲಂಬನದ ಮೇಲೆ ಧಾರಣೆ. ಆಲಂಬನಗಳು ಉನ್ನತ/ಅಧಮ, ಸಾಕಾರ/ನಿರಾಕಾರ; ಭಾವನೆ ಮೂರು—ಬ್ರಹ್ಮಮುಖಿ, ಕರ್ಮಮುಖಿ, ಮಿಶ್ರ. ನಿರಾಕಾರವನ್ನು ಯೋಗಶಿಸ್ತು ಇಲ್ಲದೆ ಗ್ರಹಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿ ಹರಿಯ ಸಾಕಾರರೂಪ ಮತ್ತು ಲೋಕಕ್ರಮ-ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಶ್ವರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಧಾರಣೆ ಪರಿಪಕ್ವವಾಗಿ ಸಮಾಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಭೇದಜ್ಞಾನ ಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭೇದ ಸಿದ್ಧಿ. ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಪುತ್ರನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ನೀಡಿ ಸಂನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ ವಿಷ್ಣುವಿನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದನು; ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ನಿಷ್ಕಾಮಕರ್ಮದಿಂದ ಕರ್ಮವನ್ನು ದಹಿಸಿ ತ್ರಿತಾಪಮುಕ್ತನಾದನು.
Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
ನಾರದನು ತ್ರಿತಾಪ ನಿವಾರಣೆಯ ಉಪಾಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಮನಸ್ಸು ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ; ದುಷ್ಟರ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೂತನು ಸನಂದನನನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಂದನನು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವಾಗಿ ಋಷಭವಂಶಜ ರಾಜ ಭರತನ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಭರತನು ಧರ್ಮದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳಿಸಿ ಅಧೋಕ್ಷಜ ವಾಸುದೇವನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಶಾಲಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಸನ್ಯಾಸ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ನಿತ್ಯಪೂಜೆ‑ವ್ರತ‑ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ. ಭಯದಿಂದ ಗರ್ಭಿಣಿ ಜಿಂಕೆ ಗರ್ಭಪಾತಗೊಂಡಾಗ ಶಾವಕವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಆಸಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸಿ ಮೃಗಯೋನಿಯಲ್ಲಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮೃತಿಯಿಂದ ಶಾಲಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿ ಜ್ಞಾನಯುಕ್ತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಾಗಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಜಡವೇಷ ಧರಿಸಿ ಲೋಕನಿಂದೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿ, ಸೌವೀರರಾಜನಿಂದ ಪಾಲಕಿ ಹೊರುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಬಲವಂತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಹೊರೆ ಅಸಮ ಎಂದು ರಾಜನು ದೂರು ನೀಡಿದಾಗ, ಅವನು ಕರ್ತೃತ್ವ‑ದೇಹಾಭಿಮಾನ ಕುರಿತು ತತ್ತ್ವವಿಚಾರ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ—ಭಾರ ದೇಹಾಂಗಗಳ ಮೇಲೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ ಇದೆ; ಬಲ‑ದುರ್ಬಲತೆ गौಣ; ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಗುಣಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆತ್ಮ ಶುದ್ಧ, ನಿರ್ವಿಕಾರ, ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತ; ‘ರಾಜ’ ‘ವಹಕ’ ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳು ಕಲ್ಪಿತ ನಿರ್ದಿಷ್ಟತೆಗಳು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಭಾವ ತತ್ತ್ವವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ।
Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
ಸನಂದನನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ವಿವೇಕೋಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಮತ್ತೆ ‘ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು’ ಏನು ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕರ್ತೃತ್ವವು ಕರ್ಮದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಗುಣಗಳದ್ದೇ, ಆತ್ಮನದ್ದಲ್ಲ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣ-ಗುರು ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ಪುನರ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ—ಧನ, ಪುತ್ರ, ರಾಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಲೋಕಲಕ್ಷ್ಯಗಳು ಗೌಣ; ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರ ಆತ್ಮಧ್ಯಾನವೇ ನಿಜ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು. ಮಣ್ಣು-ಕುಂಭದ ದೃಷ್ಟಾಂತದಿಂದ ಇಂಧನ, ತುಪ್ಪ, ಕುಶ ಇತ್ಯಾದಿ ನಶ್ವರ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ ನಶ್ವರ; ಪರಮಾರ್ಥ ಅಕ್ಷಯ, ನಿರ್ಮಿತ ಫಲವಲ್ಲ—ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವೇ ಸಾಧನವೂ ಸಾಧ್ಯವೂ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ರಿಭು–ನಿದಾಘ ಪ್ರಸಂಗ: ಅತಿಥಿ ಸತ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಹಸಿವು-ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ತಾದಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ದ್ವಾರವಾಗುತ್ತವೆ; ವಾಸ-ಪ್ರಯಾಣದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಎರಡನೇ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜ–ಆನೆಯ ಕ್ರಮದಿಂದ ‘ಮೇಲೆ-ಕೆಳಗೆ’ ಭೇದ ಕಲ್ಪಿತವೆಂದು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಿದಾಘನು ರಿಭುವನ್ನು ಗುರು ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಸಾರ—ಜಗತ್ತು ಅಖಂಡ, ವಾಸುದೇವಸ್ವಭಾವವೇ. ಭೇದಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ರಾಜನು ಜಾಗೃತ ಸ್ಮರಣೆ ಮತ್ತು ಅದ್ವೈತ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಜೀವನ್ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ।
Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory
ಸೂತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಸನಂದನನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮೇಲೂ ನಾರದನ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆ ಎಂಬ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪೂರ್ವಶರತಿಲ್ಲದೇ ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುವ ಶುಕನ ಬಾಲಸಹಜ ಅದ್ಭುತ ವೈರಾಗ್ಯ-ಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಿ ಹೇಗೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾರದನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನಂದನನು ‘ಮಹತ್ವ’ವನ್ನು ವಯಸ್ಸು ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುರುತುಗಳಲ್ಲ, ನಿಜವಾದ ವಿದ್ಯೆ (ಅನೂಚಾನತ್ವ) ಎಂದು ಮರುವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿ, ಸತ್ಯ ಪಾಂಡಿತ್ಯವು ಗುರುಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಬದ್ಧ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅನೇಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆರು ವೇದಾಂಗಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವೇದಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಅಧ್ಯಾಯವು ‘ಶಿಕ್ಷಾ’ಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರ (ಉಚ್ಚಾರ-ಸ್ವರ)ದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಗಾನದ ವಿಧಗಳು, ಸ್ವರಾಂತರಗಳು, ತಪ್ಪು