योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Verse 1

सनन्दन उवाच । एतदध्यात्ममानाढ्यं वचः केशिध्वजस्य सः । खाडिक्योऽमृतवच्छ्रुत्वा पुनराह तमीरयन् 1. ॥ १ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು—ಕೇಶಿಧ್ವಜನ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಗೌರವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ವಚನಗಳನ್ನು ಅಮೃತದಂತೆ ಕೇಳಿ, ಖಾಡಿಕ್ಯನು ಅವನನ್ನು ಪುನಃ ಸಂಬೋಧಿಸಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೇಳಿದನು।

Verse 2

खाण्डिक्य उवाच । तद् ब्रूहि त्वं महाभाग योगं योगविदुत्तम । विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसन्ततौ ॥ २ ॥

ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ಆದುದರಿಂದ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತನೇ, ಯೋಗವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಯೋಗವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು. ಯೋಗಶಾಸ್ತ್ರದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವೆ; ಈ ನಿಮಿ ವಂಶಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ನೀನು ಪ್ರಮಾಣಭೂತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ.

Verse 3

केशिध्वज उवाच । योगस्वरूपं खाण्डिक्य श्रूयतां गदतो मम । यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः ॥ ३ ॥

ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ಹೇಳಿದನು—ಖಾಂಡಿಕ್ಯನೇ, ಯೋಗದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳು; ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಮುನಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಲಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಚ್ಯುತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 4

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बंधस्य विषयासङ्गि मुक्तेर्निर्विषयं तथा ॥ ४ ॥

ಮನವೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಬಂಧನಕ್ಕೂ ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೂ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತಿಯಾದರೆ ಬಂಧನ, ವಿಷಯರಹಿತವಾದರೆ ಅದೇ ಮುಕ್ತಿ.

Verse 5

विषयेभ्यः समाहृत्य विज्ञानात्मा बुधो मनः । चिन्तयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम् ॥ ५ ॥

ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಹಿಂಪಡೆದು, ವಿವೇಕಸ್ವರೂಪ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲಿ।

Verse 6

आत्मभावं नयेत्तेन तद्ब्रह्माध्यापनं मनः । विकार्यमात्मनः शक्त्या लोहमाकर्षको यथा ॥ ६ ॥

ಆ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆತ್ಮಭಾವಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಬೇಕು; ಆಗ ಮನಸ್ಸು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಅಂತರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಅದು ಪರಿವರ್ತನೀಯವಾಗುತ್ತದೆ—ಚುಂಬಕವು ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವಂತೆ।

Verse 7

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः । तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीते ॥ ७ ॥

ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಅವಲಂಬಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗತಿ—ಅದರ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಗವೇ ‘ಯೋಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 8

एवमत्यन्तवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणम् । यस्य योगः स वै योगी मुमुक्षुरमिधीयते ॥ ८ ॥

ಹೀಗೆ, ಅತ್ಯಂತ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಯುಕ್ತ ಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣವೇ ಇದು—ಯೋಗವು ಯಾರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಿದೆಯೋ ಅವನೇ ನಿಜವಾದ ಯೋಗಿ, ಮೋಕ್ಷಕಾಂಕ್ಷಿ ಮುಮುಕ್ಷು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 9

योगयुक् प्रथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते । विनिष्पन्नसमाधिस्तु परब्रह्मोपलब्धिमान् ॥ ९ ॥

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ‘ಯೋಗಯುಕ್ತ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಸಮಾಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾದಾಗ ಅವನು ಪರಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು ಆಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 10

यद्यन्तरायदोषेण दूष्यते नास्य मानसम् । जन्मान्तरैरभ्यसनान्मुक्तिः पूर्वस्य जायते ॥ १० ॥

ಅಂತರಾಯದೋಷದಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಮಲಿನವಾದರೂ, ಜನ್ಮಜನ್ಮಾಂತರಗಳ ನಿರಂತರ ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪೂರ್ವಾಭ್ಯಾಸಿತ ಮುಕ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 11

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि । प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात् ॥ ११ ॥

ಆದರೆ ಸಮಾಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪರಿಪಕ್ವವಾದ ಯೋಗಿ ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಯೋಗಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಅವನ ಸಂಚಿತ ಕರ್ಮಗಳು ಶೀಘ್ರವೇ ದಗ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 12

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान् । सेवेतयोगी निष्कामो योगितां स्वमनो नयन् ॥ १२ ॥

