Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ದ್ವಿಜರೇ! ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಸನಂದನನ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞನಾದ ನಾರದನು ಮತ್ತೆ ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಸತ್ಕಥೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

ನಾರದನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ಮಹಾಭಾಗನೇ! ನೀನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಮೋಕ್ಷಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

ಓ ಮುನೇ! ಜೀವಿ ಅವಿದ್ಯೆಯ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದನ್ನು, ಓ ಸರ್ವಜ್ಞನೇ, ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳು; ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುವ ಸದಾಶ್ರಿತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸು।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು—ಇಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಉದಾಹರಿಸುತ್ತೇನೆ—ಮಿಥಿಲಾಧಿಪತಿ ಜನಕನು ಹೇಗೆ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂಬುದನ್ನು।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

ಮಿಥಿಲೆಯ ಅಧೀಶ್ವರನಾದ ಜನಕನು—ಜನದೇವನೆಂದೂ ಖ್ಯಾತ—ಔರ್ಧ್ವದೇಹಿಕ ಧರ್ಮಗಳು, ಅಂದರೆ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಠಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕುರಿತು ಗಾಢ ಚಿಂತನೆಗೆ ತೊಡಗಿದ್ದನು।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

ಅವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ಮಶಾನಮಾರ್ಗದ ಆಚಾರ್ಯರು ಸದಾ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಹಾಗೆಯೇ ನಾನಾ ಪಾಷಂಡವಾದಿಗಳು ಬೇರೆಬೇರೆ ‘ಧರ್ಮ’ಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿ ವಿಭಿನ್ನ ಮತಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಿದ್ದರು।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

ಅವನು ಅವರ ಮರಣೋತ್ತರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ನಿರ್ಣಯವನ್ನೂ ತಿಳಿದು, ಆತ್ಮತತ್ತ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಅತ್ಯಧಿಕವಾಗಿ ಆತ್ಮಸತ್ಯದಿಂದಲೇ ತೃಪ್ತನಾಗಿದ್ದನು।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

ಅಲ್ಲಿ ಕಪಿಲನ ಅನುಯಾಯಿಯಾದ ಮಹಾಮುನಿ ಪಂಚಶಿಖನು, ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಪರಿಧಾವಿಸಿ, ನಂತರ ಮಿಥಿಲೆಗೆ ಬಂದನು।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸನ್ನ್ಯಾಸಧರ್ಮಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಧರಿಸಿದವನು; ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನನಿಶ್ಚಯದಲ್ಲಿ ಸುಸ್ಥಿರನಾದವನು; ಅವನ ಗುರಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಧಿತ; ಅವನು ದ್ವಂದ್ವಾತೀತ, ಸಂಶಯರಹಿತನು।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅದನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗುವ ಒಂದೇ ಪರಮ ಗುರಿಯಿದೆ. ಆ ಶಾಶ್ವತ ಪರಮ ಸುಖವನ್ನು ಹುಡುಕಿದರೂ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಲಭವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

ಸಾಂಖ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಕಪಿಲ—ಪರಮರ್ಷಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ—ಎಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ನನ್ನ ಮತದಲ್ಲಿ ಅವನೇ ಆ ರೂಪದಲ್ಲೇ ಸ್ವಯಂ ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

ಅವನನ್ನು ಆಸುರಿಯ ಮೊದಲ ಶಿಷ್ಯ, ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಮಂತನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—ಅವನು ಪಂಚಸ್ರೋತಸದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸತ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

ಪಂಚಸ್ರೋತಸ ಸಂಗಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅವನು ಮಹತ್ ಕಾಪಿಲ ಮಂಡಲವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು—ಅವ್ಯಕ್ತವನ್ನು ಪುರುಷಾವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಹಾಗೂ ಪರಮಾರ್ಥ ಸತ್ಯವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನು.

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ಇಷ್ಟಿ ಮಂತ್ರದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲವಂತನಾದ ಆಸುರಿ, ದೇಹಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ದರ್ಶನದಿಂದ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರ ಭೇದವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಅರಿತನು.