ಸ್ವರ/ಅಕ್ಷರವಿಭಾಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಅಪಾಯ—ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ—ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಸಾಮವೇದೀಯ ಗಾನ ಹಾಗೂ ಗಾಂಧರ್ವ ಸಂಗೀತದ ಸ್ವರ, ಗ್ರಾಮ, ಮೂರ್ಚ್ಛನೆ, ರಾಗ, ಕಂಠಗುಣ-ದೋಷ, ರುಚಿ, ಸ್ವರ-ವರ್ಣ ಸಂಬಂಧ, ಸಾಮಸ್ವರಗಳಿಗೂ ಸಂಗೀತಪರಿಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಹೇಳಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಧ್ವನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸ್ವರಗಳ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ।
Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
ನಾರದರು ಋಷಿಗಳಿಗೆ ಕಲ್ಪವನ್ನು ವೇದೀಯ “ವಿಧಿ-ಗ್ರಂಥ”ವೆಂದು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ನಕ್ಷತ್ರ-ಕಲ್ಪ (ನಕ್ಷತ್ರ ದೇವತೆಗಳು), ಆಂಗಿರಸ-ಕಲ್ಪ (ಷಟ್ಕರ್ಮ/ಅಭಿಚಾರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು), ಮತ್ತು ಶಾಂತಿ-ಕಲ್ಪ (ದೈವ, ಭೌಮ, ಆಕಾಶೀಯ ಅಪಶಕುನಗಳ ಶಮನ)। ನಂತರ ಗೃಹ್ಯ-ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಗೃಹಯಜ್ಞದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಿಧಾನಗಳು: ಓಂಕಾರ ಮತ್ತು ಶುಭ ಶಬ್ದಗಳ ಮಂಗಳಪ್ರಾಧಾನ್ಯ; ಕುಶ/ದರ್ಭ ಸಂಗ್ರಹ-ಪ್ರಯೋಗ; ಅಹಿಂಸಾ-ರಕ್ಷಣೆ (ಪರಿಸಮೂಹನ); ಗೋಮಯಲೇಪನ, ಜಲಪ್ರೋಕ್ಷಣದಿಂದ ಶುದ್ಧಿ; ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ತಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ; ಸ್ಥಳ-ರಕ್ಷಣ ವಿನ್ಯಾಸ (ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯ; ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಥಾಪನೆ; ಪಾತ್ರಗಳು ಉತ್ತರ/ಪಶ್ಚಿಮ; ಯಜಮಾನ ಪೂರ್ವಮುಖ); ಸಹಾಯಕ ಆಯ್ಕೆ (ಸ್ವಶಾಖೆಯ ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳು; ಪುರೋಹಿತ ಲಭ್ಯತೆ ಅನುಸಾರ); ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗುಳಿ-ಮಾಪಗಳಿಂದ ಉಂಗುರ, ಸ್ರುವ, ಪಾತ್ರ, ದೂರ ಮತ್ತು “ಪೂರ್ಣ ಪಾತ್ರ” ಮಾನದಂಡಗಳು। ಅಂತದಲ್ಲಿ ಉಪಕರಣಗಳ ದೈವಾರ್ಥ (ಸ್ರುವದಲ್ಲಿ ಆರು ದೇವತೆಗಳು) ಮತ್ತು ಆಹುತಿಗಳ ದೇಹ-ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೇಳಿ ಕರ್ಮವನ್ನು ವಿಶ್ವಾರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತಾರೆ।
Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa
ಸನಂದನನು ನಾರದನಿಗೆ ವೇದಾರ್ಥವ್ಯಾಖ್ಯಾನದ ‘ಮುಖ’ಸ್ವರೂಪವಾದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಪ್/ತಿಙ್-ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತವನ್ನು ‘ಪದ’ವೆಂದು, ‘ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ’ದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಹೇಳಿ, ಏಳು ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾರಕಗಳೊಂದಿಗೆ (ಕರ್ಮ, ಕರಣ, ಸಂಪ್ರದಾನ, ಅಪಾದಾನ, ಸಂಬಂಧ/ಷಷ್ಠೀ, ಅಧಿಕರಣ) ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅಪಾದಾನದ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಗ, ಅವ್ಯಯಗಳಿಂದ ದ್ವಿತೀಯಾ–ಪಂಚಮೀ ನಿಯಮಭೇದ ಇತ್ಯಾದಿ ಅಪವಾದಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉಪ’ ಮೊದಲಾದ ಉಪಸರ್ಗಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ನಮಃ, ಸ್ವಸ್ತಿ, ಸ್ವಾಹಾ ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಚತುರ್ಥೀ ಪ್ರಯೋಗವೂ ವಿವರವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕ್ರಿಯಾಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪುರುಷಗಳು, ಪರಸ್ಮೈಪದ/ಆತ್ಮನೇಪದ ಭೇದ, ಹತ್ತು ಲಕಾರಗಳ ಬಳಕೆ (ಮಾ ಸ್ಮ + ಲುಙ್, ಆಶೀರ್ವಾದಾರ್ಥ ಲೋಟ್/ಲಿಙ್, ಪರೋಕ್ಷ ಭೂತದಲ್ಲಿ ಲಿಟ್, ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಲೃಟ್/ಲೃಙ್), ಗಣಗಳು, ಣಿಜ್, ಸನ್ನಂತ, ಯಙ್-ಲುಕ್ ಮುಂತಾದ ಧಾತು-ವಿಕಾರಗಳು, ಕರ್ತೃತ್ವ ಮತ್ತು ಸಕರ್ಮಕ–ಅಕರ್ಮಕ ಭಾವಗಳ ಚಿಂತನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಮಾಸಪ್ರಕಾರಗಳು (ಅವ್ಯಯೀಭಾವ, ತತ್ಪುರುಷ, ಕರ್ಮಧಾರಯ, ಬಹುವ್ರೀಹಿ), ತದ್ಧಿತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು, ಪದಪಟ್ಟಿಗಳು ನೀಡಿಸಿ, ರಾಮ–ಕೃಷ್ಣ ಮೊದಲಾದ ಸಂಯುಕ್ತ ದಿವ್ಯನಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ಒಂದೇ ಭಕ್ತಿ-ಪೂಜೆ ಏಕತ್ವವೆಂದು ಉಪಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ।
Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನರು ನಾರದರಿಗೆ ನಿರುಕ್ತವೆಂಬ ವೇದಾಂಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಪದರಚನೆಗೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಕ್ಷರಗಳು, ವರ್ಣವಿಪರ್ಯಾಸ, ವಿಕೃತಿ, ಲೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಣುವ ‘ದೋಷ’ಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಂಸ/ಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಯೋಗ, ಪ್ಲುತ ಸ್ವರಗಳು, ನಾಸಿಕ್ಯ/ಅನುಸ್ವಾರ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯ ಕ್ರಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಬಾಹುಲಕ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು ವಾಜಸನೇಯಿ ಶಾಖೆಯ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳೂ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಪರಸ್ಮೈಪದ-ಆತ್ಮನೇಪದ ವಿಭಾಗ, ಗಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರನಿಯಮಗಳು, ಧಾತುಪಟ್ಟಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತ್, ಕಿಟ್, ಣಿ, ಟೋಂಗ್ ಮೊದಲಾದ ಸೂಚಕಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪ್ರತ್ಯಯ, ಆದೇಶ, ಲೋಪ, ಆಗಮ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪಾಠದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದಲೇ ರೂಪನಿರ್ಣಯ ಹಾಗೂ ನಿಘಂಟು/ಪದಕೋಶ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ವಿಷಯವು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅನಂತವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
ಸನಂದನನು ನಾರದನಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಷವು ಬ್ರಹ್ಮೋಪದಿಷ್ಟ ವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು ನೀಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತಿಷದ ತ್ರಿವಿಭಾಗ—ಗಣಿತ, ಜಾತಕ, ಸಂಹಿತಾ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ಥಾನ, ಗ್ರಹಣಗಳು, ಮೂಲ-ಭಿನ್ನ-ತ್ರೈರಾಶಿಕ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ವೃತ್ತ ಜ್ಯಾಮಿತಿ, ಜ್ಯಾ-ತ್ರಿಜ್ಯಾ ಗಣನೆ, ಶಂಕುವಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುನಿರ್ಣಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಗ-ಮನ್ವಂತರ ಪ್ರಮಾಣ, ಮಾಸ-ವಾರ, ಅಧಿಕಮಾಸ, ತಿಥಿಕ್ಷಯ/ಆಯಾಮ, ಯೋಗಗಣನೆ ಮೂಲಕ ಪಂಚಾಂಗ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಹಿತಾ-ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಶಕುನ-ನಿಮಿತ್ತ, ಗರ್ಭಾಧಾನದಿಂದ ಉಪನಯನದವರೆಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಪ್ರಯಾಣ/ಗೃಹ ಶಕುನಗಳು, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಗೋಚರ, ಚಂದ್ರಬಲ, ರಾಹು ಮುಂತಾದ ಆಯ್ಕೆಕಾರಕಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾ, ಕ್ರಾಂತಿ, ಪಾತ, ಯುತಿ-ಕಾಲ, ಗ್ರಹಣಮಾಪನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಶಿಸಂಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತೃತ ಜಾತಕದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ।
Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನ ಮುನಿಗಳು ನಾರದರಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಘನ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲದ ‘ಅಂಗ’ಗಳ ವಿಶ್ವನಿರೂಪಣೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ರಾಶಿ ಸ್ವಾಮ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಹೋರಾ, ದ್ರೇಷ್ಕಾಣ, ಪಂಚಾಂಶ, ತ್ರಿಂಶಾಂಶ, ನವಾಂಶ, ದ್ವಾದಶಾಂಶ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ, ಫಲ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಷಡ್ವರ್ಗವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಶಿಗಳನ್ನು ದಿನ/ರಾತ್ರಿ ಉದಯ, ಲಿಂಗ, ಚರ-ಸ್ಥಿರ-ಉಭಯ, ದಿಕ್ಕಿನ ಸ್ಥಿತಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಂಗಡಿಸಿ; ಭಾವಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರ, ಪಣಫರ, ಆಪೋಕ್ಲಿಮ; ತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ರಿಹ್ಫ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬಲ, ಪರಾಧೀನತೆ ಅಥವಾ ಹಾನಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಹಗಳ ವರ್ಣ, ಸ್ವಭಾವ, ವರ್ಣಾಧಿಪತ್ಯ, ರಾಜಸಭಾ ಪಾತ್ರಗಳು (ರಾಜ/ಮಂತ್ರಿ/ಸೇನಾಪತಿ) ಮತ್ತು ಸ್ಥಾನ, ದಿಗ್, ಚೇಷ್ಟಾ, ಕಾಲ-ಬಲಗಳ ವಿವರಣೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಗರ್ಭಾಧಾನ-ಗರ್ಭಲಕ್ಷಣ, ಸಂತಾನದ ಲಿಂಗ, ಜೋಡಿ ಸೂಚನೆ, ಭ್ರೂಣದೋಷ, ಮಾತೃ ಅಪಾಯ ಯೋಗಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಆಯು ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಯೋಗಜ, ಪೈಂಡ, ನಿಸರ್ಗ ಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಷ-ಮಾಸ-ದಿನ ಗಣನೆ ಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಆಯು ಅಪಾಯದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಶಾಂತಿ-ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನರು ಋಷಿ/ರಾಜನಿಗೆ ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಕೇತುಗಳ ಮೂಲಕ ಕಾಲಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಶುಭಾಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಓದುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಚೈತ್ರದಿಂದ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ ಕ್ರಮ, ಚೈತ್ರ-ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದೆಯ ವಾರಪ್ರಾಧಾನ್ಯ, ಗ್ರಹಗಳ ಶುಭತಾಕ್ರಮವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸೂರ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಂಬರೂಪಗಳು, ಧೂಮರಾಶಿ, ಪರಿವೇಷ/ವಲಯ, ಋತುವಿನಂತೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಣಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧ, ರಾಜಮರಣ, ಅನಾವೃಷ್ಟಿ, ದುರ್ಭಿಕ್ಷ, ಮಹಾಮಾರಿ ಮುಂತಾದ ಫಲಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಂದ್ರಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಶೃಂಗ’ ಸ್ಥಿತಿ, ವಿಪರೀತ ಉದಯ, ದಕ್ಷಿಣಗಮನ ನಕ್ಷತ್ರದೋಷ, ಹಾಗೂ ‘ಘಟೋಷ್ಣ’ ಮೊದಲಾದ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ರಾಶಿ-ಆಯುಧ ಸೂಚನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಂಗಳ-ಬುಧರ ವಕ್ರ/ಉದಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ನಕ್ಷತ್ರಾನುಸಾರ ಮಳೆ, ಬೆಳೆ, ವೃತ್ತಿ, ಜನಸುರಕ್ಷೆಗೆ ಪರಿಣಾಮ; ಗುರುನ ವಕ್ರವರ್ಣ ಮತ್ತು ಹಗಲು ದರ್ಶನ ಸಂಕಟಸೂಚಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶುಕ್ರನ ವೀಥಿಕಾ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಯೋಗ ನಿಯಮಗಳು, ಶನಿಯ ಕೆಲವು