ನಿಷ್ಕಾಮ ಯೋಗಿಯು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಹಿಂಸೆ, ಸತ್ಯ, ಅಸ್ತೇಯ, ಅಪರಿಗ್ರಹಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿ, ತನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಯೋಗಶಾಸನದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬೇಕು।

Verse 13

स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि नियमान्यमान् । कुर्व्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः ॥ १३ ॥

ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ, ಶೌಚ, ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು ಇತ್ಯಾದಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನೂ ಯಮಗಳನ್ನೂ ಆಚರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಪರಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಪ್ರವಣವಾಗಿಸಬೇಕು।

Verse 14

एते यमाश्च नियमाः पञ्च पञ्चप्रकीर्तिताः । विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः ॥ १४ ॥

ಹೀಗೆ ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಮಗಳು—ಐದು ಐದು—ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ। ಕಾಮನೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷ ಇಷ್ಟಫಲಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ; ನಿಷ್ಕಾಮರಿಗೆ ವಿಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ।

Verse 15

एवं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः । यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युञ्जीत नियतो यतिः ॥ १५ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸನಕಾದಿಗಳಿಂದ ಉಪದಿಷ್ಟವಾದ ಮಂಗಳಕರ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಗುಣಸಂಪನ್ನನಾದ ನಿಯತ ಯತಿಯು ಯಮ ಮತ್ತು ನಿಯಮವೆಂಬ ಆಚರಣೆ-ನಿಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಬೇಕು।

Verse 16

प्राणाख्यमवलंबस्थमभ्यासात्कुरुते तु यत् । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च ॥ १६ ॥

ಅಭ್ಯಾಸದಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಅದರ ಯೋಗ್ಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಸಾಧನೆಯೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಅದು ಸಬೀಜ ಮತ್ತು ಅಬೀಜ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಧ.

Verse 17

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यदानिलौ । कुरुतः सद्विधानेन तृतीयः संयमात्तयोः ॥ १७ ॥

ಸರಿಯಾದ ವಿಧಾನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಅಪಾನ ವಾಯುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಒಂದನ್ನೊಂದು ದಮನಿಸಿ ಮೀರಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಆ ಎರಡನ್ನೂ ಸಂಯಮಿಸುವುದರಿಂದ ಮೂರನೇ ವಾಯುಚಲನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 18

तस्य चालंबनवत्स्थूलं रूपं द्विषत्पते । आलंबनमनन्तस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम् ॥ १८ ॥

ಹೇ ಶತ್ರುಗಳ ಅಧಿಪತೇ! ಅಭ್ಯಾಸದಲ್ಲಿರುವ ಯೋಗಿಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು, ಆ ಅನಂತ ಪರಮೇಶ್ವರನ ಸ್ಥೂಲ, ಸ್ಪರ್ಶ್ಯ ರೂಪವೇ ಆಲಂಬನ (ಆಧಾರ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 19

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्य्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ १९ ॥

ಯೋಗವನ್ನು ತಿಳಿದವನು, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಪರಾಯಣನಾಗಿ, ಶಬ್ದಾದಿ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಆಸಕ್ತವಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಚಿತ್ತದ ಅನುಗಾಮಿಗಳಾಗಿಸಬೇಕು।

Verse 20

वश्यता परमा तेन जायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः ॥ २० ॥

ಆ (ನಿಯಮಶಿಸ್ತು)ದಿಂದ ನಿಶ್ಚಲಚಿತ್ತರಲ್ಲಿಯೇ ಪರಮ ಆತ್ಮವಶತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಶವಾಗದವನು ಯೋಗಿಯಲ್ಲ, ಯೋಗಸಾಧಕನೂ ಅಲ್ಲ.

Verse 21

प्राणायामेन पवनैः प्रत्याहरेण चेन्द्रि यैः । वशीकृतैस्ततः कुर्यात्स्थिरं चेतः शुभाश्रये ॥ २१ ॥

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮದಿಂದ ಪ್ರಾಣವಾಯುಗಳನ್ನು, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು; ನಂತರ ಶುಭಾಶ್ರಯವಾದ (ಪವಿತ್ರ ಆಲಂಬನ) ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

Verse 22

खाण्डिक्य उवाच । कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यः शुभाश्रयः । यदाधारमशेषं तु हन्ति दोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥

ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾಭಾಗ! ಮನಸ್ಸಿನ ಆ ಶುಭಾಶ್ರಯವನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ; ಅದನ್ನು ಆಧಾರಮಾಡಿಕೊಂಡರೆ ದೋಷಗಳ ಸಮಸ್ತ ಉದ್ಭವ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 23

केशिध्वज उवाच । आश्रयश्चेतसो ज्ञानिन् द्विधा तच्च स्वरूपतः । रूपं मूर्तममूर्तं च परं चापरमेव च ॥ २३ ॥

ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಜ್ಞಾನಿ! ಮನಸ್ಸಿನ ಆಶ್ರಯವು ಸ್ವರೂಪತಃ ದ್ವಿವಿಧ: ರೂಪಾತ್ಮಕ—ಮೂರ್ತವೂ ಅಮೂರ್ತವೂ; ಹಾಗೆಯೇ ಪರವೂ ಅಪರವೂ.

