Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸನಂದನರು ನಾರದರಿಗೆ ನಿರುಕ್ತವೆಂಬ ವೇದಾಂಗವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದು ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಪದರಚನೆಗೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಕ್ಷರಗಳು, ವರ್ಣವಿಪರ್ಯಾಸ, ವಿಕೃತಿ, ಲೋಪ ಇತ್ಯಾದಿ ಕಾಣುವ ‘ದೋಷ’ಗಳನ್ನು ಮಾನ್ಯ ವ್ಯಾಕರಣ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹೇಗೆ ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಹಂಸ/ಸಿಂಹ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳಿಂದ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸಂಯೋಗ, ಪ್ಲುತ ಸ್ವರಗಳು, ನಾಸಿಕ್ಯ/ಅನುಸ್ವಾರ, ಛಂದಸ್ಸಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಪರಂಪರೆಯ ಕ್ರಮಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಬಾಹುಲಕ (ಪ್ರಚಲಿತ ಪ್ರಯೋಗ) ಮತ್ತು ವಾಜಸನೇಯಿ ಶಾಖೆಯ ವಿಶೇಷ ರೂಪಗಳೂ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಪರಸ್ಮೈಪದ-ಆತ್ಮನೇಪದ ವಿಭಾಗ, ಗಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಉದಾತ್ತ-ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರನಿಯಮಗಳು, ಧಾತುಪಟ್ಟಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತ್, ಕಿಟ್, ಣಿ, ಟೋಂಗ್ ಮೊದಲಾದ ಸೂಚಕಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವರಣೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ-ಪ್ರತ್ಯಯ, ಆದೇಶ, ಲೋಪ, ಆಗಮ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧ ಪಾಠದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಿಂದಲೇ ರೂಪನಿರ್ಣಯ ಹಾಗೂ ನಿಘಂಟು/ಪದಕೋಶ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯ, ಆದರೆ ವಿಷಯವು ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಅನಂತವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ನಿನಗೆ ‘ನಿರುಕ್ತ’ವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದು ವೇದದ ಶ್ರೋತ್ರಾಂಗವಾಗಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವೇದಾಂಗವಾಗಿದೆ. ಅದು ಐದು ವಿಧವೆಂದು ಘೋಷಿತ—ವೈದಿಕ ಸ್ವಭಾವದ್ದಾಗಿಯೂ ಧಾತು ಮತ್ತು ರೂಪಗಳ ಆಧಾರಿತವಾಗಿಯೂ ಇದೆ.
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
ಕೆಲವು ಕಡೆ ಅಪ್ರಯೋಜಕ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪ್ರವೇಶವಿದೆ, ಕೆಲವು ಕಡೆ ವರ್ಣಗಳ ಸ್ಥಾನವಿಪರ್ಯಾಸ; ಎಲ್ಲೀಗೋ ಅಕ್ಷರಗಳ ವಿಕೃತಿ, ಮತ್ತಲ್ಲಿ—ಎಂದು ಮತ—ಅಕ್ಷರಲೋಪವೂ ಉಂಟು.
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
ಹಾಗೆಯೇ, ಹೇ ನಾರದ, ಎಲ್ಲಿ ವರ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಾರವೂ ಲೋಪವೂ ಉಂಟೋ, ಹಾಗೂ ಧಾತುಯೋಗದಿಂದ ಅತಿಶಯಿತ ಸಂಧಿಸದೃಶ ಸಂಯೋಜನೆ ಉಂಟೋ—ಅದೇ ‘ಸಂಯೋಗ’ ಎಂದು ಪರಿಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
ವರ್ಣಾಗಮದಿಂದ ‘ಹಂಸ’ ಎಂಬುದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ವರ್ಣವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ‘ಸಿಂಹ’. ವರ್ಣವಿಕೃತಿಯಿಂದ ‘ಗೂಢಾತ್ಮಾ’, ವರ್ಣಲೋಪದ ಅಂಶದಿಂದ ‘ಪೃಷೋದರ’—ಇಂತೆ ಪದಗಳು ಈ ವ್ಯಾಕರಣಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿತವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
ಭ್ರಮರ ಮೊದಲಾದ ನಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಧ್ಯಾನರೂಪವಾದ ಸಾಧನೆಯೇ ಐದನೆಯ ಯೋಗವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇಲ್ಲಿ, ಹೇ ಪುನರ್ವಸು, ವೇದೀಯ ಛಂದಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹಳವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘ನಭಸ್ವತ್’ ಮತ್ತು ‘ವೃಷಣ’ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಪರಸ್ಮೈಪದ ವರ್ಗದ ಧಾತುರೂಪವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪರ’ ಹಾಗೂ ‘ವ್ಯವಹಿತ’ (ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರವಿರುವ) ರೂಪಗಳನ್ನೂ ‘ಗತಿ’ ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ—ಎಂದು ಉಪದೇಶ.