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

ಏಕಾಕ್ಷರವಾದ ಅವ್ಯಯ ಬ್ರಹ್ಮವೇ ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಮುನಿ ಆಸುರಿಯು ಆ ನಿತ್ಯ, ಅವಿಕಾರ ಪರತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿದನು॥ ೧೫ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

ಅವನಿಗೆ ಪಂಚಶಿಖ ಎಂಬ ಶಿಷ್ಯನಿದ್ದನು; ಅವನು ಮಾನವಿಯ ಹಾಲಿನಿಂದ ಪೋಷಿತನಾಗಿದ್ದನು. ಹಾಗೆಯೇ ಕಪಿಲೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಬ್ಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೀ ಗೃಹಿಣಿಯೂ ಇದ್ದಳು॥ ೧೬ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

ಅವಳ ಮಗನಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಅವನು ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ)ಯ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ಪಾನಮಾಡಿದನು. ನಂತರ ಅವನು ಕಾಪಿಲೇಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಹಾಗೆಯೇ ಅಚಲವಾದ ನೈಷ್ಠಿಕ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಗಳಿಸಿದನು॥ ೧೭ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

ಕಾಪಿಲೇಯನ ಸಂಭವದ ಕುರಿತು ಭಗವಾನ್ ನನಗೆ ಇದನ್ನೇ ತಿಳಿಸಿದನು. ಅದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಕಾಪಿಲೇಯತ್ವವೂ, ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟವಾದ ಸರ್ವವಿತ್ತ್ವ (ಸರ್ವಜ್ಞತೆ)ವೂ ಉಂಟಾಯಿತು॥ ೧೮ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

ಓ ಮುನೇ! ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ಆ ಜ್ಞಾನಿಯನ್ನು ಅರಿತು, ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ರಾಜ ಜನಕನು ನೂರು ಆಚಾರ್ಯರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ತರ್ಕಯುಕ್ತ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅವರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ (ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿ) ಬಿಟ್ಟನು॥ ೧೯ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ಆ ರಹಸ್ಯಮಯ ಕನ್ಯೆಯ ಕೇವಲ ದರ್ಶನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ರಾಜ ಜನಕನು ಅತ್ಯಂತ ಆಸಕ್ತನಾದನು; ನೂರು ಆಚಾರ್ಯರನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅವನ ಹಿಂದೆ ಹಿಂದೆ ಅನುಸರಿಸಿದನು।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ನತವಾದ ಅವನಿಗೆ ಅವರು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಹೇಳಿದರು—ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ ಪರಮ ಮೋಕ್ಷವನ್ನು।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

ಮೊದಲು ಅವರು ಜಾತಿ-ಅಭಿಮಾನಕ್ಕೆ ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಹೇಳಿದರು; ನಂತರ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಹೇಳಿದರು; ಕರ್ಮನಿರ್ವೇದದ ಬಳಿಕ ಎಲ್ಲದರ ಮೇಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ವೇದವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸಿದರು।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ‘ಧರ್ಮ’ದ ಸಂಗವನ್ನು ಮಾಡಿ ಕರ್ಮಫಲೋದಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ—ಅದನ್ನು ಮೋಹವೆಂದು ತಿಳಿ; ಅದು ಆಶ್ವಾಸನರಹಿತ, ನಾಶವಂತ, ಚಂಚಲ ಮತ್ತು ಅಧ್ರುವ।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

ವಿನಾಶವು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿರುವಾಗ—ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯೊಂದಿಗೆ—ಇನ್ನೂ ‘ಆಗಮಪ್ರಮಾಣದಿಂದಲೇ ಪರಮ ತತ್ತ್ವ ಇದೆ’ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದರೂ ಅವನು (ವಾದದಲ್ಲಿ) ಪರಾಜಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

ಆತ್ಮಕ್ಕೆ ಅನಾತ್ಮವೇ ನಿಜವಾದ ಮರಣ; ಕ್ಲೇಶವೂ ಮರಣವೇ, ಜರೆಯೂ ರೋಗವೂ ಮರಣವೇ. ಮೋಹದಿಂದ ಮನುಷ್ಯ ಅನಾತ್ಮವನ್ನೇ ಆತ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದೇ ಪರಮ ಅಸಮ್ಯಕ್ ಭ್ರಾಂತ ಮತ.

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

ಯಾರಾದರೂ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ’ ಎಂದರೂ, ಅದು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ—ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ತನ್ನನ್ನು ‘ಅಜರ, ಅಮೃತ್ಯು’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುವಂತೆ.