Verse 24

त्रिविधा भावना रूपं विश्वमेतत्त्रिधोच्यते । ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका ॥ २४ ॥

ಭಾವನಾರೂಪವಾದ ಈ ವಿಶ್ವವು ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—(೧) ಬ್ರಹ್ಮಾಖ್ಯ, (೨) ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞ, ಮತ್ತು (೩) ಉಭಯಾತ್ಮಕ, ಎರಡನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡದ್ದು.

Verse 25

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा । उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना ॥ २५ ॥

ಭಾವನೆ ಮೂರು ವಿಧ—ಒಂದು ಕರ್ಮಭಾವಾತ್ಮಕ, ಇನ್ನೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರಹ್ಮಭಾವಾತ್ಮಕ, ಮತ್ತೊಂದು ಉಭಯಾತ್ಮಕ (ಮಿಶ್ರ) ಸ್ವರೂಪದದು।

Verse 26

सनकाद्यासदा ज्ञानिन् ब्रह्मभावनया युताः । कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावराश्चराः ॥ २६ ॥

ಸನಕಾದಿ ಋಷಿಗಳು ಸದಾ ಜ್ಞಾನಿಗಳು, ಬ್ರಹ್ಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಯುಕ್ತರು; ಆದರೆ ದೇವಾದಿಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾವರ-ಚರ ಸಮಸ್ತರು ಕರ್ಮಭಾವನೆಯಿಂದ ಪ್ರವೃತ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 27

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा । अधिकारबोधयुक्तेषु विद्यते भावभावना ॥ २७ ॥

ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ದ್ವಿವಿಧ—ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಾತ್ಮಕ. ಅಧಿಕಾರಬೋಧ ಹೊಂದಿದವರಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಭಾವಭಾವನೆ ಉದಯಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 28

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु । विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृप ॥ २८ ॥

ಓ ನೃಪ! ವಿಶೇಷ ಜ್ಞಾನ-ಕರ್ಮಗಳ ವಾಸನೆಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾಗದವರೆಗೆ, ಭೇದದೃಷ್ಟಿಯವರಿಗೆ ಈ ವಿಶ್ವ ಒಂದು, ಪರಮ ತತ್ತ್ವ ಮತ್ತೊಂದು ಎಂದು ಕಾಣುತ್ತದೆ।

Verse 29

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

ಎಲ್ಲ ಭೇದಗಳು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ, ಕೇವಲ ಸತ್ತಾಮಾತ್ರವಾದ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಅಗೋಚರವಾದ, ವಾಕ್ಯದ ವಿಷಯವಲ್ಲದೆ ಆತ್ಮದ ಅಂತರಜಾಗೃತಿಯಾಗಿ ಉದಯಿಸುವ ಜ್ಞಾನವೇ ‘ಬ್ರಹ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।

Verse 30

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपस्याजनस्य च । विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः ॥ ३० ॥

ಅದೇ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಮರೂಪ—ಅರೂಪನೂ ಅಜನ್ಮನೂ ಆದ ಪ್ರಭುವಿನದು; ವಿಶ್ವವೇ ಸ್ವರೂಪವಾದ ಪರಮಾತ್ಮನ ನಾನಾರೂಪ-ವೈರೂಪ್ಯವೇ ಅದರ ಲಕ್ಷಣ.

Verse 31

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिन्तयितुं यतः । ततः स्थूलं हरे रूपं चिन्त्यं यच्चक्षुगोचरम् ॥ ३१ ॥

ಓ ರಾಜನೇ! ಯೋಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತನಾಗದವನು ಆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಲಾರನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸುವ ಹರಿಯ ಸ್ಥೂಲರೂಪವೇ ಧ್ಯಾನಾರ್ಹ.

Verse 32

हिरण्यगर्भो भगवान्वासवोऽथ प्रजापतिः । मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः ॥ ३२ ॥

ಭಗವಾನ್ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ (ಬ್ರಹ್ಮ), ನಂತರ ವಾಸವ (ಇಂದ್ರ) ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ; ಮರುತರು, ವಸುಗಳು, ರುದ್ರರು; ಸೂರ್ಯರು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಗ್ರಹಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ದಿವ್ಯ ವಿಶ್ವಕ್ರಮದ ಅಂಗಗಳು.