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
ವಿಭಕ್ತಿಗಳ ವಿಪರ್ಯಾಸವು ದೋಷ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತಪ್ಪಾದ “ದಧನಾ ಜುಹೋತಿ” (“ಮೊಸರಿನಿಂದ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ”). ಹಾಗೆಯೇ “ಅಭ್ಯುತ್ಸಾದಯಾಮಕೇತುಃ”, “ಧ್ವನಯೀತ್” ಮುಂತಾದ ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳು, “ಗೃಭಾಯೇ” ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
ಸುಪ್ (ನಾಮವಿಭಕ್ತಿ), ತಿಙ್ (ಕ್ರಿಯಾಪ್ರತ್ಯಯ), ಉಪಗ್ರಹ (ಉಪಸರ್ಗ), ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ನರ/ಕರ್ತೃ, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಲ, ಹ-ಲು-ಚೂ ಅಕ್ಷರಗಳು, ಸ್ವರ, ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಯಡ್—ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕರ್ತನು ವ್ಯತ್ಯಯವನ್ನು ಇಚ್ಛಿಸಿದರೆ, ಅದು ಕೂಡ ಬಹುಪ್ರಚಲಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“ರಾತ್ರಿ”, “ವಿಂಬೀ”, “ಕದ್ರೂ” ಹಾಗೂ “ಆವಿಷ್ಟು”—ಇವು ವಾಜಸನೇಯರು (ಶುಕ್ಲ ಯಜುರ್ವೇದ ಪರಂಪರೆ) ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರು/ಪದಗಳು.
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“ಕರ್ಣೇಭಿಃ”, “ಯಶೋ-ಭಾಗ್ಯ” ಇತ್ಯಾದಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹಾಗೂ ಇತರ ಚತುರಕ್ಷರ (ನಾಲ್ಕಕ್ಷರ) ಮಂತ್ರಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ “ದೇವಾಸಃ” ಇತ್ಯಾದಿ; ಮತ್ತು “ಸರ್ವದೇವತಾತಿತ್ವಾವತ್” (ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮೀರುವ ಸ್ಥಿತಿಯುಳ್ಳ) ಎಂಬುದೂ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕಾದವು.
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
ಆಂತರಿಕ-ಬಾಹ್ಯ ಎರಡೂ ವಿಧದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಶಕ್ತಿಗಳು, ಪ್ರಳಯಾದಿ ಆಪತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಪೀಡೆಗಳು—ನಮ್ಮನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸದಿರಲಿ. ರೋಗಗಳು ನಮಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದಿರಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ನಮ್ಮ ಮುಖ/ವಾಣಿ ಕೂಡ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡಲಿ.
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
ಸಗರ್ಭ್ಯ, ಸ್ಥಾಪದೀ, ಋತ್ವ್ಯೋರ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ತ್ರಿಪಂಚಕ, ಹಿರಣ್ಯಯ ಮತ್ತು ‘ನರ’—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪರಮ ವ್ಯೋಮದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವೆಂದು ಜಪ-ಧ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವು।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
ಭೂಮಿಯನ್ನೇ ವೇದಿಭೂಮಿಯಾಗಿ ತಿಳಿದು, ತನ್ನ ಭಕ್ತಿಮಯ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ—ಜಲವಧುವಿನಂತೆ—ಆ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ, ಶುದ್ಧತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ವಿಧಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
ಉಚ್ಚಾರಣದಲ್ಲಿ ವಿಕೃತಿ ಬಂದರೂ—ಅಸಂಗತ ತಿರುವುಗಳು, ನುಂಗಿದ ಅಕ್ಷರಗಳು ಅಥವಾ ಇತರ ದೋಷಗಳಿಂದ—ಅಭಿಪ್ರೇತ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಒಳಗಿನ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಭಾವ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘ಮಿತ್ರಯುಃ’, ‘ದುರಸ್ವಾ’, ‘ಹಾತ್ವಾ’, ‘ಸುಧಿತಂ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದಧರ್ತಿ’, ‘ಆದ್ಯಾಃ’, ‘ಸ್ವವದ್ಭಿಃ’, ‘ಸಸೂವೇ’, ‘ಧಿಷ್ವ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಶುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನೂ ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
ಅವನು ಮರುಮರು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು—ಹರಿಯ ಕಡೆ ದೃಷ್ಟಿ ನೆಟ್ಟು—ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಭಕ್ತರು ಆಳವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ರಥೀತರ’ ಎಂದು, ‘ನಸತಾ’ ಮೊದಲಾದ ನಾಮಗಳಿಂದ, ‘ಅಮ್ನರ್ಭುವರಥ’ ರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ತುತ್ಯನು।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘ಬ್ರೂಹಿ’ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದಿನ ‘ಔ’ ಪದದಲ್ಲೂ, ಮತ್ತು ‘ಶ್ರಾವಯೇತ್’ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರವನ್ನು ಪ್ಲುತವಾಗಿ (ದೀರ್ಘವಾಗಿ ಎಳೆದು) ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು. ‘ದಾಶ್ವಾಂಶ್ವ’, ‘ಸ್ವತವಾನ್’, ‘ಯಾ-ಪೌತ್ರಿ-’ ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ‘ತ್ವಂ’ ಪ್ರಯೋಗ ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ; ‘ನೃಭಿಷ್ಟುತಃ’ದಲ್ಲಿಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಧ್ವನಿವಿಧಾನ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ॥೧೭॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ಋತು-ಪ್ರವಾಹ, ಅಂದರೆ ಕಾಲದ ವೇಗವನ್ನು ಕಂಡರೂ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವಸಂಯಮದಿಂದ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಚತುರ್ವಿಧ ಅತಿಬಾಹುಲ್ಯ (ಅತಿವಿಸ್ತಾರ) ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ॥೧೮॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
ವಿಭಾಷಾ (ಐಚ್ಛಿಕ ರೂಪ) ಮತ್ತು ಅನ್ಯಥಾ-ಪ್ರಯೋಗದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳೂ ಸಿದ್ಧ (ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯ)ವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಭೂ’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ (ಕರ್ತರಿ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಇದು ಪರಂಪರೆಯ ಮಾತು॥೧೯॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
ಓ ಮುನಿಯೇ! ‘ಏಧ್’ ಮೊದಲಾದ ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಧಾತುಗಳ ವರ್ಗವು ಉದಾತ್ತ-ಚಿಹ್ನಿತವಾಗಿ ಮுப்பತ್ತಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯದು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅತಾ’ ಮೊದಲಾದ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಧಾತುಗಳು ಮுப்பತ್ತೆಂಟು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ॥೨೦॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘ಲೋಕೃ-’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಆತ್ಮನೇಪದಿ ರೂಪಗಳು ನಲವತ್ತೆರಡು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಉದಾತ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ಸ್ವರಭೇದಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ‘ಫಕ್ಕ-’ ಮೊದಲಾದವು ಐವತ್ತು ಎಂದು ಪರಿಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ॥೨೧॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“ವರ್ಚ-” ಆದಿ ಗಣದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಪದಗಳು ಅನುದಾತ್ತ (ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರ)ವೆಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. “ಗುಪ್-” ಆದಿ ಗಣದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ನಲವತ್ತೆರಡು ಪದಗಳು ಉದಾತ್ತ (ಎತ್ತರ ಸ್ವರ)ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ॥೨೨॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
ಶಾಬ್ದಿಕರು ಹೇಳುವಂತೆ “ಧಿಣ್ಯ-” ಆದಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತ (ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರ) ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ “ಅಣ-” ಆದಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತ (ಎತ್ತರ ಸ್ವರ) ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ॥೨೩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“ಅಮಾ-” ಆದಿ ಶ್ರೇಣಿ ಶಾಬ್ದಿಕರಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ—ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು. ಧ್ವನಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳಿಂದ ಇದು ನಿರೂಪಿತ; ಇದರ ಪ್ರಮಾಣ ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು, ‘ಮ’ ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭ, ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತ (ಎತ್ತರ ಸ್ವರ) ಬಂಧನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ॥೨೪॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರಚಿಹ್ನಿತ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇದ್ದಾವು’ ಎಂಬುದು ಒಂದೇ ಎಂದು ಪ್ರಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅನುದಾತ್ತ ಚಿಹ್ನಿತ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷುಧ್’ ಆದಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಐವತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾಹೃತವಾಗಿವೆ॥೨೫॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ಘುಷಿರ್’ ಆದಿ ಗಣದಿಂದ ಉದಾತ್ತ (ಎತ್ತರ ಸ್ವರ) ಹೊಂದಿದ ಎಂಭತ್ತೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ದ್ಯುತ್’ ಆದಿ ಗಣದಿಂದ ಅನುದಾತ್ತ (ಕಡಿಮೆ ಸ್ವರ) ಹೊಂದಿದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಎಂದು ಮನ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ॥೨೬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ಘಟಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ಎನುಡಾತ್ತೇತ’ (ನಿಮ್ನ ಸ್ವರಯುಕ್ತ) ಹದಿಮೂರು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅನಂತರ ‘ಜ್ವಲದುದಾತ್ತೇತ’ (ದೀಪ್ತ ಉಚ್ಚಸ್ವರಯುಕ್ತ)ವೂ ಐವತ್ತೆರಡು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ನಿರೂಪಿತ॥೨೭॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
ಸ್ವರಿತದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ ‘ದ್ರಾಜೃ-ಸಂಪ್ರೋಕ್ತ’ ಎಂದು ಘೋಷಿತ; ಅದರ ಆಶ್ರಯ ‘ಸ್ತನಹೇ-ಭ್ರಾಜೃತಸ್ರಯಃ’ ಮೊದಲಾದ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅನುಡಾತ್ತದಲ್ಲಿ ‘ಏತ’ (ನಿಮ್ನತೆಯ ಲಕ್ಷಣ) ವಿವರಣೆಗೊಂಡಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಉಳಿದ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ವರವೇ ‘ಉದಾತ್ತ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು॥೨೮॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
ನಿಯಮಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ‘ಸಹ’ ಅನ್ನು ಅನುಡಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ; ‘ರಮ’ ಏಕರೂಪವಾಗಿದ್ದರೂ ಆತ್ಮನೇಪದಿಯೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸದಸ್ರಯ’ ಉದಾತ್ತಚಿಹ್ನಿತ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕುಚ’ದಿಂದ ‘ವೇದಾಃ/ವೇದಾ’ ಕೂಡ ಉದಾತ್ತವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ॥೨೯॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
ಸ್ವರಿತಚಿಹ್ನಿತ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ‘ಧಿಕ್…’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವವು ಮுப்பತ್ತೈದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸ್ವರಿತದಲ್ಲಿ ‘ಚ್ಚಿಞ್, ಭೃಞ್…’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ಇವೆ; ಅವುಗಳೂ ಸ್ವರಿತದಿಂದಲೇ ಪಠ್ಯ॥೩೦॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ಧೇಟ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಮೈಪದೀಯವು ನಲವತ್ತಾರು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ಮಿಙ್’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿನೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದೀಯವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ॥೩೧॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
ಅನಂತರ ‘ಪೂಙ್’ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಗಣಗಳು ಅನುದಾತ್ತ-ಚಿಹ್ನಿತವೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಹೃ’ ಮೊದಲಾದವು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ; ‘ಗು’ ಮೊದಲಾದ ಮೂರು ಗಣಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘ರಭ್’ ಮೊದಲಾದವು ಹಾಗೂ ‘ಅಬ್ದ’ ಗಣ ಅನುದಾತ್ತ-ಚಿಹ್ನಿತವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಕ್ಷ್ವಿದ್’ ಮೊದಲಾದವು ‘ಣಿ’ ಇಟ್ ಹೊಂದಿ ಉದಾತ್ತವಾಗಿರುವವು—ಈ ಮತದಂತೆ—‘ಸ್ಕಂಭ್’ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೈದು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ.
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘ಕಿಟ್’ ಚಿಹ್ನಿತ ಧಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಉದಾತ್ತ-ಯುಕ್ತ ಧಾತುಗಳು ಉಭಯಪದಿ (ಎರಡೂ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗ್ಯ) ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸ್ವರಿತ-ಯುಕ್ತ ಹಾಗೂ ‘ಪಚ್’ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಗದ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
ಸ್ವರ, ಇಟ್, ಸ್ವರಿತ—ಈ ಮೂರು ವ್ಯಾಕರಣ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಭಾಷಾ-ಸಂಜ್ಞೆಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿತ. ಭ್ವಾದಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಧಾತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಆರು ಸಾವಿರಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘ವದ್’ ಮೊದಲಾದವು ಹಾಗೂ ‘ಹನ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಎಂದು ಪ್ರೋಕ್ತ. ‘ದ್ವಿಷ್’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತ-ಚಿಹ್ನಿತ ಧಾತುಗಳು ಸಂಪ್ರದಾಯದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
ಇಲ್ಲಿ ‘ಚಕ್ಷಿಙ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಧಾತುವನ್ನು ಆತ್ಮನೇಪದೀ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಇರಾ’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತ-ಚಿಹ್ನಿತ; ಒಟ್ಟು ಹದಿಮೂರು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
ಹೇ ಮುನೇ, ಶಾಬ್ದಿಕರು ‘ಷೂಙ್’ ಮತ್ತು ‘ಶೀಙ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನೇಪದೀ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಷು’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
ಹೇ ಮುನೀಶ್ವರ, ‘ಸ್ವರಿತ–ಏದ್–ಉರ್–ಣುಞ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಧಾತು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಘು’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಉಪದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಅವುಗಳೂ ಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಎಂದು ಗಣ್ಯ.
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
ಹೇ ನಾರದ, ಶಾಬ್ದಿಕರ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಷ್ಟುಞೇಕ’ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅದು ‘ಸಮಾ’ ಅಂದರೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘ರಾ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನೆಂಟು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದೀ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೇ ನಾರದ, ‘ಇಙ್’ ಧಾತುವು ಮಾತ್ರ ಏಕಾಂತವಾಗಿ ಆತ್ಮನೇಪದೀ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿದಾದ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವೆಂದು ಮತಗೊಂಡಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಞಿಷ್ವಪ್ಶಯ’ ಎಂದು ಉಪದಿಷ್ಟವಾದ ರೂಪವೂ ಪರಸ್ಮೈಪದಿಕವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
ಓ ಮುನಿಯೇ, ನಾನು ಹೇಳಿದ ‘ಸ್ಯಮ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪರಸ್ಮೈಪದ; ಆದರೆ ‘ಸ್ಮರಣೆ’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ದೀಧೀಙ್’ ಮತ್ತು ‘ವೇಙ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದವಾಗಿವೆ।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘ಪ್ರಥಾ-’ ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ ‘ಸ್ರಯ’ವೂ ಉದಾತ್ತೇತ್ ಎಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ; ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ‘ಚರ್ಕರೀತಂ’ ಮತ್ತು ‘ಹ್ನುಙ್’ ಅನುದಾತ್ತೇತ್ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
ಅದಾದಿ ಗಣದಲ್ಲಿ ಎಪ್ಪತ್ತ್ಮೂರು ಧಾತುಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ದಾ-’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ವೇದಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಪರಸ್ಮೈಪದವೆಂದು ಮತಗೊಂಡಿವೆ।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
ಸ್ವರಿತೇತ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಭೃಞ್’ ಧಾತು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉದಾತ್ತೇತ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಇದ್ದಾಕ್’ ಧಾತು ಪ್ರಖ್ಯಾತ. ‘ಮಾಙ್’ ಮತ್ತು ‘ಹಾಙ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತೇತ್; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದಾನ್’ ವರ್ಗದ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವರಿತೇತ್ ನಿಯಮ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘ವಾಣಿತಿರ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳೂ ಹಾಗೂ ಅದೇ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾದವುಗಳೂ ‘ಸ್ವರಿತೇತ’ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಘೃಮುಖ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹನ್ನೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿಗಳೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ॥೪೭॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಹ್ವಾದಿಕ ಗಣದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಿವಾದಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಇಪ್ಪತ್ತೈದು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ॥೪೮॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
ಓ ನಾರದ! ಷೂಙ್ ಮತ್ತು ದೂಙ್ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಓ’ ಧಾತು ಮತ್ತು ‘ಪೂಙ್’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಏಳು ಧಾತುಗಳೂ ಆತ್ಮನೇಪದಿಗಳೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ॥೪೯॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
ಓ ವಿಪ್ರ! ‘ದೀಙ್’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನೇಪದಿಗಳೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಸ್ಯತಿ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ವ್ಯಾಕರಣ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ಪರಸ್ಮೈಪದಿಗಳೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ॥೫೦॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
ಓ ಮುನೇ! ‘ಜನಿ’ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೈದು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಮತ್ತು ‘ಮೃಷ್’ ಮೊದಲಾದ ಐದು ಧಾತುಗಳು ‘ಸ್ವರಿತೇತ’ (ಸ್ವರಿತ ಸೂಚಕದಿಂದ ಗುರುತಿತ) ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ॥೫೧॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘ಪದ’ ಮೊದಲಾದ ಮೊದಲ ಹನ್ನೊಂದು ರೂಪಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ರಾಧ್’ ಧಾತುವನ್ನು ಕರ್ಮಕ (ಸಕರ್ಮಕ)ವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸ್ವಾದಿ ಮತ್ತು ಚುರಾದಿ ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಿ-ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
ಉದಾತ್ತೇತ ಮತ್ತು ತುದಾದಿ ಮೊದಲಾಗಿ ಹದಿಮೂರು (ಗಣಗಳು) ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಧಾದಿ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು (ಗಣಗಳು) ಪರಸ್ಮೈಪದವೆಂದೂ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
ಸಮಾದಿ ಮೊದಲಾಗಿ, ಉದಾತ್ತೇತ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳವುಗಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ ನಲವತ್ತಾರು (ಗಣಗಳು) ಉಚ್ಛರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಿವಾದಿ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಒಟ್ಟು ನಾಲ್ಕು ನೂರು ನಲವತ್ತು ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ.
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘ಸ್ವಾದ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ಸ್ವರಿತ ಸ್ವರವುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ṭoṅ-ಇತ್ ಗುರುತುಳ್ಳವುಗಳಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮುನೇ, ‘ದುನೋತಿ’ ಧಾತು ಏಳನೇ ಗಣಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದು ಪರಸ್ಮೈಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಷ್ಟಿ’ ಮತ್ತು ‘ಘಾವ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತೇತ ಲಕ್ಷಣವುಳ್ಳವುಗಳೆಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ತಿಕ’ ಮೊದಲಾದ ಪರಸ್ಮೈಪದ ಧಾತುಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ಸ್ವಾದಿ-ಗಣದಲ್ಲಿ ಮುವತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಮತ್ತು ಹೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠಾ! ತುದಾದಿಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಆರು ಗಣಗಳು ‘ಸ್ವರಿತ’ ಸ್ವರದಿಂದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ಋಷ್ಯುದಾತ್ತ’ದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ‘ಜುಷೀ’ ಪೂರ್ವಪ್ರತ್ಯಯವಿರುವವರೆಗೂ ‘ಆತ್ಮನೇಪದ-ರೂಪಗಳ ಸಾಗರ’ ಎಂಬ ವರ್ಗವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ವ್ರಶ್ಚ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಉದಾತ್ತ-ಸ್ವರಧಾತುಗಳು ನೂರೈದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
ಹೇ ಮುನೀಶ್ವರಾ! ಇಲ್ಲಿ ‘ಗೂರ್’ ಎಂಬ ಒಂದೇ ಧಾತುವು ಉದಾತ್ತ-ಸ್ವರಯುಕ್ತವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಣು’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ನಾಲ್ಕು (ರೂಪ/ಪ್ರತ್ಯಯ) ಪರಸ್ಮೈಪದವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘ಕುಂಗ್’ ಧಾತು ಆಖ್ಯಾತರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾದಾಗ ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರದಿಂದ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ‘ಕುಟ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳು ‘ಪೂರ್ತಿ’ (ಪ್ರಯೋಗಸಿದ್ಧಿ) ಪಡೆದವೆಂದು ಗಣ್ಯ. ‘ಪೃಂಗ್’ ‘ಮೃಂಗ್’ ಆತ್ಮನೇಪದದಲ್ಲಿ, ‘ರಿಪು’ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಮೈಪದದಲ್ಲಿ ಆರು ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
ಆತ್ಮನೇಪದದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವ ಧಾತುಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಮತ್ತು ‘ದೃಂಗ್’ ‘ಧೃಂಗ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾತುಗಳೂ ಸಹ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹೇ ಮುನೇ! ‘ಪ್ರಚ್ಛ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಹದಿನಾರು ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದವೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
ಸ್ವರಿತ-ಸಮೂಹದಿಂದ ನಂತರ ಆರು ರೂಪಗಳು ಬೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಓ ಮುನಿಯೇ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಮಿಲಮುಖಾ’ ಮೊದಲಾದ ಗಣವೂ ಪ್ರಕಟಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಕೃತೀ’ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದ (ಕರ್ತೃವಾಚ್ಯ) ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
ತುದಾದಿ-ಗಣದಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳು ನೂರು ಐವತ್ತೇಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸ್ವರ್’ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಹಾಗೂ ‘ರುಧ್’, ‘ನಂದ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಧಾತುಗಳು ಪರಸ್ಮೈಪದದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ; ಅವು ಕೃತ್-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಕೃದಂತಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ಞಿ’, ‘ಇಂಧೀ’, ‘ತೋ’ ಎಂಬ ಮೂರು ಧಾತುಗಳು ಅನುದಾತ್ತ-ಸ್ವರ ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಉದಾತ್ತ-ಸ್ವರ ಹೊಂದಿರುವ ಧಾತುಗಳು ಇಪ್ಪತ್ತೈದು; ಅವು ‘ಶಿಷ್’, ‘ಪಿಷ್’, ‘ರುಧ್’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
ಸ್ವರಿತ-ಸ್ವರ ಹೊಂದಿರುವ ‘ತನ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಏಳು ಧಾತು-ರೂಪಗಳು ಪರಿಕೀರ್ತಿತವಾಗಿವೆ. ಆತ್ಮನೇಪದ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಮನು’ ಮತ್ತು ‘ವನ್’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೃಞ್’ ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
ನಂತರ, ಓ ವಿಪ್ರನೇ, ಶಾಬ್ದಿಕರು (ವ್ಯಾಕರಣಾಚಾರ್ಯರು) ಧಾತುಗಳ ಹತ್ತು ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ—‘ಕ್ಯ’ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ—ಮತ್ತು ಉಭಯಪದದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಏಳು ವಿಧಗಳನ್ನೂ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೂತ್ರಾಧಾರಿತ ‘ಸ್ತಂಭ್’ ಮೊದಲಾದ ಗುಂಪುಗಳನ್ನೂ.
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
ಹೇ ಮುನೀಶ್ವರಾ! ಆ ನಾಲ್ಕೂ (ವರ್ಗಗಳು) ಪರಸ್ಮೈಪದಿಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ‘ಕುಧಾ’ ಮೊದಲಾದ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಧಾತುಗಳು ಉದಾತ್ತಸ್ವರಯುಕ್ತವೆಂದು ಮನ್ನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘ವೃಙ್’ ಧಾತು ಆತ್ಮನೇಪದಿ; ‘ರ್ಶ್ರಥ’ ಮೊದಲಾದವು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು. ನಂತರ ಪರಸ್ಮೈಪದಿ ಧಾತುಗಳು; ಸ್ವರಿತ-ಚಿಹ್ನಿತ ಧಾತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ‘ಇತ್’ ಸೂಚಕವೇ ಗ್ರಾಹ್ಯ.
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
ಕ್ರ್ಯಾದಿ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರು ಐವತ್ತು ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚುರಾದಿ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳು ‘ಞ್ಯಂತ’ (ಪ್ರೇರಕ/ವ್ಯುತ್ಪನ್ನ) ರೂಪಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಂಖ್ಯೆ ನೂರ ಮுப்பತ್ತಾರು.
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
ಹೇ ಮುನೇ! ‘ಚಿತ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನೆಂಟು (ರೂಪಗಳು) ಆತ್ಮನೇಪದಿಗಳೆಂದು ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಆದರೆ ‘ಚರ್ಚಾ’ ಮೊದಲಾದವು ‘ಆಧೃಷೀಯ’ ಪ್ರಕಾರದವು, ಅಥವಾ ‘ಪ್ಯಂತ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘ದ’ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗದ ಧಾತುಗಳು ನಲವತ್ತೆಂಟು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪದ’ ಮೊದಲಾದ ಗುಂಪಿನ ಹತ್ತು ಧಾತುಗಳು ಆತ್ಮನೇಪದಕ್ಕೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತರು ‘ಸೂತ್ರ’ ಮೊದಲಾದ ಎಂಟು ‘ಞ್ಯಂತ’ ರೂಪಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಧಾತ್ವರ್ಥ (ಕ್ರಿಯಾರ್ಥ)ದಲ್ಲಿ ಚೇಷ್ಟವತ್ ಮತದಂತೆ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಿಂದಲೂ ಬಹುಳ ಪ್ರಯೋಗ ಅಂಗೀಕೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘ಅದು ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ’ ‘ಅದು ಅದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ’—ಹೀಗೆ ಹೇತುಮತಿ (ಪ್ರೇರಣಾರ್ಥ) ಇದ್ದರೂ ಧಾತುವಿನ ಲಕ್ಷಣ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಧಾತ್ವರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃ‑ಕರಣ ಪ್ರಧಾನವಾದವುಗಳೂ, ‘ಚಿತ್ರ’ ಮೊದಲಾದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಧಾತುಗಳೂ ಇವೆ.
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
ಅನುಡಾತ್ತ, ಇಚ್ಛಾ, ಶಬ್ದಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಹೊಂದಿದ ಬುದ್ಧರು ‘ಸಂಗ್ರಾಮ’ದ ಎಂಟು ಭೇದಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ತೋಮ’ ಮೊದಲಾದ ಹದಿನಾರು ವರ್ಗಗಳನ್ನೂ—ಇದು ಆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಉದಾಹರಣೆ.
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
ಹಾಗೆಯೇ ಬಹುಳ ಪ್ರಚಲಿತದಿಂದ ಇತರ ಪದಗಳನ್ನು ‘ಸೌತ್ರ’, ‘ಲೌಕಿಕ’ ಅಥವಾ ‘ವೈದಿಕ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವೆಲ್ಲವೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಬೇಕಾದವು; ಅನೇಕ ಪದಗಳು ಬಹ್ವರ್ಥವಾಚಕವೂ ಆಗಿವೆ.
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
ಸನಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಯಾಂತ ಧಾತುಗಳೂ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಾಮಧಾತು’ಗಳೆನ್ನುವ ಧಾತುಗಳೂ ಈ ರೀತಿಯೇ ಪರಿಗಣಿತ. ಓ ನಾರದ, ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಧಾತುಗಳ ಅನಂತ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಸಂಕ್ಷೇಪ, ವಿವರವು ತತ್ಥತ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ಊ-, ದೃ-, ದಂತ- ಮೊದಲಾದವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಯೌತಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ; ರುಕ್ಷ್ಣು, ಶೂಙ್, ಸ್ನುನುಕ್ಷು ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಡ್, ಈಙ್, ಶ್ರೀ-ಚಿಹ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ; ವೃಙ್, ವೃಞ್ ಜೊತೆಯೂ—ಏಕಾಚ್ ಅಲ್ಲದ ಕಡೆ—ಅಜಂತ (ಪರಸ್ಮೈಪದ) ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೋಪವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
ಇದೀಗ ಧಾತುಗಳು—ಶಕ್, ಕ್ಲಪ್, ಪಚ್, ಊ, ಮುಚ್, ಆರ್, ರಚ್, ವಚ್, ವಿಚ್, ಸಿಚ್, ಪ್ರಚ್ಛ್, ಇತ್ಯ, ಅಜ್, ನಿಜ್, ಇರ್, ಭಜ; ಹಾಗೆಯೇ ಭಞ್ಜ್, ಭುಜ್, ಭ್ರಸ್ಜ್, ಮತ್, ಜಿ, ಯಜ್, ಯುಜ್, ರುಜ್, ರಞ್ಜ್, ವಿಜ್, ಸ್ವಞ್ಜ್, ಸಞ್ಜ್ ಮತ್ತು ಸೃಜ್।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
ಇದೀಗ (ಇನ್ನಷ್ಟು) ಧಾತು/ರೂಪಗಳು—ಅದಕ್ಷುದ್, ಖಿದ್, ಛಿದ್, ತುদি, ನುದ; ಹಾಗೆಯೇ ಪದ್ಯ, ಭಿದ್, ವಿದ್ಯತಿ, ವಿನದ್; ಮತ್ತು ಶದ್/ಸದೀ, ಸ್ವಿದ್ಯತಿ, ಸ್ಕಂದಿ, ಹದೀ; ಜೊತೆಗೆ ಕ್ರುಧ್, ಕ್ಷುಧಿ, ಬುಧ್ಯತೀ।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
ಮನುಷ್ಯನು ಬಧಿರನಾಗುತ್ತಾನೆ; ರಕ್ತ (ಯುಧಿರುಧೀರ) ಕ್ಷುಬ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸು ವ್ಯಥಿತವಾಗಿ ಅಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಧಿ-ವ್ಯಾಧಿ ಹಾಗೂ ಶೋಕಾದಿಗಳು ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಸಾಧನ-ಸಿದ್ಧಿಯೂ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕೋಪ, ಪ್ರಹಾರ, ಕಠೋರ ತಿರಸ್ಕಾರ, ಮರೆಮಾಚಿದ ಅಶಾಂತಿ, ದಾಹವೇದನೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯಿಂದ ದರ್ಪ—ಹೀಗೆ ಒಳವಿಕಾರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
ಮುಂದಿನ ಧಾತುಗಳು—ಲಿಬ್, ಲುವ್, ವಪೂ, ಶಪ್, ಸ್ವಪ್, ಊ, ಸೃಪ್, ಇ, ಭರ, ಭಗ, ಗಮ್, ನಮ್, ಯಮ್, ರಭಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ರುಶಿ, ದಂಶಿ, ದಿಶೀ, ದೃಶ್, ಮೃಶ್, ಶ್ರೀ, ರುಶ್, ಲಿಶ್, ವಿಶ್, ಸ್ಪೃಶ್ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ಧಾತುಗಳು:) ತ್ವಿಷ್, ತುಷ್, ದುಷ್, ಪುಷ್ಯ, ಪಿಷ್, ವಿಷ್, ಶಿಷ್, ಶುಷ್, ಶ್ಲಿಷ್, ಯತ್; ಹಾಗೆಯೇ ಘಸ್. ಇದೇ ರೀತಿ ವಸ್, ದಹ್, ದಿಹ್, ದುಹ್, ನಹ್, ಮಿ, ಹ್ರು, ಹ್ಲಿ, ಹ್ವಹ್—ಇವೂ ಧಾತುಗಳೇ.
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
ಹಲಂತ ಧಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅನುದಾತ್ತ ಸ್ವರವೇ ನಿಯಮ. ಧಾತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎರಡು ನೂರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಚ’ ಮೊದಲಾದವು ನಿಪಾತಗಳು; ‘ಪ್ರ’ ಮೊದಲಾದವು ‘ಗವಯ’ ವರ್ಗ—ದಿಕ್ಕು, ದೇಶ, ಕಾಲ ಸೂಚಕಗಳು.
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜ, ಶಬ್ದಗಳು ಅನೇಕಾರ್ಥಗಳೆಂದು, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲ ಲಿಂಗಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವವೆಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಗಣಪಾಠ, ಸೂತ್ರಪಾಠ ಮತ್ತು ಧಾತುಪಾಠವೂ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಅನುನಾಸಿಕ ಧ್ವನಿಗಳೊಡನೆ ಸರಿಯಾದ ಪಾಠ-ಪರಾಯಣ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹೇ ನಾರದ, ಶಬ್ದಗಳು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಿದ್ಧ, ಲೋಕಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ ಸಿದ್ಧವೇ.
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
ಆದ್ದರಿಂದ ಶಬ್ದಪರಾಯಣ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವೇ ಶಬ್ದಸಂಗ್ರಹ (ಕೋಶಸಂಯೋಜನೆ)ಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇದೇ ಲಘುಮಾರ್ಗ; ಇದರಿಂದ ಶಬ್ದಗಳ ಶುದ್ಧ, ಸಾಧು ರೂಪವು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ, ಪ್ರತ್ಯಯ, ಆದೇಶ, ಲೋಪ, ಆಗಮ ಮೊದಲಾದ ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಾಧಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
ಹೇ ದೇವತೆ! ಹೀಗೆ ಇದು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿರುಕ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಯಿತು; ಇದರ ಸಂಪೂರ್ಣ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಅನಂತವಾದುದರಿಂದ, ನಾರದನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಶಕ್ತನಲ್ಲ।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.