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

ಲಕ್ಷಣಗಳು ನಿರ್ಣಯವಾಗದ ಆ ತತ್ತ್ವದ ಕುರಿತು ಜನರು ‘ಇದೆ’ ‘ಇಲ್ಲ’ ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾವ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಲೋಕಯಾತ್ರೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದು?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

ಈ ಎರಡಕ್ಕೂ ಮೂಲ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವೇ; ಇವುಗಳಿಗೆ ‘ಕೃತಾಂತ’ (ಸ್ಥಿರ ನಿರ್ಣಯ)ವೂ ಅಗತ್ಯ. ಏಕೆಂದರೆ ಆಗಮ (ಶಾಸ್ತ್ರ) ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಿಂದ ಭಿನ್ನ; ಸ್ಥಿರ ನಿರ್ಣಯವಿಲ್ಲದೆ ಯಾವುದೂ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗದು.

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

ಈ ಅಥವಾ ಆ ಅನುಮಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರೂ; ನಾಸ್ತಿಕರ ಮತದಲ್ಲಿ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರೆ ಇರುವ ಸ್ವತಂತ್ರ ಜೀವಾತ್ಮ ಇಲ್ಲ.

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

ರೇತಸ್ ಮತ್ತು ವಟದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕಣಿಕೆಯನ್ನು ಘೃತಪಾಕದಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿದರೆ ಜಾತಿಸ್ಮೃತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಯಸ್ಕಾಂತ ಹಾಗೂ ಸೂರ್ಯಕಾಂತಗಳ ಉಪಯೋಗ ‘ಜಲಭಕ್ಷಣ’ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು—ನೀರಿನಲ್ಲೇ ಜೀವನ.

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

ಪ್ರೇತ-ಭೂತಪ್ರಿಯ ದೇವತೆ, ಆ ದೇವತೆಯಿಂದ ಅರ್ಪಣಕ್ಕಾಗಿ ಉಪಯಾಚನೆ, ಮತ್ತು ಮೃತಕರ್ಮಗಳ ಪ್ರವರ್ತನೆ—ಇವೇ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಇವೇ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯ.

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳು ಮೂರ್ತರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ; ಆದರೆ ಅಮೂರ್ತವಾದುದಕ್ಕೆ ಮೂರ್ತವಾದುದರೊಂದಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮ್ಯ ದೊರಕುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

ಕೆಲವರು ಅವಿದ್ಯೆ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ತೃಷ್ಣೆಯೇ ಪುನರ್ಜನ್ಮದ ಕಾರಣಗಳು ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಮರಣಧರ್ಮಿಯಾದ ಚಿತ್ತವು ನಾಶವಾಗಿ ದಗ್ಧವಾದಾಗ ಪುನರ್ಭವ ಇನ್ನು ಸಂಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

ಈ ಮೋಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಮೋಹ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಸತ್ತ್ವಸಂಕ್ಷಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ರೂಪದಿಂದ, ಜಾತಿಯಿಂದ, ಶ್ರುತಿಯಿಂದ ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ‘ಬೇರೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದಾಗ ಅದು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ಇಲ್ಲಿ “ಅವನು ಇದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ” ಎಂಬ ಸಂಬಂಧ ಹೇಗೆ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ? ಹಾಗಿದ್ದರೆ ಜ್ಞಾನ, ವಿದ್ಯೆ, ತಪಸ್ಸು, ಬಲಗಳಿಂದ ನಿಜವಾದ ತೃಪ್ತಿ ಏನು?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

ಅವನ ಆಚರಿತ ಕರ್ಮವನ್ನು ಕೇವಲ ಹೊರಗಿನ ಸಾಮ್ಯದಿಂದ ಊಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಲೋಕದಲ್ಲೇ ನೀವೂ ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ದುಃಖಿತರಾಗಬಹುದು.

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

ಸুখಿಯಾಗಿರಲಿ ದುಃಖಿಯಾಗಿರಲಿ—ಇದು ದೃಶ್ಯ-ಅದೃಶ್ಯಗಳ ವಿವೇಚನೆ: ಮುಸಳಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಹೊಡೆದು ನಾಶಮಾಡಿದರೂ, ಪುನರ್ಜನ್ಮದಿಂದ ಅದೇ ದೇಹ ಮತ್ತೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

‘ಇದು’ ಎಂಬ ಪರಮ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯಿಸದ ಇತರೆ ಜ್ಞಾನವೆಲ್ಲ ವ್ಯರ್ಥ; ಆಗ ಋತು-ಸಂವತ್ಸರ, ತಿಷ್ಯ, ಶೀತ-ಉಷ್ಣ, ಪ್ರಿಯ-ಅಪ್ರಿಯ ಎಂಬ ದ್ವಂದ್ವಗಳಲ್ಲೇ ಜೀವ ಸಿಲುಕುತ್ತಾನೆ.

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

ಮನುಷ್ಯನು ತನ್ನ ಹಿರಿಯರನ್ನು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವಂತೆ, ತನ್ನದೇ ಜೀವಶಕ್ತಿಯೂ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ; ಜರೆಯು ದೇಹವನ್ನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮರಣವು ಅದನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

ಮನೆಯಲ್ಲಿನ ದುರ್ಬಲ ಭಾಗಗಳು ಮೊದಲು ಕುಸಿಯುವಂತೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿಯೂ ದುರ್ಬಲವಾದವು ಮೊದಲು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ—ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಮನಸ್ಸು, ಪ್ರಾಣವಾಯು, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳೂ ಸಹ।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಧಾತು-ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ; ಲೋಕಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸುವ ವಿಧಾತನು ದಾನಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಫಲಗಳ ಆಗಮನವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

ಆ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ವೇದಶಬ್ದಗಳೂ ಮತ್ತು ಲೋಕಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳೂ ಇವೆ; ಹೀಗೆ ಸಮ್ಯಕ್ ಮನನ ಮಾಡಿದರೆ ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳು (ಪ್ರಮಾಣಗಳು) ದೊರೆಯುತ್ತವೆ।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘ಇದು ಇದೆ’ ಅಥವಾ ‘ಇದು ಇಲ್ಲ’ ಎಂದು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದಾದ ಯಾರೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆಳವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಹೇಳುವವರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಆ ತತ್ತ್ವ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

ಬುದ್ಧಿ ಎಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಅದು ಮರದಂತೆ ಜೀರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ; ಹೀಗೆ ಲಾಭವೂ ನಷ್ಟವೂ—ಎರಡರಿಂದಲೂ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು ದುಃಖಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

ಶಿಕ್ಷಿತ ಮಾವುತರು ಆನೆಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ಎಳೆದು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಮಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮಗಳು ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತವೆ।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

ವಿಷಯಗಳು ಸುಖಕರವೆಂದು ತೋಚಿದರೂ ಅವೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅನೇಕರು ಅವನ್ನು ಮರುಮರು ಆಸ್ವಾದಿಸುತ್ತಾ ಸಂಪೂರ್ಣ ಒಣಗಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಮಹತ್ತರ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು ಆಮಿಷವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮರಣವಶರಾಗುತ್ತಾರೆ।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

ನಾಶಶೀಲವೂ ಅನಿಶ್ಚಿತವೂ ಆದ ಜೀವಿತವಿರುವವರಿಗೆ ಬಂಧುಗಳಿಂದೇನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಸಂಪತ್ತು-ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಂದೇನು ಲಾಭ? ಯಾರು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಹೋದ ಮೇಲೆ ಮರಳಿ ಬರುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

ಭೂಮಿ, ಆಕಾಶ, ಜಲ, ಅಗ್ನಿ, ವಾಯುಗಳೂ ಸದಾ ಈ ದೇಹವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿ ಹೇಗೆ ಯುಕ್ತ? ಆದರೂ ಇದು ನಾಶಶೀಲವಾದರೂ ಇದರ ಕುರಿತು ಶಮ (ಸಂಯಮ) ಇಲ್ಲ।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

ಈ ವಾಕ್ಯವು ನಿರುಪಾಧಿ, ನಿಷ್ಕಪಟ, ಪರಮ ನಿರಾಮಯ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಿಯೆಂದು ಕಂಡು ನರಪತಿ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡನು; ಮತ್ತೆ ಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

ಜನಕನು ಹೇಳಿದನು— ಹೇ ಭಗವನ್! ಮರಣಾನಂತರ ಯಾರಿಗೂ ಸಂಜ್ಞೆ (ಚೇತನ) ಉಳಿಯದೆ ಹೋದರೆ, ಅಜ್ಞಾನವಾಗಲಿ ಜ್ಞಾನವಾಗಲಿ ಏನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲದು? ॥50॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

ಹೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ! ಇದನ್ನು ನೋಡು—ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವೇ ನಿಶ್ಚಿತವಾದರೆ, ಎಚ್ಚರವಾಗಿರಲಿ ಅಲಕ್ಷ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಏನು ವಿಶೇಷವಾಗುತ್ತದೆ? ॥51॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಭೂತಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಸಂಗವಿಲ್ಲ; ಸಂಗವಿದ್ದರೂ ಅದು ನಾಶವಂತರೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ. ಹಾಗಾದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಏನನ್ನಾದರೂ ಮಾಡಬೇಕು ಅಥವಾ ಯೋಜಿಸಬೇಕು? ತತ್ತ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯವೇನು? ॥52॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು— ಅಜ್ಞಾನತಮಸ್ಸಿನಿಂದ ಬುದ್ಧಿಯ ಛತ್ರ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಚತುರನೂ ಗೊಂದಲಗೊಂಡವನಂತೆ ಕಂಡನು. ಆಗ ಕವಿ ಪಂಚಶಿಖನು ವಚನಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಶಮನಗೊಳಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ॥53॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

ಪಂಚಶಿಖನು ಹೇಳಿದನು— ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಉಚ್ಛೇದವೇ ಅಂತಿಮವೆಂಬುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ‘ಭಾವ’ವೇ ಅಂತಿಮವೆಂಬುದೂ ಇಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದೂ ದೇಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಚೇತಸ್ಸಿನ ಸಮಾಹಾರ ಮಾತ್ರ. ॥54॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

ಪರಸ್ಪರ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೂ ಪಂಚಧಾತುಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿವೆ—ಜಲ, ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಜ್ಯೋತಿ (ಅಗ್ನಿ) ಮತ್ತು ಧರಾ (ಭೂಮಿ)।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾವದಿಂದ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಭಾವತಃ ವಿಭಜಿತವಾಗುತ್ತವೆ ಕೂಡ; ಆಕಾಶ, ವಾಯು, ಉಷ್ಣ, ಸ್ನೇಹ (ಆರ್ದ್ರತೆ), ಪಾರ್ಥಿವತ್ವ—ಗುಣಾನುಸಾರವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

ಈ ಶರೀರವು ಪಂಚಗಳ ಸಮಾಹಾರ; ಸ್ವತಃ ಇದು ಅನೇಕವಲ್ಲ. ಕಾಯಸಂಗ್ರಹವು ತ್ರಿವಿಧ—ಜ್ಞಾನ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ವಾಯು (ಪ್ರಾಣ).

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ಇದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥಗಳು, ಸ್ವಭಾವ, ಚೇತನ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು; ಪ್ರಾಣ-ಅಪಾನ, ವಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಧಾತುಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶನ, ಜಿಹ್ವೆ, ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಾಸೆ—ಇವು ಐದು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು; ಇವು ಚಿತ್ತವನ್ನು ಮುಂಚಿಟ್ಟು (ಮನಸ್ಸಿನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ) ಕಾರ್ಯಮಾಡುವ ಗುಣಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

ಅಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಜ್ಞಾನಸಂಯುಕ್ತವಾದ ಚೇತನವು ಧ್ರುವವಾಗಿ ತ್ರಿವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಸುಖ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ನ ದುಃಖ ನ ಸುಖ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿ।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ—ಈ ಮೂರು ಮೂರ್ತ (ದೇಹಧಾರಿ) ವಸ್ತುತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಕ್ಕಷ್ಟೇ; ಆದರೆ ‘ಅಮೃತ’ ತತ್ತ್ವದಿಂದ ಐದು ಸದ್ಗುಣಗಳು ಉದ್ಭವಿಸಿ, ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಸಿದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

ಆ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಯೂ ಸಮಸ್ತ ತತ್ತ್ವಾರ್ಥಗಳ ನಿಶ್ಚಯವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಪರಮ ಶುದ್ಧಿ ‘ಬುದ್ಧಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ—ಮಹತ್, ಅವ್ಯಯ।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

ಈ ಗುಣಸಮಾಹಾರವನ್ನು ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಆತ್ಮಭಾವದಿಂದ ನೋಡುವವನಿಗೆ, ಅಸಮ್ಯಗ್ದರ್ಶನದಿಂದ ಅನಂತ ದುಃಖ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ಇದು ‘ಅನಾತ್ಮ’ ಎಂದು ಕಂಡರೂ, ‘ನಾನು ಅಲ್ಲ, ನನ್ನದು ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದರೂ, ದುಃಖಸಂತತಿ ಯಾವ ಅಧಿಷ್ಠಾನದಿಂದ ಇನ್ನೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

ಅಲ್ಲಿ ‘ಸಮ್ಯಗ್ಜನ’ ಎಂಬ ನಾಮದವನು ಅನುತ್ತಮ ತ್ಯಾಗಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಶ್ರವಣ ಮಾಡಲಿ; ಅದು ವಿವರಣೆಗೊಂಡಾಗ ಮೋಕ್ಷಸಾಧನವಾಗುವುದು।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

ನಿಜಕ್ಕೂ ತ್ಯಾಗವೇ ಉಪದಿಷ್ಟವಾದ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳ ಸಾರ; ಆದರೆ ನಿತ್ಯವೂ ಮಿಥ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಗೊಂಡವರಿಗೆ ಕ್ಲೇಶ—ದುಃಖ ತರುವ ತಮಸ್ಸು—ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

ದ್ರವ್ಯತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಕರ್ಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಭೋಗತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ವ್ರತಾನುಷ್ಠಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಖತ್ಯಾಗದಿಂದ ತಪಸ್ಸು ಮತ್ತು ಯೋಗ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಸರ್ವತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಮಾಪ್ತಿ (ಅಂತಿಮ ಸಾಧನೆ) ಇದೆ।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

ಇದೇ ಅವನ ಮಾರ್ಗ—ದ್ವೈತವಿಲ್ಲದ್ದು—ಸರ್ವತ್ಯಾಗವೆಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ದುಃಖ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದುರ್ಗತಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಅಂತರಚೇತನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಆರನೆಯದಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿ, ಈಗ ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

ಕೈಗಳು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯವೆಂದು ತಿಳಿ; ಪಾದಗಳು ಗತಿ-ಇಂದ್ರಿಯ. ಪ್ರಜನನಕ್ಕೆ ಉಪಸ್ಥವೇ ಸಾಧನ; ವಿಸರ್ಜನೆಗೆ ಪಾಯುವೇ ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯ.

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

ವಾಕ್ಕು ಪಂಚವಿಧವೆಂದು—ಶಬ್ದ, ಅದರ ವಿಶೇಷ ಉಚ್ಚಾರ ಮತ್ತು ಅರ್ಥಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ—ವಿದ್ವಾಂಸರು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಈ ಹನ್ನೊಂದು (ಇಂದ್ರಿಯ)ಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊ.

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

ಕರ್ಣ, ಶಬ್ದ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತ—ಈ ಮೂರು ಸೇರಿ ಶ್ರವಣಗ್ರಹಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಪರ್ಶದಲ್ಲಿ, ರೂಪದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ರಸ ಮತ್ತು ಗಂಧದಲ್ಲಿಯೂ (ಅದೇ ತ್ರಿವಿಧ ಸಂಯೋಗ).

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

ಹೀಗೆ ತತ್ತ್ವೋಪಲಬ್ಧಿಗಾಗಿ ಗುಣಗಳು ಐದು ತ್ರಿಕಗಳಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ; ಅವುಗಳ ಕ್ರಮಿಕ ಪರ್ಯಾಯಗಳಿಂದ ಈ ತ್ರಿವಿಧ ಭಾವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

ಅವು ಮೂರು—ಸಾತ್ತ್ವಿಕ, ರಾಜಸ, ತಾಮಸ—ಎಂದು ತ್ರಿವಿಧ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವೇದವಾಣಿ ಕೂಡ ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡು, ಸರ್ವಸಾಧನಕಾರಿಣಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

ಪ್ರಹರ್ಷ, ಪ್ರೀತಿ, ಆನಂದ, ಸುಖ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಂತಚಿತ್ತತೆ—ಇವು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಥವಾ ಕಾರಣದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದರೂ, ಸ್ವಭಾವತಃ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸತ್ತ್ವಗುಣದ ಲಕ್ಷಣಗಳೇ.

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

ಅತೃಪ್ತಿ, ಒಳತಾಪ, ಶೋಕ, ಲೋಭ ಮತ್ತು ಅಸಹಿಷ್ಣುತೆ—ಇವು ರಜೋಗುಣದ ಗುರುತುಗಳು; ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆಯೂ ಇವು ಕಾಣುತ್ತವೆ.

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

ಅವಿವೇಕ, ಮೋಹ, ಪ್ರಮಾದ ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಗೆ ಜಾರಿಸುವ ತಂದ್ರೆ—ಇವು ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಲವು ತಾಮಸ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಯಾವುದೋ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತವೆ.

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

ಈ ವಿಮೋಕ್ಷಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅಪ್ರಮತ್ತನಾಗಿ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುವವನು ಅನಿಷ್ಟ ಕರ್ಮಫಲಗಳಿಂದ ಲಿಪ್ತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ—ನೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸಿದ ವಿಷಪತ್ರದಂತೆ (ಅದು ಅಂಟದು).

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

ಸಂತಾನನಿಮಿತ್ತವಾದವುಗಳೂ ದೇವತಾಸಂಬಂಧವಾದವುಗಳೂ ಆದ ಅನೇಕ ದೃಢ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ, ದುಃಖ-ಸುಖ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಮುಕ್ತನಾಗಿ ಲಿಂಗರಹಿತನಾಗಿ ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

ಶ್ರುತಿ-ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೂ ಆಗಮಗಳ ಮಂಗಳೋಪದೇಶಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಅವನು ಜರಾ–ಮೃತ್ಯುಭಯವನ್ನು ಮೀರುತ್ತಾನೆ. ಪುಣ್ಯ ಕ್ಷೀಣವಾಗಿ, ಪಾಪ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿ, ದೇಹದ ಕಾರಣವೂ ಅದರ ಫಲವೂ ನಾಶವಾದಾಗ, ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೂ ಅತೀತನಾಗಿ ನೆಲೆಸುತ್ತಾನೆ.

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

ನಿರ್ಲೇಪ, ಆಕಾಶಸಮಾನ, ಲಿಂಗರಹಿತ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದಾಗಲೇ ಮಹಾಶಕ್ತರೂ ಅದನ್ನು ಕಾಣಬಲ್ಲರು. ಜೇಡವು ನೂಲನ್ನು ನೆಯುತ್ತಾ ತಿರುಗಾಡುತ್ತದೆ; ನೂಲು ಮುಗಿದಾಗ—ಚಲಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡರೂ—ನಿಂತುಬಿಡುತ್ತದೆ.

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

ಹಾಗೆಯೇ ವಿಮುಕ್ತನು ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕಾಲಿನ ಕೆಳಗೆ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡೆ ನುಚ್ಚು ನೂರಾಗುವಂತೆ ಅದನ್ನು ಚೂರುಮೂರು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರುರು ಜಿಂಕೆ ಹಳೆಯ ಕೊಂಬನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡುವಂತೆ, ಹಾವು ಜೀರ್ಣ ಚರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವಂತೆ.

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

ಹಿಂದೆ ನೋಡದೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ, ವಿಮುಕ್ತನು ದುಃಖವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆರೆಯ ನೀರಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೀನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಭಾರವಿಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ಧಾವಿಸುವಂತೆ.

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

ಹೀಗೆಯೇ ಅವನು ದುಃಖ–ಸುಖ ಎರಡನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಲಿಂಗರಹಿತನಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿರಹಿತನಾಗಿ, ಪರಮ ಪರಾತ್ಪರ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

ಪಂಚಶಿಖನು ಸ್ವತಃ ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದ ಈ ‘ಅಮೃತಪದ’ವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ದೃಢನಾಗಿ, ಶೋಕವಿಲ್ಲದೆ ಪರಮಸುಖದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದನು।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

ಮತ್ತೂ ಮೈಥಿಲ ರಾಜನ ಕುರಿತು ಹೀಗೆ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ: ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ನಗರವು ಹೊತ್ತಿ ಉರಿಯುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಭೂಪಾಲನು ಸ್ವತಃ—“ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನದೇನೂ ಸುಡುತ್ತಿಲ್ಲ” ಎಂದು ಹೇಳಿದನೆಂದು।

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಯಾರು ಈ ‘ವಿಮೋಕ್ಷನಿಶ್ಚಯ’ವನ್ನು ಪಠಿಸಿ ಸದಾ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾರೋ, ಅವರು ಉಪದ್ರವಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ದುಃಖರಹಿತರಾಗಿ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ—ಮೈಥಿಲ ರಾಜನು ಕಪಿಲನನ್ನು ಸೇರಿದಂತೆ।