Verse 33

गन्धार्वा यक्षदैत्याश्च सकला देवयोनयः । मनुष्याः पशवः शैला समुद्रा ः सरितो द्रुमाः ॥ ३३ ॥

ಗಂಧರ್ವರು, ಯಕ್ಷರು, ದೈತ್ಯರು—ಮತ್ತು ದೇವಯೋನಿಯ ಎಲ್ಲಾ ವರ್ಗಗಳು; ಮಾನವರು, ಪಶುಗಳು; ಪರ್ವತಗಳು, ಸಾಗರಗಳು, ನದಿಗಳು, ಮರಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆ ವ್ಯಾಪಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ.

Verse 34

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः । प्रधानादिविशेषान्ताश्चेतनाचेतनात्मकम् ॥ ३४ ॥

ಓ ಭೂಪನೇ! ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳು—ಮತ್ತು ಭೂತಗಳ ಕಾರಣಗಳೂ—ಪ್ರಧಾನದಿಂದ ವಿಶೇಷ ತತ್ತ್ವಗಳವರೆಗೆ, ಚೇತನ-ಅಚೇತನ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.

Verse 35

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम् । मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम् ॥ ३५ ॥

ಏಕಪಾದ, ದ್ವಿಪಾದ, ಬಹುಪಾದ ಮತ್ತು ಅಪಾದ—ಇದು ಹರಿಯ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ರೂಪ; ಇದು ತ್ರಿವಿಧ ಭಾವನಾ-ಧ್ಯಾನಮಯವಾಗಿದೆ.

Verse 36

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम् । परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोः शक्तिसमन्वितम् ॥ ३६ ॥

ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ—ಚರಾಚರ ಜಗತ್ತು—ಪರಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪ್ತವೂ ಧಾರಿತವೂ ಆಗಿದೆ.

Verse 37

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथापरा । अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते ॥ ३७ ॥

ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶಕ್ತಿ ‘ಪರಾ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇನ್ನೊಂದು ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಶಕ್ತಿ ‘ಅವಿದ್ಯಾ’ ಮತ್ತು ‘ಕರ್ಮ’ ಎಂದು ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿದೆ.

Verse 38

येयं क्षेत्रज्ञशक्तिः सा चेष्टिता नृप कर्मजा । असारभूते संसारे प्रोक्ता तत्र महामते ॥ ३८ ॥

ಓ ನೃಪಾ! ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಶಕ್ತಿ ‘ಚೇಷ್ಟಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಇದು ಕರ್ಮಜನ್ಯ. ಅಸಾರವಾದ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ, ಓ ಮಹಾಮತೇ, ಹೀಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 39

संसारतापानखिलानवाप्नोत्यनुसंज्ञितान् । तया तिरोहितत्वात्तु शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता ॥ ३९ ॥

ಅನುಭವದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಯುವ ಸಂಸಾರದ ಎಲ್ಲ ತಾಪಗಳು ಅದನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಆ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಶಕ್ತಿ ‘ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

Verse 40

सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते । अप्राणवत्सु खल्वल्पा स्थावरेषु ततोऽधिका ॥ ४० ॥

ಹೇ ಭೂಪಾಲ! ಸರ್ವಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯ ತಾರತಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ನಿರ್ಜೀವಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಅತಿ ಅಲ್ಪ, ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಅಧಿಕ॥

Verse 41

सरीसृपेषु तेभ्योऽन्याप्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु । पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यः स्वशक्त्या पशवोऽधिकाः ॥ ४१ ॥

ಸರೀಸೃಪಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳವು ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗಿಂತ ಮೃಗಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ಅವುಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಶುಗಳು (ಗೃಹಪಾಲಿತ) ಅಧಿಕ॥

Verse 42

पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः । तेभ्योऽपि नागगन्धर्वयक्षाद्या देवता नृप ॥ ४२ ॥

ಪಶುಗಳಿಗಿಂತ ಮಾನವರು ಅತಿಶಯ ಶಕ್ತಿ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಮಾನವರಿಗಿಂತಲೂ ಮೇಲಾಗಿ, ಹೇ ನೃಪ, ನಾಗ, ಗಂಧರ್ವ, ಯಕ್ಷಾದಿ ದೇವಗಣಗಳಿದ್ದಾರೆ॥

Verse 43

शक्रः समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः । हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसः शक्त्युपलक्षितः ॥ ४३ ॥