ನಕ್ಷತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗೋಚರ ಹಿತಕರವೆಂದು ವರ್ಣನೆ ಇದೆ. ನಂತರ ಕೇತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ—ಪುಚ್ಛದೈರ್ಘ್ಯ, ಬಣ್ಣ, ಆಕಾರ, ದಿಕ್ಕು—ಮತ್ತು ಫಲಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಕಾಲಮಾನಗಳು, ಯಾತ್ರೆ-ವಿವಾಹ-ವ್ರತಾದಿ ಆಯ್ಕೆ ನಿಯಮಗಳು, 60 ವರ್ಷದ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಯುಗಾಧಿಪತಿಗಳು, ಉತ್ತರಾಯಣ/ದಕ್ಷಿಣಾಯಣ ಕರ್ಮಯೋಗ್ಯತೆ, ಮಾಸನಾಮಗಳು, ತಿಥಿವರ್ಗ (ನಂದಾ/ಭದ್ರಾ/ಜಯಾ/ರಿಕ್ತಾ/ಪೂರ್ಣಾ), ದ್ವಿಪುಷ್ಕರಾದಿ ದೋಷಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕಾರ-ಕೃಷಿಗೆ ನಕ್ಷತ್ರವರ್ಗೀಕರಣ ನೀಡಲಾಗಿದೆ।
Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನರು ನಾರದರಿಗೆ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಮಾತ್ರಾ-ಆಧಾರಿತ ಹಾಗೂ ವರ್ಣ-ಆಧಾರಿತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮ, ಯ, ರ, ಸ, ತ, ಜ, ಭ, ನ ಎಂಬ ಗಣಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುರು-ಲಘು ನಿಯಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ; ಸಂಯುಕ್ತವ್ಯಂಜನ, ವಿಸರ್ಗ, ಅನುಸ್ವಾರಗಳಿಂದ ಅಕ್ಷರದ ಭಾರ (ಗುರುತ್ವ) ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾದ ಮತ್ತು ಯತಿ (ವಿರಾಮ) ನಿರೂಪಿಸಿ, ಪಾದಸಮತ್ವದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ, ವಿಷಮ ವೃತ್ತಭೇದಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. 1 ರಿಂದ 26 ಅಕ್ಷರಗಳವರೆಗೆ ಪಾದಗಣನೆ, ದಂಡಕದ ವಿಧಗಳು, ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಅತಿಜಗತೀವರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾರ ವಿಧಾನ, ನಷ್ಟಾಂಕೋದ್ಧಾರ, ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ರಮ, ಸಂಖ್ಯೆ/ಅಧ್ವನ ಗಣನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇವು ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಿನ ಹೆಸರು-ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ।
Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
ನಾರದನು ಶುಕನ ಉದ್ಭವವನ್ನು ಸನಂದನನಿಂದ ಕೇಳಿದನು. ಸನಂದನನು ಹೇಳುವಂತೆ, ಮೇರೂಪರ್ವತದ ಕರ್ಣಿಕಾರ ವನದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸನು ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದಾಗ ಮಹಾದೇವನು ದಿವ್ಯಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮತೇಜಸ್ಸಿನ ವರ ನೀಡಿದನು. ಅರಣಿಗಳಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಮಥನ ಮಾಡುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಘೃತಾಚೀ ಅಪ್ಸರೆ ಗಿಳಿಯ ರೂಪ ಧರಿಸಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ವ್ಯಾಸನ ಚಿತ್ತವನ್ನು ಅಲುಗಿಸಿದಳು; ಅರಣಿ-ಸಂಬಂಧದಿಂದಲೇ ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಶುಕನು ಜನ್ಮಿಸಿದನು—ಜನ್ಮತಃ ವೇದಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನ. ದೇವತೆಗಳು ಹರ್ಷಿಸಿದರು; ಶುಕನು ದೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ದಿವ್ಯದರ್ಶನ ಪಡೆದನು. ಅವನು ವೇದಗಳು, ವೇದಾಂಗಗಳು, ಇತಿಹಾಸ, ಯೋಗ, ಸಾಂಖ್ಯಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದನು. ಮೋಕ್ಷತತ್ತ್ವದ ಅಂತಿಮ ಸ್ಪಷ್ಟತೆಗೆ ವ್ಯಾಸನು ಅವನನ್ನು ರಾಜ ಜನಕನ ಬಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಮಿಥಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಆತಿಥ್ಯ ಹಾಗೂ ಗಣಿಕೆಯರ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಶುಕನು ಧ್ಯಾನನಿಷ್ಠನಾಗಿ ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಮಾಡಿ ಸಮತ್ವವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡನು.
Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
ಸನಂದನನು ರಾಜೋಪದೇಶದ ಸಂವಾದವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜ ಜನಕನು ಶುಕನನ್ನು ಅರ್ಘ್ಯ‑ಪಾದ್ಯ, ಆಸನದಾನ, ಗೋಪ್ರದಾನ ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಪೂಜೆಯಿಂದ ಗೌರವಿಸಿ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಶುಕನು ವ್ಯಾಸಾಜ್ಞೆಯಿಂದ ಬಂದು—ಪ್ರವೃತ್ತಿ‑ನಿವೃತ್ತಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಧರ್ಮ, ಮೋಕ್ಷಸ್ವರೂಪ, ಮುಕ್ತಿ ಜ್ಞಾನದಿಂದಾ/ತಪಸ್ಸಿನಿಂದಾ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಜನಕನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ಉಪನಯನದ ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದಲ್ಲಿ ವೇದಾಧ್ಯಯನ, ತಪ, ನಿಯಮಾಚಾರ; ಗುರುವಿನ ಅನುಮತಿಯಿಂದ ಸಮಾವರ್ತನ ಮಾಡಿ ಗೃಹಸ್ಥಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಧಾರಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಯಜ್ಞಕರ್ಮ; ನಂತರ ವಾನಪ್ರಸ್ಥ; ಕೊನೆಗೆ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಅಂತರಂಗದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಶ್ರಮ/ಸನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ‑ದ್ವಂದ್ವರಹಿತವಾಗಿ ನೆಲೆಸಬೇಕು. ಗುರುಸಂಗದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯ ಕುರಿತು—ಜ್ಞಾನ ನೌಕೆ, ಗುರು ತಾರಕ; ಸಾಧನೆ ಸಿದ್ಧಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಉಪಾಯ ತ್ಯಜ್ಯ ಎಂದು ಜನಕನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಹುಜನ್ಮ ಪುಣ್ಯದಿಂದ ಶೀಘ್ರ ಮೋಕ್ಷಸಾಧ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಯಯಾತಿಯ ಮೋಕ್ಷಶ್ಲೋಕಗಳು—ಅಂತರಜ್ಯೋತಿ, ಅಭಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸಮತೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ಶುದ್ಧಬುದ್ಧಿ—ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತವೆ. ಜನಕನು ಶುಕನ ಸ್ಥಿರ ವೈರಾಗ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಮುಗಿಸುತ್ತಾನೆ; ಶುಕನು ಆತ್ಮದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಉತ್ತರದಿಕ್ಕಿಗೆ ವ್ಯಾಸನ ಬಳಿಗೆ ಮರಳಿ ಸಂವಾದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ವೈದಿಕ ಶಿಷ್ಯರು ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಸೇವೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ।
Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha
ಸನಂದನನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ—ವ್ಯಾಸನು ಶುಕನೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನಾಸೀನನಾಗಿರುವಾಗ, ಅಶರೀರವಾಣಿ ಬ್ರಹ್ಮ-ಶಬ್ದದ ಪುನರುತ್ಥಾನಕ್ಕಾಗಿ ವೇದಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ದೀರ್ಘ ಪಠಣದಲ್ಲಿ ಭೀಕರ ಗಾಳಿ ಎದ್ದು, ವ್ಯಾಸನು ಅನಧ್ಯಾಯ (ಪಠಣ ಸ್ಥಗಿತ) ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕನ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ವ್ಯಾಸನು ದೇವಪಥ–ಪಿತೃಪಥ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ವಾಯು/ಪ್ರಾಣಗಳ ವಿಶ್ವಕಾರ್ಯಗಳು (ಮೇಘ ನಿರ್ಮಾಣ, ಮಳೆ ಸಾಗಣೆ, ಜ್ಯೋತಿಷ್ಕಗಳ ಉದಯ, ಪ್ರಾಣನಿಯಂತ್ರಣ, ಪರಿವಹದಿಂದ ಮರಣಪ್ರೇರಣೆ) ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ವೇದಪಠಣ ಏಕೆ ನಿಷಿದ್ಧವೆಂದು ಹೇಳಿ, ವ್ಯಾಸನು ದಿವ್ಯ ಗಂಗೆಯ ಕಡೆಗೆ ತೆರಳಿ ಶುಕನಿಗೆ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶುಕನು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಮುಂದುವರಿಸಿದಾಗ, ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಿ ಬಂದು ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮೋಪದೇಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ—ಜ್ಞಾನ ಪರಮ, ಆಸಕ್ತಿಗಿಂತ ವೈರಾಗ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಅಹಿಂಸೆ-ದಯೆ-ಕ್ಷಮೆ, ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬಂಧನದ ದೃಷ್ಟಾಂತಗಳು (ರೇಷ್ಮೆ ಹುಳುವಿನ ಕೋಶ, ವಿವೇಕದ ದೋಣಿ). ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮ-ಸಂಸಾರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಯಮ-ನಿವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation
ಸನತ್ಕುಮಾರರು ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗೆ ಉಪಯುಕ್ತವಾದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ—ದೈನಂದಿನ ಸುಖದುಃಖಗಳು ಮೋಹಿತರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಜ್ಞಾನಿ ಮಾತ್ರ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಶೋಕದ ಮೂಲ ಆಸಕ್ತಿ: ಭೂತವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮರುಮರು ಚಿಂತನೆ, ಎಲ್ಲಿ ಮಮಕಾರವೋ ಅಲ್ಲಿ ದೋಷಾನ್ವೇಷಣೆ, ನಷ್ಟ ಮತ್ತು ಮರಣದ ಮೇಲೆ ಪುನಃಪುನಃ ವಿಲಾಪ. ಪರಿಹಾರ—ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅಚಿಂತನೆ/ರಮಿನೇಶನ್ ತ್ಯಜಿಸುವುದು, ಮಾನಸಿಕ ಶೋಕ (ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿವಾರ್ಯ) ಮತ್ತು ದೇಹವ್ಯಾಧಿ (ಔಷಧೋಪಚಾರ್ಯ) ಎಂಬ ಭೇದ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹಾಗೂ ಜೀವನ, ಯೌವನ, ಧನ, ಆರೋಗ್ಯ, ಸಂಗತ್ಯಗಳ ಅನಿತ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸುವುದು. ನಂತರ ಕರ್ಮಸತ್ಯ—ಫಲಗಳು ಅಸಮಾನ, ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಮಿತಿ, ಕಾಲ‑ರೋಗ‑ಮರಣಗಳು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಎಳೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತೋಷವೇ ನಿಜವಾದ ಸಂಪತ್ತು. ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ, ವ್ಯಸನಮುಕ್ತಿ, ಸ್ತುತಿ‑ನಿಂದೆಯಲ್ಲಿ ಸಮತ್ವ, ಸ್ವಭಾವಾನುಸಾರ ಸ್ಥಿರ ಪ್ರಯತ್ನ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸನತ್ಕುಮಾರರು ನಿರ್ಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ; ಶುಕನು ಅರಿತು ವ್ಯಾಸರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಕೈಲಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ವ್ಯಾಸರ ಶೋಕ ಉಪದೇಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಶುಕನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮುಕ್ತಿಯ ಮಾದರಿಯಾಗುತ್ತದೆ।
Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
ಸೂತನು ವರ್ಣಿಸುವಂತೆ, ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದರೂ ಜಿಜ್ಞಾಸೆಯಿಂದ ನಾರದನು ಶುಕನಂತೆಯೇ ಬ್ರಹ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರ ಪಡೆದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಋಷಿಯನ್ನು—ಮೋಕ್ಷಪರಾಯಣರಾದ ಮುಕ್ತರು ಎಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿ ಶುಕದೇವನ ಮುಕ್ತಿಯ ಆದರ್ಶ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಕ್ರಮಯೋಗದಿಂದ ಅಂತರಚೇತನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪರಮ ನಿಶ್ಚಲ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕೂತು ಆಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಯೋಗಬಲದಿಂದ ಊರ್ಧ್ವಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ದೇವತೆಗಳು ಮತ್ತು ದಿವ್ಯಸತ್ತ್ವಗಳು ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ; ವ್ಯಾಸ ‘ಶುಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲು ಶುಕನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಾವದಿಂದ ಕೇವಲ ‘ಭೋಃ’ ಎಂಬ ಏಕಾಕ್ಷರದಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿ, ಪರ್ವತ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಜಸ್-ತಮಸ್ ತ್ಯಜಿಸಿ, ನಂತರ ಸತ್ತ್ವವನ್ನೂ ದಾಟಿ ನಿರ್ಗುಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಶ್ವೇತದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಚತುರ್ಭುಜ ನಾರಾಯಣನ ದರ್ಶನ ಮಾಡಿ ಅವತಾರ-ವ್ಯೂಹಸಮೇತ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಾನ್ ಅವನ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿ, ದುರ್ಲಭ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ, ವ್ಯಾಸನಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಲು ಮರಳಿ ಹೋಗುವಂತೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ನರ-ನಾರಾಯಣರ ಉಪದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಸನ ಭಾಗವತ ರಚನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮುಕ್ತಿಸಾಧನೆಗಳ ಶ್ರವಣ-ಕೀರ್ತನೆ ಹರಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಾಯ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.