Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

ಶ್ರೀ ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್, ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮವಾದ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಯಾವ ಮೂಲದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಯಿತು? ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇದು ಯಾರಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತದೆ? ಹೇ ಸನಂದನ, ನನಗೆ ತಿಳಿಸು।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

ಸಮುದ್ರಗಳು, ಆಕಾಶ, ಪರ್ವತಗಳು, ಮೋಡಗಳು, ಭೂಮಿ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನಿ-ಪವನಗಳೊಡನೆ ಇರುವ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ಯಾರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

ಜೀವಿಗಳು ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು? ವರ್ಣವಿಭಾಗಗಳು ಹೇಗೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು? ಅವರ ಶೌಚ-ಅಶೌಚ ಹೇಗೆ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ? ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳ ವಿಧಿ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಾತ್ಮನ ಸ್ವರೂಪ ಹೇಗಿದೆ? ಮತ್ತು ಮೃತರಾದವರು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ? ಈ ಲೋಕದಿಂದ ಆ ಪರಲೋಕದವರೆಗೆ—ಹೇ ಪೂಜ್ಯನೇ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ವಿವರಿಸು.

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ನಾರದ, ಕೇಳು; ನಾನು ಪ್ರಾಚೀನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು—ಭರದ್ವಾಜನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ ಭೃಗು ಮಹರ್ಷಿಯು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

ಕೈಲಾಸ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದ ಮಹರ್ಷಿ ಭೃಗುವನ್ನು ನೋಡಿ, ಭರದ್ವಾಜನು ಸಮೀಪಿಸಿ ವಿನಯದಿಂದ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು.

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಜೀವಾತ್ಮನು ಹೇಗೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಾನಾ ಯೋನಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ? ಹೇ ಮಾನದ, ಅವನಿಗೆ ಸಂಸಾರದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

ಆ ನಾರಾಯಣನೇ—ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಸ್ವಯಂಭೂ, ಸ್ವಯಂ ಭಗವಾನ್—ನಿತ್ಯವೂ ದ್ವಿವಿಧ ಭಾವದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ: ಸೇವ್ಯ (ಆರಾಧ್ಯ) ಮತ್ತು (ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾಗಿ) ಸೇವಕ।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚರಾಚರ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ಯಮ-ನಿಯಮನದ ಈಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಲೀನರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅವನೇ ಲೋಕಗಳ ಆನಂದ—ನಿರ್ಗುಣ, ನಿರಂಜನ।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

ಅವನು ಅದೃಶ್ಯನು, ತರ್ಕಾತೀತನು—ಓ ಮುನಿಯೇ, ಅವನನ್ನು ಯಾರು ತಿಳಿಯಬಲ್ಲರು? ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅದರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

ತರ್ಕಕ್ಕೆ ಅತೀತವಾದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ವೇದಗಳು ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹೇಗೆ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತವೆ? ಮತ್ತು ಜೀವನು ಜೀವತ್ವವನ್ನು ಮೀರಿ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗುವುದು ಹೇಗೆ?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

ನಾನು ಇದನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಚ್ಛಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳು, ಓ ಕೃಪಾನಿಧಿಯೇ. ಭರದ್ವಾಜನು ಸಂಶಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಆ ಪೂಜ್ಯ ಮುನಿ ಉತ್ತರಿಸಲು ಸಿದ್ಧನಾದನು।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

ಆಮೇಲೆ ಬ್ರಹ್ಮಸಮಾನ ಪ್ರಕಾಶವುಳ್ಳ ಆ ಮಹರ್ಷಿಯು ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು. ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—‘ಮಾನಸ’ ಎಂಬ ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿ ಮಹರ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

ಆ ದೇವನು ಆದಿಯೂ ಅಂತ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದವನು; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಪರನಾಗಿ ಅಜರ-ಅಮರನು. ಅವನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತ—ಶಾಶ್ವತ, ಅಕ್ಷಯ, ಅವ್ಯಯನು.