ಸಮಸ್ತ ದೇವರಲ್ಲಿ (ಪ್ರಧಾನ) ಶಕ್ರನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು; ಅವರಿಗಿಂತ ಮೇಲಾಗಿ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಪರವಾಗಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ—ಹೀಗೆ ಆ ಪರಮಪುರುಷನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಗಳೂ ಕಾರ್ಯಗಳೂ ಮೂಲಕ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ॥

Verse 44

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव । यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा ॥ ४४ ॥

ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ! ಇವೆಲ್ಲ ಅನಂತ ರೂಪಗಳು ನಿಜಕ್ಕೂ ಅವನದೇ ರೂಪಗಳು; ಅವನ ಶಕ್ತಿಯೋಗದಿಂದ ಅವು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ—ಆಕಾಶವು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವಂತೆ॥

Verse 45

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते । अमूर्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः ॥ ४५ ॥

ಹೇ ಮಹಾಮತೇ! ವಿಷ್ಣು-ಸಂಜ್ಞನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನ ದ್ವಿತೀಯ, ಯೋಗಿಗಳು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕಾದ ರೂಪವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಅಮೂರ್ತ ಸ್ವರೂಪ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ‘ಸತ್’—ಶುದ್ಧ ಸತ್ತೆ—ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 46

समस्ताः शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः । नहि स्वरूपरूपं वै रूपमन्यद्धरेर्महत् ॥ ४६ ॥

ಹೇ ನೃಪಾ! ಈ ಸಮಸ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳು ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗಿವೆ. ನಿಜವಾಗಿ, ಹರಿಯ ಸ್ವಸ್ವರೂಪ-ರೂಪವಲ್ಲದೆ ಬೇರೆ ಮಹತ್ತರ ರೂಪವಿಲ್ಲ।

Verse 47

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर । देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावन्ति स्वलीलया ॥ ४७ ॥

ಹೇ ಜನೇಶ್ವರಾ! ಅವನು ಸಮಸ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಸ್ವಲೀಲೆಯಿಂದ ದೇವತೆಗಳು, ತಿರ್ಯಕ್‌ಜೀವಿಗಳು, ಮನುಷ್ಯರು ಮೊದಲಾದವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚೇಷ್ಟಾವಂತರಾಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 48

जगतामुपकाराय तस्य कर्मनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यविहितात्मिका ॥ ४८ ॥

ಸಕಲ ಲೋಕಗಳ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಆ ಅಪ್ರಮೇಯ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭುವಿನ ಚೇಷ್ಟೆ ಕರ್ಮ-ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನ ಸ್ವಭಾವ ಅವಿಹಿತ—ನಿಬಂಧನರಹಿತ—ವಾಗಿದೆ।

Verse 49

तद्रू पं विश्वरूपस्य चिन्त्यं योगयुजा नृप । तस्य ह्यात्मविशुर्द्ध्य्थं सर्वकिल्बिषनाशनम् ॥ ४९ ॥

ಹೇ ನೃಪಾ! ಯೋಗಯುಕ್ತ ಸಾಧಕನು ವಿಶ್ವರೂಪನ ಆ ರೂಪವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಆತ್ಮವಿಶುದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವ ಪಾಪ-ಕಲ್ಮಷಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ।

Verse 50

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः । तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम् ॥ ५० ॥

ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಜ್ವಾಲೆಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿ ಒಣ ಪೊದೆಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ, ಯೋಗಿಗಳ ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ವಿಷ್ಣು ಅವರ ಸಮಸ್ತ ಪಾಪ-ಕಲ್ಮಷಗಳನ್ನು ದಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 51

तस्मात्समस्तशक्तीनामाद्यान्ते तत्र चेतसः । कुर्वीत संस्थितं साधु विज्ञेया शुद्धलक्षणा ॥ ५१ ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಶಕ್ತಿಗಳ ಆದ್ಯಶಕ್ತಿಯಲ್ಲೇ—ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಅಂತದಲ್ಲೂ—ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದೇ ಸ್ಥಿರ ಲಯವೇ ಶುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 52

शुभाश्रयः सचित्तस्य सर्वगस्य तथात्मनः । त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनां नृप ॥ ५२ ॥

ಓ ರಾಜನೇ! ಅದೇ ತತ್ತ್ವವು ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಶುಭಾಶ್ರಯ; ಅದು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮಸ್ವರೂಪ. ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಭಾವನೆ-ಚಿಂತನೆಗೆ ಅತೀತವಾಗಿ ಅದೇ ಯೋಗಿಗಳ ಮುಕ್ತಿಗೆ ಉಪಾಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 53

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः । अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः ॥ ५३ ॥

ಆದರೆ ಓ ಪುರುಷವ್ಯಾಘ್ರನೇ! ಮನಸ್ಸಿನ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸುವವರು ಎಲ್ಲರೂ ಅಶುದ್ಧರು; ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲಾದವರೂ ಕರ್ಮಜನ್ಯ ಜನ್ಮಗಳೇ.

Verse 54

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहः । एषा वै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते ॥ ५४ ॥

ಭಗವಂತನ ಮೂರ್ತರೂಪದಲ್ಲಿ—ಇತರೆ ಆಶ್ರಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸೆ ಇಲ್ಲದೆ—ಚಿತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದಾಗ, ಅದೇ ನಿಜವಾದ ಧಾರಣೆ (ಏಕಾಗ್ರತೆ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 55

तत्र मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिन्त्यं नराधिप । तच्छ्रूयतामनाधारे धारणा नोपपद्यते ॥ ५५ ॥

ಹೇ ನರಾಧಿಪ! ಅಲ್ಲಿ ಹರಿಯ ಯಾವ ಸಕಾರ ಮೂರ್ತರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಕೇಳು; ಆಧಾರ (ಆಲಂಬನ) ಇಲ್ಲದೆ ಧಾರಣೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಉಂಟಾಗದು.

Verse 56

प्रसन्नचारुवदनं पद्मपत्रायतेक्षणम् । सुकपोलं सुविस्तीर्णं ललाटफलकोज्ज्वलम् ॥ ५६ ॥

ಅವನ ಮುಖ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಸುಂದರವೂ ಆಗಿತ್ತು; ಕಣ್ಣುಗಳು ಪದ್ಮಪತ್ರದಂತೆ ದೀರ್ಘ; ಕಪೋಲಗಳು ಸುಗಠಿತ, ವಿಶಾಲ ಲಲಾಟಫಲಕ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾಗಿತ್ತು.

Verse 57

समकर्णांसविन्यस्तचारुकर्णोपभूषणम् । कम्बुग्रीवं सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कितवक्षसम् ॥ ५७ ॥

ಕಿವಿ-ಭುಜರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಸುಂದರ ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅವನು ಶೋಭಿತ; ಕಂಠ ಶಂಖದಂತೆ, ವಿಶಾಲ ವಕ್ಷಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಶ್ರೀವತ್ಸಚಿಹ್ನ ಅಂಕಿತವಾಗಿತ್ತು.

Verse 58

बलित्रिभङ्गिना भुग्ननाभिना चोदरेण वै । प्रलम्बाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम् ॥ ५८ ॥

ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಮನೋಹರ ತ್ರಿಭಂಗಿ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವಲ್ಪ ವಕ್ರ ನಾಭಿ ಮತ್ತು ವೃತ್ತ ಉದರದೊಂದಿಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು—ಮಹಿಮೆಯ ದೀರ್ಘ ಅಷ್ಟಭುಜ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ, ಅಥವಾ ಚತುರ್ಭುಜ ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ.

Verse 59

समस्थितोरुजघनं सुस्थिराङिघ्रकराम्बुजम् । चिन्तयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम् ॥ ५९ ॥

ಯಾರ ಉರು-ಜಘನ ಸಮಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ, ಯಾರ ಪದ್ಮಪಾದಗಳು ಮತ್ತು ಪದ್ಮಕರಗಳು ಅಚಲವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಯಾರು ನಿರ್ಮಲ ಪೀತವಸ್ತ್ರಧಾರಿ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ವರೂಪನಾಗಿದ್ದಾನೆ—ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

Verse 60

किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गशङ्खगदाखड्गप्रकाशवलयाञ्चितम् ॥ ६० ॥

ಆ ಭಗವಂತನು ಮನೋಹರ ಕಿರೀಟ, ಸುಂದರ ಕೇಯೂರ, ಕಟಕಾದಿ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ವಿಭೂಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸು, ಶಂಖ, ಗದೆ ಮತ್ತು ಖಡ್ಗ ಎಂಬ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳ ಕಿರಣದಿಂದ ವಲಯಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ।

Verse 61

चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम् । तावद्यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा ॥ ६१ ॥

ಯೋಗಿಯು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಂತರಂಗ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ತन्मಯನಾಗಿ ಆ ಪರಮಾತ್ಮನ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಲ್ಲಿ ಧಾರಣೆ ದೃಢವಾಗುವವರೆಗೆ. ಓ ರಾಜನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಅಚಲವಾಗಿ ನೆಲೆಸುವುದೇ ಧಾರಣೆ.

Verse 62

वदतस्तिष्ठतो यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा ॥ ६२ ॥

ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, ನಿಂತುಕೊಂಡು, ಅಥವಾ ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ—ಆ (ಪರಮಸ್ಮರಣೆ) ಚಿತ್ತದಿಂದ ಎಂದಿಗೂ ದೂರವಾಗದಾಗ, ಅದನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।

Verse 63

ततः शङ्खगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः । चिन्तयेद्भगवद्रू पं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् ॥ ६३ ॥

ನಂತರ ಜ್ಞಾನಿಯು ಶಂಖ, ಗದೆ, ಚಕ್ರ, ಶಾರ್ಙ್ಗ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಲ್ಲದ—ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿ, ಯಜ್ಞೋಪವೀತವನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ—ಭಗವಂತನ ರೂಪವನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು।

Verse 64

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः । किरीटकेयूरमुखैर्भूषणैः रहितं स्मरेत् ॥ ६४ ॥

ಆ ಧಾರಣೆ ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಾಗ, ಕಿರೀಟ, ಕೇಯೂರ ಮೊದಲಾದ ಆಭರಣಗಳಿಲ್ಲದ (ಭಗವಂತನನ್ನು) ಸ್ಮರಿಸಬೇಕು।

Verse 65

तदेकावयवं चैवं चेतसा हि पुनर्बुधः । कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत् ॥ ६५ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಒಂದು ಅವಯವವನ್ನು ಆಧಾರಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವಯವಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಸಮಗ್ರ ಪರತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬೇಕು; ಆಗ ಅವನು ಅದರಲ್ಲಿ ಗಾಢ ಪ್ರಣಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 66

तद्रू पप्रत्यये चैकसंनतिश्चान्यनिःस्पृहा । तद्ध्य्नां प्रथमैरङ्गैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप ॥ ६६ ॥

ಅವನ ದಿವ್ಯರೂಪದ ಪ್ರತ್ಯಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥೈರ್ಯ, ಏಕಾಗ್ರ ತಾದಾತ್ಮ್ಯ, ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಆಸೆಯಿಲ್ಲದಿರುವುದು—ಓ ರಾಜನೇ—ಅವನ ಧ್ಯಾನವು ಮೊದಲ ಆರು ಅಂಗಗಳಿಂದ (ಪೂರ್ವಸಾಧನೆಗಳಿಂದ) ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 67

तस्यैवं कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ ६७ ॥

ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಧ್ಯಾನದ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸು ಎಲ್ಲಾ ಕಲ್ಪನೆಗಳಿಲ್ಲದ ಆ ಪರತತ್ತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನೇ ‘ಸಮಾಧಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 68

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव । प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाशेषभावनः ॥ ६८ ॥

ಓ ಪಾರ್ಥಿವನೇ! ಪಡೆಯಬೇಕಾದ ಪರಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ವಿಜ್ಞಾನವೇ ಪಡೆಯುವ ಸಾಧನ; ಉಳಿದ ಎಲ್ಲ ಭಾವನೆಗಳು ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಆತ್ಮನೇ ನಿಜವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾದದ್ದು ಆಗಿರುತ್ತದೆ।

Verse 69

क्षेत्रज्ञकरणीज्ञानं करणं तेन तस्य तत् । निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यो निवर्तते ॥ ६९ ॥

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ—ದೇಹಕ್ಷೇತ್ರದ ಜ್ಞಾತ—ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬೇಕಾದ ಜ್ಞಾನವೇ ಅವನಿಗೆ ಸಾಧನವಾಗುತ್ತದೆ। ಮುಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ ಅವನು ಕೃತಕೃತ್ಯನಾಗಿ ನಿವೃತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 70

तद्भावभावनापन्नस्ततोऽसौ परमात्मनः । भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत् ॥ ७० ॥

ಆ ಪರಮ ತತ್ತ್ವದ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನು ಆಗ ಪರಮಾತ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭೇದನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕುರಿತು ಉಂಟಾಗುವ ಭೇದಬುದ್ಧಿ ಅಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

Verse 71

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणाभेदं संमतं कः करिष्यति ॥ ७१ ॥

ಭೇದವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಜ್ಞಾನವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾದಾಗ, ಆತ್ಮನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಅಭೇದವೆಂಬ ಅಂಗೀಕೃತ ಮತವನ್ನು ಯಾರು ಸ್ಥಾಪಿಸುವರು?

Verse 72

इत्युक्तस्ते मया योगः खाण्डिक्य परिपृच्छतः । संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव ॥ ७२ ॥

ಓ ಖಾಂಡಿಕ್ಯ, ನೀನು ಕೇಳಿದ ಕಾರಣ ಯೋಗವನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೂ ವಿವರವಾಗಿಯೂ ಉಪದೇಶಿಸಿದೆ. ಈಗ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಇನ್ನೇನು ಮಾಡಲಿ?

Verse 73

खाण्डिक्य उवाच । कथितो योगसद्भावः सर्वमेव कृतं मम । तवोपदेशात्सकलो नष्टश्चित्तमलो मम ॥ ७३ ॥

ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಹೇಳಿದನು—ನೀವು ಯೋಗದ ಸತ್ಯಸ್ವರೂಪವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದ್ದೀರಿ; ನನಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ಸಾಧಿತವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಉಪದೇಶದಿಂದ ನನ್ನ ಚಿತ್ತಮಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ.

Verse 74

ममेति यन्मया प्रोक्तमसदेतन्न चान्यथा । नरेन्द्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः ॥ ७४ ॥

‘ನನ್ನದು’ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳಿದುದು ಅಸತ್ತೇ; ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲ. ಓ ನರೇಂದ್ರ, ತಿಳಿಯಬೇಕಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದವರಿಗೂ ಅದನ್ನು ಪರಮಸತ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.

Verse 75

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः । परमार्थस्त्वसंलाप्यो वचसां गोचरो न यः ॥ ७५ ॥

‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ವ್ಯವಹಾರ ಅಜ್ಞಾನಜನ್ಯ; ದೇಹಧಾರಿಗಳ ವ್ಯವಹಾರ ಹೀಗೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಪರಮಾರ್ಥ ವಾಕ್ಯಾತೀತ, ಮಾತಿನ ಗೋಚರವಲ್ಲ.

Verse 76

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम् । यद्विमुक्तिपरो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाव्ययः ॥ ७६ ॥

ಆದುದರಿಂದ ಪರಮ ಶ್ರೇಯಸ್ಸಿಗಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಯು; ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ನನ್ನಿಗಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿದ್ದೀ. ಹೇ ಕೇಶಿಧ್ವಜ, ಸಂಪೂರ್ಣ ವಿಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟ ಅವ್ಯಯ ಯೋಗವನ್ನು ನೀನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದೀ.

Verse 77

सनन्दन उवाच । यथार्हपूजया तेन खाण्डिक्येन स पूजितः । आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः ॥ ७७ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು—ಆ ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಯಥಾರ್ಹ ಆತಿಥ್ಯ-ಪೂಜೆಯಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದನು. ನಂತರ, ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ರಾಜ ಕೇಶಿಧ್ವಜನು ನಗರಕ್ಕೆ ಬಂದನು.

Verse 78

खाण्डिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये । विशालामगमत्कृष्णे समावेशितमानसः ॥ ७८ ॥

ಖಾಂಡಿಕ್ಯನು ಕೂಡ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ವಿಶಾಲಾ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋದನು.

Verse 79

स तत्रैकान्तिको भूत्वा यमादिगुणसंयुतः । विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम् ॥ ७९ ॥

ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಏಕಾಂತನಿಷ್ಠನಾಗಿ, ಯಮಾದಿ ಗುಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ‘ವಿಷ್ಣು’ ಎಂಬ ನಿರ್ಮಲ ಪರಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಆ ನೃಪತಿ ಲಯ—ಅಂತಿಮ ಏಕತ್ವ—ಪಡೆದನು.

Verse 80

केशिध्वजोऽपि मुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः । बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसन्धितम् ॥ ८० ॥

ಕೇಶಿಧ್ವಜನೂ ಮೋಕ್ಷಾರ್ಥವಾಗಿ, ತನ್ನ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಶೇಷವನ್ನು ಕ್ಷಯಗೊಳಿಸಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ, ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರೂ ಫಲಾಪೇಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿಷ್ಕಾಮವಾಗಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು।

Verse 81

स कल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्ततः । अवाप सिद्धिमत्यन्तत्रितापक्षपणीं मुने ॥ ८१ ॥

ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಕಲ್ಯಾಣಕರ ಉಪಭೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಾಪಕ್ಷಯದಿಂದ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ನಿರ್ಮಲನಾದನು; ಓ ಮುನೇ, ತ್ರಿತಾಪಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡುವ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು।

Verse 82

एतत्ते कथितं सर्वं यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । तापत्रयचिकित्सार्थं किमन्यत्कथयामि ते ॥ ८२ ॥

ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಏನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದೆಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ತ್ರಿತಾಪಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥವಾಗಿ ಇನ್ನೇನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಿ?

Verse 83

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४७ ॥

ಇಂತೆ ಶ್ರೀಬೃಹನ್ನಾರದೀಯಪುರಾಣದ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ದ್ವಿತೀಯಪಾದದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತಿಯಾಯಿತು।