Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನರು ನಾರದರಿಗೆ ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಮಾತ್ರಾ-ಆಧಾರಿತ ಹಾಗೂ ವರ್ಣ-ಆಧಾರಿತ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಭೇದವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮ, ಯ, ರ, ಸ, ತ, ಜ, ಭ, ನ ಎಂಬ ಗಣಚಿಹ್ನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುರು-ಲಘು ನಿಯಮಗಳು ವಿವರವಾಗುತ್ತವೆ; ಸಂಯುಕ್ತವ್ಯಂಜನ, ವಿಸರ್ಗ, ಅನುಸ್ವಾರಗಳಿಂದ ಅಕ್ಷರದ ಭಾರ (ಗುರುತ್ವ) ಹೇಗೆ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪಾದ ಮತ್ತು ಯತಿ (ವಿರಾಮ) ನಿರೂಪಿಸಿ, ಪಾದಸಮತ್ವದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ, ವಿಷಮ ವೃತ್ತಭೇದಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. 1 ರಿಂದ 26 ಅಕ್ಷರಗಳವರೆಗೆ ಪಾದಗಣನೆ, ದಂಡಕದ ವಿಧಗಳು, ಹಾಗೂ ಗಾಯತ್ರಿಯಿಂದ ಅತಿಜಗತೀವರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾರ ವಿಧಾನ, ನಷ್ಟಾಂಕೋದ್ಧಾರ, ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ರಮ, ಸಂಖ್ಯೆ/ಅಧ್ವನ ಗಣನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಇವು ವೈದಿಕ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮುಂದಿನ ಹೆಸರು-ವರ್ಗೀಕರಣವನ್ನು ವಾಗ್ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದರು—ಛಂದಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧ: ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಲೌಕಿಕ. ಅದೂ ಕೂಡ ಮಾತ್ರಾ-ಭೇದ ಮತ್ತು ವರ್ಣ-ಭೇದದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ವಿಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜ! ‘ಮ’ ‘ಯ’, ‘ರ’ ‘ಸ’, ‘ತ’ ‘ಜ’, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಭ’ ‘ನ’—ಮತ್ತು ‘ಗುರು’ ‘ಲಘು’ ಸಹ—ಛಂದಸ್ಸಿನ ಕಾರಣಸಂಜ್ಞೆಗಳು; ಛಂದಃಶಾಸ್ತ್ರವಿಶಾರದರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘ಮ’-ಗಣವು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಯ’-ಗಣವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಸ್ಮೃತ. ‘ರ’-ಗಣವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ; ‘ಸ’-ಗಣವು ಪಾದಾಂತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘ತ’-ಗಣವು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಲಘುವಿರುವುದಾಗಿ ಖ್ಯಾತ; ‘ಜ’-ಗಣವು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಘು ಹೊಂದಿ ‘ಭ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನ’-ಗಣವು ಮೂರು ಲಘುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೇ ಮುನೇ! ಇವೆಯೇ ವರ್ಣ-ಗಣಗಳ ತ್ರಿಕಗಳು।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
ಆರ್ಯಾದಿ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕರು ಚತುರ್ಲಾ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಐದು ಗಣಗಳಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಯೋಗ, ವಿಸರ್ಗ, ಅನುಸ್ವಾರ—ಇವು ಲಘುವಿನ ನಂತರದವು (ಲಘುವನ್ನು ಪ್ರಭಾವಿಸುವವು) ಎಂದು ಗಣ್ಯ।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘ಗೋ’ ಎಂಬ ಸೂಚಕದಿಂದ ಲಘುವನ್ನು ದೀರ್ಘವೆಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ; ‘ಲೋ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ದೀರ್ಘವೂ ಲಘುವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗ ‘ಪಾದ’; ವಿರಾಮ/ವಿಚ್ಛೇದವನ್ನು ‘ಯತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
ಹೇ ನಾರದ, ವೃತ್ತಗಳು ಮೂರು ವಿಧ—ಸಮ, ಅರ್ಧಸಮ, ವಿಷಮ. ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ‘ಸಮ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
ಯಾವ ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಮೂರು ಪಾದಗಳು ಸಮವಾಗಿದ್ದು, ಎರಡನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೆ ಪಾದಗಳು ಅರ್ಧಸಮವಾಗಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಛಂದೋಲಕ್ಷಣ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆಯೋ—ಅದು ‘ವಿಷಮ’ ವೃತ್ತ.
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
ಒಂದು ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಒಂದೊಂದೇ ವರ್ಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾ, ಇಪ್ಪತ್ತಾರು ಅಕ್ಷರಗಳವರೆಗೆ ಇರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾದವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬೇಕು।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
ಅನಂತರ ಚಂಡವೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲಾದ ದಂಡಕ ವೃತ್ತಗಳು ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ರಿಂದ ಆರು ಪಾದಗಳಿಂದ ಗಾಥಾ ಪದ್ಯಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೇಳು।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
ಅವುಗಳ ಹೆಸರುಗಳು—ಉಕ್ತಾತ್ಯುಕ್ತಾ, ಮಧ್ಯಾ, ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ್ಯಾ, ಸುಪೂರ್ವಿಕಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಯತ್ರೀ, ಉಷ್ಣಿಕ್, ಅನುಷ್ಟುಪ್, ಬೃಹತೀ, ಪಂಕ್ತಿ ಕೂಡ.
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ ಮತ್ತು ಜಗತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಜಗತಿ—ಇವು ಛಂದಸ್ಸುಗಳೆಂದು ಅಂಗೀಕೃತ. ನಂತರ ಶಕ್ಕರೀ, ಸಾತಿಪೂರ್ವಾ, ಮತ್ತು ಆಮೇಲೆ ಅಷ್ಟಿ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯಷ್ಟಿ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
ಧೃತಿ ಮತ್ತು ವಿಧೃತಿ; ಕೃತಿ, ಪ್ರಕೃತಿ, ಆಕೃತಿ; ವಿಕೃತಿ, ಸಂಕೃತಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಅತಿಕೃತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಕೃತಿ—ಇವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
ಹೀಗೆ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಈ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ಪ್ರಸ್ತಾರದಿಂದ, ಭೇದಗಳ ವಿಭಾಗಾನುಸಾರ, ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ಸರ್ವಗುರು ಪಾದದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಗುರುದ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ (ಅದರ ಅಧಃ) ಒಂದು ಲಘುವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನೂ ಮುಂದೆ, ಮೊದಲಿನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಇದನ್ನೇ ಪ್ರಸ್ತಾರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಎಲ್ಲವೂ ‘ಸರ್ವಲಘು’ ಆಗುವವರೆಗೆ ಇದು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
ನಷ್ಟಾಂಕವನ್ನು ಅರ್ಧ ಮಾಡಿದಾಗ ಫಲ ಸಮಸಂಖ್ಯೆಯಾದರೆ ‘ಲ’ ಎಂಬ ಸೂಚಕ ಬರುತ್ತದೆ; ‘ವಿಪಮ್’ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಅರ್ಧ-ಹಂತದೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ‘ಉದ್ದಿಷ್ಟ’ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ದ್ವಿಗುಣ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ‘ಲ’-ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸಂಯೋಜಿಸಬೇಕು.
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
ಪ್ರಾಚೀನ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ—‘ಸೇಕ’ಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿ ಅವುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೇಳಬೇಕು. ಈ ವರ್ಣ-ಸೇಕಗಳು ಮೇಲಿನಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ॥೧೭॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಏರುವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಉಪಾಂತ್ಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ, ಶಿರೋಭಾಗದಿಂದ ಕ್ರಮೇಣ ಒಂದೊಂದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತ ಹಿಂದಿರುಗಬೇಕು॥೧೮॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
ಈ ರೀತಿ ಗುರು (ದೀರ್ಘ) ಘಟಕದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾ, ಒಂದು, ಎರಡು ಇತ್ಯಾದಿಯಾಗಿ ಲಘು-ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು. ಲಘು-ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಬಂದ ಅಂಕಸಮೂಹ ಸಂಖ್ಯೆಗೂ ಬೆರೆತಾಗ ಮಿಶ್ರ ಸಂಖ್ಯೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ॥೧೯॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಅಂಕಗಳ ಮೊತ್ತ—ಅಥವಾ ಆ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸೇರಿಸಿದದ್ದು—ಈ ಫಲವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ‘ಅಧ್ವನ್’ ಎಂದರೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ದ್ವಿಗುಣಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯೇ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ॥೨೦॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
ಈ ರೀತಿ ನಾನು ಈಗ ವೇದೀಯ ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದೆ. ಮುಂದಾಗಿ, ಪ್ರಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ವಿವಿಧ ಭೇದಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ॥೨೧॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.