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

ಯಾರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಭೂತಗಳು ಜನಿಸಿ ಮರಣಿಸುತ್ತವೋ—ಆ ದೇವನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಮಹತ್’ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅದೇ ನಾಮದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

ಸರ್ವಭೂತಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಆ ಪ್ರಭು ‘ಆಕಾಶ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತನು. ಆಕಾಶದಿಂದ ನೀರು ಉಂಟಾಯಿತು; ನೀರಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯು ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯುವಿನ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಂತರ ಭೂಮಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂಭುವು ತೇಜೋಮಯವಾದ ದಿವ್ಯ ಪದ್ಮವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

ಆ ಪದ್ಮದಿಂದ ವೇದಮಯ ವಿಧಾತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉದ್ಭವಿಸಿದನು. ಅವನು ‘ಅಹಂಕಾರ’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತ—ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿ ನಿಂತು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೃಷ್ಟಿಸುವವನು॥೧೮॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಪಂಚಧಾತುಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿತನು. ಪರ್ವತಗಳು ಅವನ ಅಸ್ಥಿಸಮೂಹಗಳು; ಭೂಮಿ ಅವನ ಮಾಂಸವೂ ಮೇದಸ್ಸೂ ಆಗಿದೆ॥೧೯॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

ಸಮುದ್ರಗಳು ಅವನ ರಕ್ತ; ಆಕಾಶ ಅವನ ಉದರ. ಪವನವೇ ಅವನ ನಿಶ್ವಾಸ; ಅಗ್ನಿಯೇ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು; ನದಿಗಳು ಅವನ ಶಿರೆಗಳು॥೨೦॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

ಆ ವಿಶ್ರುತ ವಿರಾಟ್ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಸೋಮ—ಅಂದರೆ ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ—ಎರಡು ನೇತ್ರಗಳು. ಆಕಾಶ ಅವನ ಉರ್ಧ್ವಶಿರ; ಭೂಮಿ ಅವನ ಪಾದಗಳು; ದಿಕ್ಕುಗಳು ಅವನ ಭುಜಗಳು॥೨೧॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

ನಿಜಕ್ಕೂ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯ—ಅವನು ಅಚಿಂತ್ಯಾತ್ಮ; ಸಿದ್ಧರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಅವನೇ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣು, ‘ಅನಂತ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನು॥೨೨॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

ಯನು ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಆತ್ಮನಾಗಿ ಎಲ್ಲರೊಳಗೂ ಅಂತర్యಾಮಿಯಾಗಿ ನೆಲೆಸಿರುವನೋ, ಅಶುದ್ಧ ಅಂತರಂಗವಿರುವವರಿಗೆ ಅವನನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ದುರ್ಗಮ. ಸಮಸ್ತ ಭೂತಗಳ ಉದ್ಭವಕ್ಕಾಗಿ ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವನು ಅವನೇ; ಅವನಿಂದಲೇ ಈ ವಿಶ್ವವೆಲ್ಲ ಉಂಟಾಯಿತು—ನೀನು ಕೇಳಿದದರಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ಭಗದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಆಕಾಶ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ವಾಯು—ಇವುಗಳ ತಲಾ ಪರಿಮಾಣವೇನು? ತತ್ತ್ವವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿ ನನ್ನ ಸಂಶಯವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿರಿ।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಈ ಆಕಾಶ ಅನಂತ; ಸಿದ್ಧರು ಮತ್ತು ದೈವಶಕ್ತಿಗಳು ಇದನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮನೋಹರ, ಅನೇಕ ಆಶ್ರಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಇದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ತಲುಪಲಾಗದು।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

ಆ ಗತಿಯ ಮೇಲೂ ಕೆಳಗೂ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯರು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ—ಸೂರ್ಯನಂತೆ ದೀಪ್ತ, ಅಗ್ನಿಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುವವರು।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

ಅವರೂ ಸಹ—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದವರು—ಅದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ತಲುಪಲು ದುರ್ಗಮವಾದ್ದರಿಂದವೇ, ಅಥವಾ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅನಂತವಾದ್ದರಿಂದವೇ? ಹೇ ಮಾನದ, ನನಗೆ ಹೇಳು।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

ಅದರ ಮೇಲ್ಮೇಲೆ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭವಾಗಿ ಜ್ವಲಿಸುವ ಲೋಕಗಳಿಂದ ಈ ಆಕಾಶವು ಸುತ್ತುವರಿದಿದೆ; ಈ ಆಕಾಶವು ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅಪರಿಮೇಯವಾಗಿದೆ.

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

ಪೃಥ್ವಿಯ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಗಳು; ಸಮುದ್ರಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ತಮಸ್ಸು (ಅಂಧಕಾರ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆ ತಮಸ್ಸಿನ ಆಚೆಗೆ ಜಲ, ಆ ಜಲಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಇದೆ.

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

ರಸಾತಲದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಲ; ಆ ಜಲಾಂತದಲ್ಲಿ ಪನ್ನಗಾಧಿಪತಿಗಳು (ನಾಗಾಧಿಪತಿಗಳು). ಅವರಾಚೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಆಕಾಶ, ಆಕಾಶಾಂತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಜಲವೇ ಇದೆ.

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

ಹೀಗೆ ಭಗವಂತನ ಹಾಗೂ ಆ (ವಿಶ್ವ) ಜಲದ ಪ್ರಮಾಣ-ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು ದುರ್ಜ್ಞೇಯ; ಅಗ್ನಿ, ಮಾರುತ, ತೋಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿಯದು.

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

ಅಗ್ನಿ, ಮಾರುತ, ತೋಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿತಿತಲಕ್ಕೆ ಹೇಳುವ ಗುಣ-ವರ್ಣನೆಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಆಕಾಶದಂತೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ; ತತ್ತ್ವದರ್ಶನದಿಂದ ಈ ಭೇದಗಳು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

ಮುನಿಗಳೂ ವಿವಿಧ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ—ತ್ರಿಲೋಕಕ್ಕೂ ಸಾಗರಕ್ಕೂ ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣ (ಮಾನ) ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

ಅದೃಶ್ಯನೂ ಅಗಮ್ಯನೂ ಆದ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಯಾರು ಹೇಳಬಲ್ಲರು? ಸಿದ್ಧರಿಗೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಹ ಗತಿ ಮತ್ತು ಸಾಧನೆ ಅಂತतः ಪರಿಮಿತವೇ.

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಅಳೆಯಲಾಗದ ಅನಂತನು ‘ಅನಂತ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು; ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ‘ಮಾನಸ’ ಎಂಬ ನಾಮವೂ ಅವನ ನಾಮಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ.

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

ಆದರೆ ಆ ದಿವ್ಯರೂಪವು—ಯಾವ ಸ್ವರೂಪವಾದರೂ—ಕುಗ್ಗಿ ಮತ್ತೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿಯಬಲ್ಲವನು ಯಾರು? ಅದೇ ವಿಧದ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿದ್ದರೂ ಸಹ.

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

ನಂತರ ಪದ್ಮದಿಂದ ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ, ಮೂರ್ತಿಮಂತನಾದ ಪ್ರಭು ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು—ಆದಿಪುರುಷ, ಧರ್ಮಮಯ, ಅನುತ್ತಮ ಪ್ರಜಾಪತಿ.

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಪುಷ್ಕರನು ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದರೆ, ಅದೇ ಪುಷ್ಕರನು ಜ್ಯೇಷ್ಠ ಪುಷ್ಕರನೆಂದು ಹೇಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ? ಹಾಗೆಯೇ ನೀವು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಪೂರ್ವಜನಾಗಿಯೂ ಕರೆಯುತ್ತೀರಿ; ಇದೇ ನನ್ನ ಸಂಶಯ.

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಇಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಆ ರೂಪಕ್ಕೆ ಆಸನವನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ‘ಪದ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

ಆ ಪದ್ಮದ ಕರ್ಣಿಕೆ ಆಕಾಶವರೆಗೆ ಎತ್ತರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಮೇರು ಪರ್ವತ. ಅದರ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸೀನನಾದ ಈ ಜಗದ್ವಿಧಾತ ಬ್ರಹ್ಮನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪ್ರಭು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ? ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮನು ಮೇರುವಿನೊಳಗೆ ಇದ್ದು ಕೂಡ ಹೊರಗೆಯೂ ಹೇಗೆ ಇರುತ್ತಾನೆ?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಮಾನಸ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಜಾಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಭೂತಗಳ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಜಲವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು.

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

ಯಾವ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾಗಿ ಜಲವು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತೋ, ಅದೇ ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದಲೇ ಪ್ರಜೆಯೂ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

ಜಲತತ್ತ್ವವು ತ್ಯಜಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಆವೃತವಾಗಿದೆ। ಭೂಮಿ, ಪರ್ವತಗಳು, ಮೇಘಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಮೂર્તಿಮಂತ ರೂಪಗಳೆಲ್ಲ—ಇವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ವಾರುಣ (ವರುಣಾಧೀನ)ವೆಂದು ತಿಳಿ; ಏಕೆಂದರೆ ಆಪಃ ಮತ್ತೆ ಇದನ್ನು ತಡೆದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಹಿಡಿದಿರುತ್ತವೆ।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಜಲವು ಹೇಗೆ ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು? ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ವಾಯು ಹೇಗೆ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು? ಹಾಗೆಯೇ ಭೂಮಿ ಹೇಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು? ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮಹಾ ಸಂಶಯವಿದೆ।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ಪೂರ್ವದ ಬ್ರಹ್ಮಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಸಮಾಗಮದಲ್ಲಿ, ಮಹಾತ್ಮ ಋಷಿಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಲೋಕಗಳ ಉದ್ಭವದ ಕುರಿತು ಸಂಶಯ ಉಂಟಾಯಿತು।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

ಅವರು ಧ್ಯಾನವನ್ನು ಆಲಂಬಿಸಿ, ಮೌನವನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿ ಸ್ಥಿರರಾದರು। ಆಹಾರವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಆ ದ್ವಿಜ ಋಷಿಗಳು ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ನೂರು ದಿವ್ಯ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಸಹಿಸಿದರು।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

ಆಗ ಅವರ ಎಲ್ಲರ ಕಿವಿಗಳೊಳಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಮಯವಾದ, ವೇದಸಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಾಣಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು; ಅಲ್ಲೇ ಆಕಾಶಮಂಡಲದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಸರಸ್ವತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿದಳು॥ ೪೮ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

ಆಗ ಆಕಾಶವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಶ್ಚಲವಾಯಿತು—ಅನಂತ, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲ; ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ ಹಾಗೂ ಗಾಳಿಯೂ ಅಡಗಿಹೋಗಿ, ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ನಿದ್ರಿಸಿದಂತೆ ತೋರ್ಪಟ್ಟಿತು॥ ೪೯ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

ನಂತರ ಜಲವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಯಿತು—ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಇನ್ನೂ ಗಾಢವಾದ ಕತ್ತಲೆ ಉದಯಿಸಿದಂತೆ; ಆ ಜಲದ ಒಳಗಿನ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಕಲಕಲಿಯಿಂದ ಮಾರುತ (ವಾಯು) ಉದ್ಭವಿಸಿದನು॥ ೫೦ ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

ರಂಧ್ರವಿಲ್ಲದ ಮನೆ ನಿಶ್ಶಬ್ದವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ, ಅದು ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬುತ್ತಿರಲು ಅನಿಲ (ವಾಯು) ಅದನ್ನು ಶಬ್ದಮಯವಾಗಿಸುತ್ತದೆ॥ ೫೧ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

ಹಾಗೆಯೇ ಜಲದಿಂದ ಆಕಾಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಆವೃತವಾದಾಗ, ಘೋಷಮಾಡುತ್ತಾ ವಾಯು ಸಮುದ್ರದ ತಳವನ್ನು ಭೇದಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಜಿಗಿದು ಏರುತ್ತದೆ॥ ೫೨ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಷೋಭದಿಂದ ಜನಿಸಿದ ವಾಯು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ; ಆಕಾಶಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಿದರೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯದು।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

ಆ ವಾಯು-ಜಲ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹಾಬಲಶಕ್ತಿ ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸಿತು; ಅದರ ಶಿಖೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರಿ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ತಿಮಿರರಹಿತವನ್ನಾಗಿಸಿತು।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

ವಾಯುವಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಅಗ್ನಿ ಜಲವನ್ನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಎಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಆ ಅಗ್ನಿ-ವಾಯುಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ಘನತ್ವವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

ಅದರ ಇನ್ನೊಂದು ಭಾಗ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರೂ ಸ्नेಹಬಂಧದಿಂದ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತು, ಘನಪಿಂಡವಾಗಿ ಭೂಮಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತದೆ।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

ಎಲ್ಲ ರಸಗಳಿಗೂ, ಎಲ್ಲ ಗಂಧಗಳಿಗೂ, ಎಲ್ಲ ಸ्नेಹತತ್ತ್ವಗಳಿಗೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಈ ಭೂಮಿಯೇ ಯೋನಿ—ಮೂಲಸ್ಥಾನ—ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲವೂ ಪ್ರಸವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಭುವು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಹಾಗೂ ರಕ್ಷಿಸಬೇಕಾದ ಆ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಯಾವವು? ‘ಮಹಾಭೂತ’ವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಅವುಗಳಿಂದ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಆವೃತವಾಗಿವೆ?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

ಆ ಮಹಾಮತಿಯಾದವನು ಭೂತಗಳ ಸಹಸ್ರಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದಾಗ, ನಂತರ ಅದೇ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ‘ಭೂತತ್ವ’—ದೇಹಧಾರಣೆಯ ಸ್ಥಿತಿ—ಹೇಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಎಂಟು ಮಹಾತತ್ತ್ವಗಳು ಅಪರಿಮಿತ; ಅವುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಭೂತಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಿಗೆ ‘ಮಹಾಭೂತ’ ಎಂಬ ಪದ ಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ.

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

ಚೇಷ್ಟೆ ವಾಯುಸ್ವರೂಪ; ಖವೆಂದರೆ ಆಕಾಶ; ಉಷ್ಮೆ ಅಗ್ನಿ; ಸಲಿಲ ದ್ರವತ್ವ; ಮತ್ತು ಪೃಥ್ವಿ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಘಾತ/ಘನತ್ವ—ಹೀಗೆ ದೇಹವು ಪಾಂಚಭೌತಿಕವಾಗಿದೆ.

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

ಹೀಗೆ ಪಂಚಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತು ಇದೆ. ಶ್ರೋತ್ರ, ಘ್ರಾಣ, ರಸನೆ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದೃಷ್ಟಿ—ಇವು ಇಂದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

ಭರದ್ವಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಸ್ಥಾವರ ಹಾಗೂ ಜಂಗಮ ಜೀವಿಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಪಂಚಭೂತಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರೆ, ಸ್ಥಾವರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಚಧಾತುಗಳು ಏಕೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

ತತ್ತ್ವತಃ ಉಷ್ಣತೆಯಿಲ್ಲದ, ಚಲನೆಯಿಲ್ಲದ, ಘನವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಶುದೇಹದಂತೆ ಪಂಚಧಾತುಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

ಅವರು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ; ಗಂಧ-ರಸವನ್ನು ಅರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ಪರ್ಶವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ—ಹೀಗಿರಲು ಅವರು ಹೇಗೆ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕರು?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

ದ್ರವತ್ವವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಅಗ್ನಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ಭೂಮಿಯಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ, ವಾಯುವಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ—ಮತ್ತು ಆಕಾಶ ಅಪ್ರಮೇಯವಾದುದರಿಂದ—ವೃಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಶುದ್ಧ ಭೌತಿಕ ತತ್ತ್ವವಿಲ್ಲ.

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ಭೃಗು ಹೇಳಿದರು—ಘನವಾದ ವೃಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಕಾಶ (ಅವಕಾಶ) ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪ ಮತ್ತು কোমಲ ಪಲ್ಲವಗಳ ವ್ಯಕ್ತೀಕರಣ ನಿತ್ಯವೂ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

ಉಷ್ಣತೆಯಿಂದ ಎಲೆ ಒಣಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ತೊಗಟೆ, ಫಲ, ಪುಷ್ಪವೂ. ಅವು ಮ್ಲಾನವಾಗಿ ಉದುರುತ್ತವೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ‘ಸ್ಪರ್ಶ’ವೇ ಕಾರಣವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

ಗಾಳಿ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಿಂಚಿನ ಗರ್ಜನೆಯ ಧ್ವನಿಯಿಂದ ಫಲಪುಷ್ಪಗಳು ಉದುರುತ್ತವೆ. ಶಬ್ದವನ್ನು ಕಿವಿ ಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಗಳೂ ‘ಕೇಳುತ್ತವೆ’.

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

ಬಳ್ಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕಿಗೂ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ದಾರಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಗಳು (ಇವತ್ತಂತೆ) ಅದನ್ನು ‘ನೋಡುತ್ತವೆ’.

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

ಪುಣ್ಯ-ಅಪುಣ್ಯವಾದ ಗಂಧಗಳಿಂದಲೂ, ವಿವಿಧ ಧೂಪಧೂಮಗಳಿಂದಲೂ ಸಸ್ಯಗಳು ನಿರೋಗಿಯಾಗಿ ಪುಷ್ಪಿಸುತ್ತವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಮರಗಳು (ಇವತ್ತಂತೆ) ಆ ವಾಸನೆಯನ್ನು ‘ಘ್ರಾಣಿಸುತ್ತವೆ’.

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದರಿಂದಲೂ, ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ ಮತ್ತೆ ಮೊಳೆಯುವುದರಿಂದಲೂ, ನಾನು ಮರಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಚೇತನತೆ ಇಲ್ಲ.

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

ಆ ಅಂತರ್ನಿಹಿತ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ದೇಹವು ಜಲತತ್ತ್ವವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣವಾಯುವನ್ನು ಪರಿಪಕ್ವಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆಹಾರಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಸ್ನಿಗ್ಧತೆ ಹಾಗೂ ದೇಹವೃದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

ಎಲ್ಲ ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಐದು ಧಾತು-ತತ್ತ್ವಗಳು ಇವೆ. ಅವು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ದೇಹ ಚಲನೆ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ, ಎಲುಬುಗಳು, ಮಜ್ಜೆ ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು—ಸ್ನಾಯು: ಪೃಥ್ವೀ-ತತ್ತ್ವಮಯ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನೇ ಇಲ್ಲಿ ಸಂಘಾತ (ಸಮೂಹ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

ತೇಜಸ್ಸೇ ಅಗ್ನಿ; ಕ್ರೋಧ, ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ದೇಹೋಷ್ಣತೆಯೂ ಅಗ್ನಿಸ್ವರೂಪವೇ. ಅಗ್ನಿ ಏನನ್ನೆಲ್ಲ ಜನಿಸುತ್ತದೆ—ಶರೀರಿಗಳು ಈ ಐದು ಆಗ್ನೇಯ ತತ್ತ್ವಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದಾರೆ।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

ಕಿವಿ, ಮೂಗು, ಬಾಯಿ, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ಕೋಷ್ಠ (ಅಂತರಗುಹೆ) ಸಹ—ಆಕಾಶತತ್ತ್ವದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಈ ಐದು ಧಾತುಗಳು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಪಿತ್ತ, ಸ್ವೇದ, ವಸಾ ಮತ್ತು ಶೋಣಿತ—ಇಂತೆ ಆಪಃ (ಜಲತತ್ತ್ವ) ಪ್ರಾಣಿಗಳ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಸದಾ ಐದು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

ಪ್ರಾಣದಿಂದ ದೇಹಧಾರಿ ಜೀವ ಪೋಷಿತನಾಗಿ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಹಾಗೆಯೇ ವ್ಯಾನದಿಂದ ಅವನು ಧಾರಿತನಾಗಿ ಸಂಹತವಾಗಿ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

ಅಪಾನವು ಕೆಳಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮಾನವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಉದಾನದಿಂದ ಉಚ್ಛ್ವಾಸ ಕ್ರಿಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಐದು ಭೇದಗಳಿಂದ ಇವು ಐದು ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಈ ಐದು ವಾಯುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ದೇಹಧಾರಿಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

ದೇಹಧಾರಿ ಜೀವ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಗಂಧಗುಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ರಸ (ರುಚಿ)ವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈಗ ಆ ಗಂಧದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

ಗಂಧವು ಇಷ್ಟವೂ ಅನಿಷ್ಟವೂ ಆಗಿರಬಹುದು; ಮಧುರವೂ ಕಟುವೂ ಆಗಿರಬಹುದು. ಅದು ಶುದ್ಧಿಕಾರಕ, ಸಂಹತ, ಸ್ನಿಗ್ಧ, ರುಕ್ಷ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಶದ—ಸ್ವಚ್ಛ ಮತ್ತು ಪವಿತ್ರ—ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

ಹೀಗೆ ಪಾರ್ಥಿವ ತತ್ತ್ವದ ಗಂಧವಿಸ್ತಾರವು ಒಂಬತ್ತು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಜ್ಯೋತಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವಾಯುವಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಶಜ್ಞಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ ಮತ್ತು ರಸ—ಇವು ಗುಣಗಳೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈಗ ರಸಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ಹೇಳುವುದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಕೇಳು.

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

ಪ್ರಥಿತಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳು ರಸವನ್ನು ಅನೇಕ ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ—ಮಧುರ, ಲವಣ, ತಿಕ್ತ, ಕಷಾಯ, ಆಮ್ಲ ಮತ್ತು ಕಟು.

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

ಈ ರಸವು ವಾರಿಮಯ (ಜಲಸ್ವರೂಪ)ವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ; ಇದರ ವಿಸ್ತಾರ ಆರು ವಿಧ. ಹಾಗೆಯೇ ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ—ಈ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಜ್ಯೋತಿ (ಅಗ್ನಿತತ್ತ್ವ)ಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

ಜ್ಯೋತಿ ರೂಪಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತದೆ; ‘ರೂಪ’ವು ಬಹುವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ—ಹ್ರಸ್ವ, ದೀರ್ಘ, ಸ್ಥೂಲ, ಚತುರಸ್ರ, ಅಣು ಮತ್ತು ವೃತ್ತಾಕಾರ.

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

ಅವು ಶ್ವೇತ, ಕೃಷ್ಣ ಹಾಗೂ ರಕ್ತ; ನೀಲ, ಪೀತ ಮತ್ತು ಅರುಣವೂ ಹೌದು. ಅವು ಕಠಿಣ, ಚಿಕ್ಕಣ (ಮೆರಗುಳ್ಳ), ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ (ಮೃದುವಾದ), ಪಿಚ್ಛಿಲ (ಜಾರುವ), ಮೃದು ಮತ್ತು ದಾರುಣ (ರೌಕ್ಷ್ಯ) ಸ್ವರೂಪಗಳಾಗಿವೆ.

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ತೇಜೋರೂಪ ಗುಣವು ಹದಿನಾರು ವಿಧವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಒಂದೇ ಗುಣ—ಅದೇ ಶಬ್ದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

ಈಗ ನಾನು ಆ ಶಬ್ದದ ನಾನಾವಿಧ ಸ್ವರೂಪದ ವಿವರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ಷಡ್ಜ, ಋಷಭ, ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಧೈವತ.

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

ಪಂಚಮ ಸ್ವರವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ನಿಷಾದಯುಕ್ತ ಸ್ವರವನ್ನೂ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆಕಾಶಸಂಭವವಾದ ಈ ಗುಣವು ಏಳು ವಿಧವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

ತಮ್ಮ ಐಶ್ವರ್ಯಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ—ಹಾಲು ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿಯೂ. ಮೃದಂಗ, ಭೇರಿ, ಶಂಖಗಳ ನಾದದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಿಂಚುಗರ್ಜನೆ ಹಾಗೂ ರಥದ ಗಂಭೀರ ಘೋಷದಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ಶಬ್ದರೂಪವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

ಹೀಗೆ ಬಹುವಿಧ ರೂಪಗಳಿರುವ ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ವಾಯುವಿನ ವಿಶೇಷಗುಣ ಸ್ಪರ್ಶ; ಸ್ಪರ್ಶವೂ ಅನೇಕ ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

ಅದು ಉಷ್ಣವೂ ಶೀತವೂ, ಸುಖವೂ ದುಃಖವೂ, ಸ್ನಿಗ್ಧವೂ ವಿಶದವೂ ಆಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಖರವೂ ಮೃದುವೂ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣ, ಲಘು ಹಾಗೂ ಗುರುವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಶ—ಇವು ವಾಯುವಿನ ಎರಡು ಗುಣಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಾಯವ್ಯ ಗುಣವು ಹನ್ನೊಂದು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

ಶಬ್ದವು ಆಕಾಶಜನ್ಯವೆಂದು, ಮತ್ತು ಈ ವಾಯುಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇರುವುದೆಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲದಾಗ ಅದು ಗ್ರಾಹ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಸಮವಾಗಿ ಅಲ್ಲ—ಅದರ ಗತಿ ವಿಷಮವಾಗಿದೆ.

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

ಆ ಧಾತುಗಳು ಸದಾ ಇತರ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಪೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ದೇಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಜಲ, ಅಗ್ನಿ ಮತ್ತು ಮಾರುತ ತತ್ತ್ವಗಳು ನಿತ್ಯ ಜಾಗೃತವಾಗಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿವೆ.

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

ಈ ತತ್ತ್ವಗಳು ದೇಹದ ಮೂಲ; ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಪಾರ್ಥಿವ ಧಾತುವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಲವಂತನು ಯಥಾಯೋಗ್ಯ ಚಲನವಲನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

ಅಗ್ನಿ ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗ ದೇಹವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣವೂ ಶಿರಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ವಾಕ್-ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಚಲಿಸಿ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗುತ್ತದೆ॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

ಅವನೇ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಅಂತರಾತ್ಮನಾದ ಸನಾತನ ಪುರುಷ. ಅವನೇ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ; ಅವನೇ ಭೂತತತ್ತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳೂ ಹೌದು॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಅದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಪೋಷಿತ-ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಸಮಾನ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ರಿಯೆಯೂ ತನ್ನ ತನ್ನ ಗತಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತದೆ॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

ಮೂತ್ರಾಶಯದ ಮೂಲ, ಗುದ ಮತ್ತು ಪಾಚಕಾಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅಪಾನ ವಾಯು ಮೂತ್ರ ಹಾಗೂ ಮಲವನ್ನು ಹೊತ್ತು ಹೊರಗೆ ಬಿಡುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

ಪ್ರಯತ್ನ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ಮನಿಯಮ—ಈ ಮೂರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದೇ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವುದು; ಅಧ್ಯಾತ್ಮಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರು ಅದನ್ನು ‘ಉದಾನ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

ಎಲ್ಲಾ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ವಾಯು, ಮಾನವರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ‘ವ್ಯಾನ’ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

ಬಾಹುಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹಾಗ್ನಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವುದು; ‘ಸಮಾನ’ ಎಂಬ ಪ್ರಾಣಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಅದು ಪ್ರೇರಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದು ರಸಗಳನ್ನು ಚಲಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿ, ದೋಷಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾ ಬಲವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

ಅಪಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಗಳ ನಡುವೆ, ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನಗಳ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮನ್ವಯವಾಗಿರುವಾಗ, ತನ್ನ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಪಾವಕ (ಜಠರಾಗ್ನಿ) ಆಹಾರವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

ಆಸ್ಯದಿಂದ ಪಾಯುವರೆಗೆ ಇರುವ ಅಂತ್ಯಪ್ರದೇಶವನ್ನು ‘ಗುಡ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿ ರೇತಸ್ (ವೀರ್ಯ) ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಅದರಿಂದ ದೇಹಿಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ರೋತಸ್ಸುಗಳು (ನಾಡಿ-ಮಾರ್ಗಗಳು) ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

ಪ್ರಾಣಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಅವರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸನ್ನಿಪಾತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಉಷ್ಣವೇ ದೇಹಿಗಳ ಅನ್ನವನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸುವ ಪಾವಕ (ಅಗ್ನಿ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

ಅಗ್ನಿಯ ವೇಗದಿಂದ ಸಾಗುವ ಪ್ರಾಣವು ಗುದಾಂತದಲ್ಲಿ ತಟ್ಟುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮತ್ತೆ ಪಾವಕವನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸಿ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತುತ್ತದೆ.

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

ಪಕ್ವಾಶಯವು ನಾಭಿಯ ಕೆಳಗೆ ಇದೆ; ನಾಭಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಮಾಶಯವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇಹದ ನಾಭಿಮೂಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

ಹೃದಯದಿಂದ ಹೊರಟ ಎಲ್ಲಾ ನಾಡಿಗಳು ಅಡ್ಡವಾಗಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಕ್ಕೂ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ದಶಪ್ರಾಣಗಳ ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ ಅವು ಅನ್ನರಸವನ್ನು ಹೊರುತ್ತವೆ.

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

ಇದೂ ಯೋಗಿಗಳ ಮಾರ್ಗವೇ; ಇದರ ಮೂಲಕ ಅವರು ಆ ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಕ್ಲಮವನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಸಮಚಿತ್ತ ಧೀರರಾಗಿ, ಅವರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಮೂರ್ಧ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾಣಾಪಾನಗಳು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿರುವ ದೇಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರಗ್ನಿ ನಿತ್ಯವೂ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುತ್ತದೆ—ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ಥಾಪಿತ ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿಯಂತೆ।