Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’

Verse 1

नारद उवाच । श्रुतं मया महामाग तापत्रयचिकित्सितम् । तथापि मे मनो भ्रांतं न स्थितिं लभतेंऽजसा ॥ १ ॥

ನಾರದನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತನೇ! ತ್ರಿತಾಪಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಆದರೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಭ್ರಾಂತವಾಗಿದೆ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 2

आत्मव्यतिक्रमं ब्रह्मन्दुर्जनाचरितं कथम् । सोढुं शक्येत मनुजैस्तन्ममाख्याहि मानद ॥ २ ॥

ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮನ್! ದುರ್ಜನರ ಕ್ರೂರಾಚರಣವನ್ನೂ, ತನ್ನ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಅತಿಕ್ರಮವನ್ನೂ ಮಾನವರು ಹೇಗೆ ಸಹಿಸಬಲ್ಲರು? ಹೇ ಮಾನದ, ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳು।

Verse 3

सूत उवाच । तच्छ्रृत्वा नारदेनोक्तं ब्रह्मपुत्रः सनंदनः । उवाच हर्षसंयुक्तः स्मरन्भरतचेष्टितम् ॥ ३ ॥

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು—ನಾರದನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಸನಂದನನು ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿ, ಭರತನ ಆದರ್ಶಚರಿತೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾ ನಂತರ ಮಾತನಾಡಿದನು।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्र ते कथयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । यं श्रुत्वा त्वन्मनो भ्रांतमास्थानं लभते भृशम् ॥ ४ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು—ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿನಗೆ ಒಂದು ಪುರಾತನ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು; ಅದನ್ನು ಕೇಳಿದರೆ ನಿನ್ನ ಭ್ರಾಂತ ಮನಸ್ಸು ದೃಢವಾಗಿ ತನ್ನ ಯಥಾಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು।

Verse 5

आसीत्पुरा मुनिश्रेष्ट भरतो नाम भूपतिः । आर्षभो यस्य नाम्नेदं भारतं खण्डमुच्यते ॥ ५ ॥

ಹೇ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ! ಪುರಾತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಋಷಭನ ಪುತ್ರನಾದ ಭರತನೆಂಬ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಈ ಭೂಭಾಗ ‘ಭಾರತಖಂಡ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ।

Verse 6

स राजा प्राप्तराज्यस्तु पितृपैतामहं क्रमात् । पालयामास धर्मेण पितृवद्रंजयन् प्रजाः ॥ ६ ॥

ಆ ರಾಜನು ತಂದೆ-ತಾತನ ಪರಂಪರೆಯಂತೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಧರ್ಮದಿಂದ ಆಳಿದನು; ತಂದೆಯಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ ಸದಾ ಪಾಲಿಸಿದನು।

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्भगवंतमधोक्षजम् । सर्वदेवात्मकं ध्यायन्नानाकर्मसु तन्मतिः ॥ ७ ॥

ಅವನು ನಾನಾವಿಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಭಗವಾನ್ ಅಧೋಕ್ಷಜನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದನು. ಅವನೇ ಸರ್ವದೇವಾತ್ಮಕನೆಂದು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತ, ವಿವಿಧ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅವನಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು॥

Verse 8

ततः समुत्पाद्य सुतान्विरक्तो विषयेषु सः । मुक्त्वा राज्यं ययौ विद्वान्पुलस्त्यपुहाश्रमम् ॥ ८ ॥

ನಂತರ ಪುತ್ರರನ್ನು ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಅವನು ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ವಿರಕ್ತನಾದನು. ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆ ವಿದ್ಯಾವಂತನು ಪುಲಸ್ತ್ಯಪುತ್ರನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು॥

Verse 9

शालग्रामं महाक्षेत्रं मुमुक्षुजनसेवितम् । तत्रासौ तापसो तापसो भूत्वा विष्णोराराधनं मुने ॥ ९ ॥

ಶಾಲಗ್ರಾಮವು ಮಹಾಕ್ಷೇತ್ರ, ಮುಮುಕ್ಷುಜನರಿಂದ ಸೇವಿತ. ಹೇ ಮುನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಪಸ್ವಿಯಾಗಿ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು॥

Verse 10

चकार भक्तिभावेन यथालब्धसपर्यया । नित्यं प्रातः समाप्लुत्य निर्मलेऽभलि नारद ॥ १० ॥

ಹೇ ನಾರದ, ಅವನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ದೊರಕಿದದ್ದನ್ನೇ ಸಮರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರತಿದಿನ ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ನಿರ್ಮಲ ಜಲದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದನು॥

Verse 11

उपतिष्टेद्रविं भक्त्या गृणन्ब्रह्माक्षरं परम् । अथाश्रमे समागत्य वासुदेवं जगत्पतिम् ॥ ११ ॥

ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯದೇವನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು ಪರಬ್ರಹ್ಮದ ಅವಿನಾಶಿ ಅಕ್ಷರವನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಸ್ತುತಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದು ಜಗತ್ಪತಿ ವಾಸುದೇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು॥

Verse 12

समाहृतैः स्वयं द्रव्यैः समित्कुशमृदादिभिः । फलैः पुष्पैंस्तथा पत्रैस्तुलस्याः स्वच्छवारिभिः ॥ १२ ॥

ತಾನೇ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದ ಸಮಿತ್ತು, ಕುಶ, ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದಲೂ, ಫಲ, ಪುಷ್ಪ, ಪತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ತೂಲಸಿಯುಳ್ಳ ಶುದ್ಧ ಜಲದಿಂದಲೂ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಭಗವಂತನ ಪೂಜೆ ಮಾಡಬೇಕು।

Verse 13

पूजयन्प्रयतो भूत्वा भक्तिप्रसरसंप्लुतः । सचैकदा महाभागः स्नात्वा प्रातः समाहितः ॥ १३ ॥

ಅವನು ನಿಯಮಪಾಲಕನಾಗಿ ಶುದ್ಧನಾಗಿ ಪೂಜೆ ಮಾಡುತ್ತ, ಭಕ್ತಿಯ ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದನು; ಒಮ್ಮೆ ಆ ಮಹಾಭಾಗನು ಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸಮಾಹಿತಗೊಳಿಸಿ ಕುಳಿತನು।

Verse 14

चक्रनद्यां जपंस्तस्थौ मुहुर्तत्रयमंबुनि । अथाजगाम तत्तीरं जलं पातुं पिपासिता ॥ १४ ॥

ಚಕ್ರನದಿಯಲ್ಲಿ ಅವಳು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಜಪ ಮಾಡುತ್ತ ಮೂರು ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಕಾಲ ನಿಂತಿದ್ದಳು; ನಂತರ ದಾಹದಿಂದ ಕಾಡಲ್ಪಟ್ಟು ನೀರು ಕುಡಿಯಲು ಆ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಳು।

Verse 15

आसन्नप्रसवा ब्रह्मन्नैकैव हिणी वनात् । ततः समभवत्तत्र पीतप्राये जले तया ॥ १५ ॥

ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ಪ್ರಸವ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಒಂದು ಜಿಂಕೆ ಕಾಡಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದಿತು; ನಂತರ ಅಲ್ಲೀಯೇ, ಅವಳು ಕುಡಿದು ಬಹುತೇಕ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನೀರಿನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ, ಅವಳು ಪ್ರಸವಿಸಿತು।

Verse 16

सिंहस्य नादः सुमहान् सर्वप्राणिभयंकरः । ततः सा सिंहसन्नादादुत्प्लुता निम्नगातटम् ॥ १६ ॥

ಸಿಂಹದ ಗರ್ಜನೆ ಅತ್ಯಂತ ಭಾರೀ, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತಿತ್ತು; ಆ ಸಿಂಹನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವಳು ಹಾರಿಬಿದ್ದು ನದಿಯ ತಗ್ಗಿನ ತೀರಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದಳು।

Verse 17

अत्युञ्चारोहणेनास्या नद्यां गर्भः पपात ह । तमुह्यमानं वेगेन वीचिमालापरिप्लुतम् ॥ १७ ॥

ಅವಳು ಅತಿಶಯ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಏರಿದ ಕಾರಣ ಅವಳ ಗರ್ಭವು ನದಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿತು. ಪ್ರವಾಹದ ವೇಗದಿಂದ ತೇಲಿ, ಅಲೆಗಳ ಮಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತು.

Verse 18

जग्राह भरतो गर्भात्पतितं मृगपोतकम् । गर्भप्रच्युतिदुःखेन प्रोत्तुंगाक्रणेन च ॥ १८ ॥

ಭರತನು ಗರ್ಭದಿಂದ ಬಿದ್ದ ಆ ಮೃಗಪೋಟಕವನ್ನು ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಗರ್ಭಚ್ಯುತಿಯ ದುಃಖದಿಂದಲೂ, ಉಚ್ಚವಾದ ಕರುಣ ಆಕ್ರಂದನದಿಂದಲೂ ಅವನು ವ್ಯಥಿತನಾದನು.

Verse 19

मुनीन्द्र सा तु हरिणी निपपात ममार च । हरिणीं तां विलोक्याथ विपन्नां नृपतापसः ॥ १९ ॥

ಮುನೀಂದ್ರನೇ! ಆ ಹರಿಣಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದು ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿತು. ಆ ಮೃತ ಹರಿಣಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ತಪಸ್ವಿಯಾದ ರಾಜನು ಅತೀವ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನಾದನು.

Verse 20

मृगपोतं समागृह्य स्वमाश्रममुपागतः । चकारानुदिनं चासौ मृगपोतस्य वै नृपः ॥ २० ॥

ಮೃಗಪೋಟಕವನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿದನು. ಆ ರಾಜನು ಪ್ರತಿದಿನವೂ ಆ ಮೃಗಪೋಟಕದ ಪಾಲನೆ-ಪೋಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.

Verse 21

पोषणं पुष्यमाणश्च स तेन ववृधे मुने । चचाराश्रमपर्यंतं तृणानि गहनेषु सः ॥ २१ ॥

ಹೇ ಮುನೇ! ಪೋಷಣೆ ಪಡೆದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದರಿಂದ ಅದು ಬೆಳೆದಿತು. ಆಶ್ರಮದ ಗಡಿವರೆಗೆ ಸಂಚರಿಸಿ, ದಟ್ಟ ಪೊದೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲು ಮೇಯುತ್ತಿತ್ತು.

Verse 22

दूरं गत्वा च शार्दूलत्रासादभ्याययौ पुनः । प्रातर्गत्वादिदूरं च सायमायात्यथाश्रमम् ॥ २२ ॥

ಅವನು ದೂರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಹುಲಿಯ ಭಯದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಪ್ರಾತಃಕಾಲ ಹೊರಟು ಬಹುದೂರ ಹೋದರೂ, ಸಂಜೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಆಶ್ರಮವನ್ನೇ ಸೇರಿದ್ದನು॥೨೨॥

Verse 23

पुनश्च भरतस्याभूदाश्रमस्योटजांतरे । तस्यतस्मिन्मृगे दूरसमीपपरिवर्तिनि ॥ २३ ॥

ಮತ್ತೆ ಭರತನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ—ಗುಡಿಸೆಗಳ ಮಧ್ಯೆ—ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಆ ಜಿಂಕೆಯ ಕಡೆಗೆ ಮರುಮರು ತಿರುಗುತ್ತಿತ್ತು; ಅದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದೂರ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸಮೀಪ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿತ್ತು॥೨೩॥

Verse 24

आसीञ्चेतः समासक्तं न तथा ह्यच्युते मुने । विमुक्तराज्यतनयः प्रोज्झिताशेषबांधवः ॥ २४ ॥

ಓ ಮುನೇ, ಅಲ್ಲಿ ಅವನ ಚಿತ್ತವು ಗಾಢವಾಗಿ ಆಸಕ್ತವಾಯಿತು; ಆದರೆ ಅಚ್ಯುತನಾದ ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ಹುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪುತ್ರನನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ, ಉಳಿದ ಬಂಧುಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೂ, ಅಕ್ಷಯನಾದ ಪರಮೇಶ್ವರನಲ್ಲಿ ಸಮಭಕ್ತಿಯು ಸ್ಥಿರವಾಗಲಿಲ್ಲ॥೨೪॥

Verse 25

ममत्व स चकारोञ्चैस्तस्मिन्हरिणपोतके । किं वृकैभक्षितो व्याघ्नैः किं सिंहेन निपातितः ॥ २५ ॥

ಅವನು ಆ ಜಿಂಕೆಮರಿಯ ಮೇಲೆ ಜೋರಾಗಿ ಮಮಕಾರ ಬೆಳೆಸಿ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಿಸಿದನು—“ತೋಳಗಳು ತಿಂದಿವೆಯೇ? ಹುಲಿಗಳು ಹಿಡಿದಿವೆಯೇ? ಅಥವಾ ಸಿಂಹವು ಕೆಡವಿ ಹಾಕಿದೆಯೇ?”॥೨೫॥

Verse 26

चिरायमाणे निष्कांते तस्यासीदिति मानसम् । प्रीतिप्रसन्नवदनः पार्श्वस्थे चाभवन्मृगे ॥ २६ ॥

ಅವನು ಬಹುಕಾಲ ಹೊರಬರದೆ ತಡವಾದಾಗ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ—“ಅವನಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಆಯಿತೇ?” ಎಂಬ ಚಿಂತನೆ ಹುಟ್ಟಿತು. ಆ ಜಿಂಕೆ ಪ್ರೀತಿ-ಆನಂದದಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಮುಖದೊಂದಿಗೆ ಅವಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿತು॥೨೬॥

Verse 27

समाधिभंगस्तस्यासीन्ममत्वाकृष्टमानसः । कालेन गच्छता सोऽथ कालं चक्रे महीपतिः ॥ २७ ॥

ಅವನ ಸಮಾಧಿ ಭಂಗವಾಯಿತು; ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಮಮಕಾರದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಆಕರ್ಷಿತವಾಯಿತು. ಕಾಲವು ಸಾಗುತ್ತಿರಲು ಆ ಭೂಪತಿ ರಾಜನೂ ಯಥಾಕಾಲ ಕಾಲಾಧೀನನಾಗಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು।

Verse 28

पितेव सास्त्रं पुत्रेण मृगपोतेन वीक्षितः । मृगमेव तदाद्राक्षीत्त्यजन्प्राणानसावपि ॥ २८ ॥

ತಂದೆ ಮಗನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ನೋಡುವಂತೆ, ಅವನು ಆ ಮೃಗಶಾವಕವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಜಿಂಕೆಯೇ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿತು; ಪ್ರಾಣ ಬಿಡುವಾಗಲೂ ಮನಸ್ಸು ಅದಲ್ಲಿಯೇ ಸ್ಥಿರವಾಯಿತು।

Verse 29

मृगो बभूव स मुने तादृशीं भावनां गतः । जाति स्मरत्वादुद्विग्नः संसारस्य द्विजोत्तम ॥ २९ ॥

ಓ ಮುನೇ, ಅಂಥದೇ ಭಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಕಾರಣ ಅವನು ಜಿಂಕೆಯಾದನು. ಓ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮರಣೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ ಸಂಸಾರದ ಬಂಧನದಿಂದ ಅವನು ವ್ಯಾಕುಲನಾದನು।

Verse 30

विहाय मातरं भूयः शालग्राममुपाययौ । शुष्कैस्तृणैस्तथा पर्णैः स कुर्वन्नात्मपोषणम् ॥ ३० ॥

ಅವನು ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಶಾಲಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಅಲ್ಲಿ ಒಣ ಹುಲ್ಲು ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆತ್ಮಪೋಷಣೆಯಿಂದ ಬದುಕಿದನು।

Verse 31

मृगत्वहेतुभूतस्य कर्मणो निष्कृतिं ययौ । तत्र चोत्सृष्टदेहोऽसौ जज्ञे जातिस्मरो द्विजः ॥ ३१ ॥

ಜಿಂಕೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾದ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಅವನು ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಅಲ್ಲಿ ಆ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮರಣೆಯುಳ್ಳ ದ್ವಿಜನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಜನ್ಮವಾಯಿತು।

Verse 32

सदाचारवतां शुद्धे यागिनां प्रवरे कुले । सर्वविज्ञान संपन्नः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ ३२ ॥

ಅವನು ಸದಾಚಾರಿಗಳೂ ಶುದ್ಧ ಯಾಗಕರ್ತರೂ ಆದವರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿ, ಸಮಸ್ತ ವಿಜ್ಞಾನಸಂಪನ್ನನಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ ಅರ್ಥ-ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ತಿಳಿದವನು।

Verse 33

अपश्यत्स मुनिश्रेष्टः स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । आत्मनोधिगतज्ञानाद्द्वेवादीनि महामुने ॥ ३३ ॥

ಆ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ತನ್ನ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತವೆಂದು ದರ್ಶನಮಾಡಿದನು; ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ದ್ವೇಷಾದಿ ಕ್ಲೇಶಗಳು ನಿವಾರಣೆಯಾದವು।

Verse 34

सर्वभूतान्यभे देन ददर्श स महामतिः । न पपाठ गुरुप्रोक्तं कृतोपनयनः श्रुतम् ॥ ३४ ॥

ಆ ಮಹಾಮತಿಯಾದವನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳನ್ನು ಅಭೇದಭಾವದಿಂದ ಕಂಡನು; ಆದರೂ ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರವಾದ ಮೇಲೂ ಗುರು ಹೇಳಿದ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ।

Verse 35

न ददर्श च कर्माणि शास्त्राणि जगृहे न च । उक्तोऽपि बहुशः किंचिज्जंड वाक्यमभाषत ॥ ३५ ॥

ಅವನು ವಿಧಿತ ಕರ್ಮಗಳತ್ತ ನೋಡಲಿಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಹೇಳಿದರೂ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಜಡವಾದ, ಅರ್ಥರಹಿತ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಡಿದನು।

Verse 36

तदप्यसंस्कारगुणं ग्रामभाषोक्तिसंयुतम् । अपद्धस्तवपुः सोऽपि मलिनांबरधृङ् मुने ॥ ३६ ॥

ಅವನ ಮಾತೂ ಸಂಸ್ಕಾರಗುಣವಿಲ್ಲದೆ ಗ್ರಾಮ್ಯ ಭಾಷೆಯ ಉಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿತ್ತು; ಓ ಮುನಿಯೇ, ಅವನ ದೇಹರೂಪವೂ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿದ್ದು ಮಲಿನ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದನು।

Verse 37

क्लिन्नदंतांतरः सर्वैः परिभूतः स नागरैः । संमानेन परां हानिं योगर्द्धेः कुरुते यतः ॥ ३७ ॥

ಹಲ್ಲುಗಳ ಮಧ್ಯೆ ಮಲಿನತೆ ಅಂಟಿ ಅಶುದ್ಧನಂತೆ ಕಂಡರೆ ಪಟ್ಟಣದವರು ಎಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಅವಮಾನದಿಂದ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಐಶ್ವರ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 38

जनेनावमतो योगी योगसिद्धिं च विंदति । तस्माञ्चरेत वै योगी सतां धर्ममदूषयन् ॥ ३८ ॥

ಜನರು ಅವಮಾನಿಸಿದರೂ ಯೋಗಿ ಯೋಗಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಯೋಗಿಯು ಸಜ್ಜನರ ಧರ್ಮವನ್ನು ದೂಷಿಸದೆ ಆಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 39

जना यथावमन्येयुर्गच्छेयुर्नैव संगतिम् । हिरण्यगर्भवचनं विचिंत्येत्थं महामतिः ॥ ३९ ॥

ಜನರು ಅವನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿ ಸಂಗತಿಗೂ ಬರದೆ ಇದ್ದರೂ, ಮಹಾಮತಿ ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ (ಬ್ರಹ್ಮ) ಹೇಳಿದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮನನ ಮಾಡಬೇಕು.

Verse 40

आत्मानं दर्शयामास जडोन्मत्ताकृतिं जने । भुंक्ते कुल्माषवटकान् शाकं त्रन्यफलं कणान् ॥ ४० ॥

ಅವನು ಜನರ ಮುಂದೆ ತನ್ನನ್ನು ಜಡನಂತೆ, ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ ತೋರಿಸಿದನು; ಮತ್ತು ಅವನು ಕಠಿಣ ಆಹಾರ—ಉಡಿದ ಧಾನ್ಯಗಳ ಗುಂಡೆಗಳು, ಸೊಪ್ಪು, ಕಾಡುಹಣ್ಣುಗಳು, ಚದರಿದ ಕಣಗಳು—ತಿನ್ನುತ್ತ ಬದುಕಿದನು.

Verse 41

यद्यदाप्नोति स बहूनत्ति वै कालसंभवम् । पितर्युपरते सोऽथ भ्रातृभ्रातृव्यबांधवैः ॥ ४१ ॥

ಮನುಷ್ಯನು ಯಾವ ಧನವನ್ನೇ ಪಡೆದರೂ ಅದು ಕಾಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದದ್ದೇ; ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅನೇಕರಿಂದ ಭೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ತಂದೆ ನಿರ್ಯಾಣವಾದ ಬಳಿಕ ಅದೇ ಧನವನ್ನು ಸಹೋದರರು, ಬಂಧುಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂಧುಗಳು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 42

कारितः क्षेत्रकर्मादि कदन्नाहारपोषितः । सरूक्षपीनावयवो जडकारी च कर्मणि ॥ ४२ ॥

ಹೊಲಕೆಲಸ ಮೊದಲಾದ ಕಠಿಣ ಶ್ರಮಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ರುಕ್ಷವಾದ ಹೀನ ಆಹಾರದಿಂದ ಪೋಷಿತನಾಗಿ; ಅವನ ಅಂಗಗಳು ಒಣಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿ, ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಜಡನಾಗಿ ಮಂದಗತಿಯಾದನು।

Verse 43

सर्वलोकोपकरणं बभूवाहारवेतनः । तं तादृशमसंस्कारं विप्राकृतिविचेष्टितम् ॥ ४३ ॥

ಅವನು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಉಪಕಾರಿಯಾಗುವ ಸೇವಕನಾದನು; ವೇತನವಾಗಿ ಕೇವಲ ಆಹಾರವನ್ನೇ ಪಡೆದನು. ಆದರೂ ಅವನು ಸಂಸ್ಕಾರರಹಿತನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸ್ವಭಾವವಿದ್ದರೂ ಅಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದನು।

Verse 44

क्षत्ता सौवीरराज्यस्य विष्टियोग्यममन्यत । स राजा शिबिकारूढो गंतुं कृतमतिर्द्विज ॥ ४४ ॥

ಹೇ ದ್ವಿಜನೇ! ಸೌವೀರ ರಾಜ್ಯದ ಕ್ಷತ್ತಾ ಅವನನ್ನು ಬಲವಂತದ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ (ವಿಷ್ಟಿ) ಯೋಗ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು. ರಾಜನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕೂತು ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದನು।

Verse 45

बभूवेक्षुमतीतीरे कपिलर्षेर्वराश्रमम् । श्रेयः किमत्र संसारे दुःखप्राये नृणामिति ॥ ४५ ॥

ಇಕ್ಷುಮತೀ ನದೀತೀರದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲ ಋಷಿಯ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಶ್ರಮವಿತ್ತು. (ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದನು:) ‘ದುಃಖಪ್ರಾಯವಾದ ಈ ಸಂಸಾರದಲ್ಲಿ ಮಾನವರಿಗೆ ನಿಜವಾದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸು ಏನು?’

Verse 46

प्रष्टुं तं मोक्षधर्मज्ञं कपिलाख्यं महामुनिम् । उवाह शिबिकामस्य क्षत्तुर्वचनचोदितः ॥ ४६ ॥

ಮೋಕ್ಷಧರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿದ ಕಪಿಲನೆಂಬ ಮಹಾಮುನಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಇಚ್ಛಿಸಿ, ಕ್ಷತ್ತನ ಆದೇಶದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಿ ಅವನು ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತನು।

Verse 47

नृणां विष्टिगृहीतानामन्येषां सोऽपि मध्यगः । गृहीतो विष्टिना विप्र सर्वज्ञानैकभाजनम् ॥ ४७ ॥

ವಿಷ್ಟಿ ಎಂಬ ಅಶುಭ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಹಿಡಿದವರ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಇತರರ ಮಧ್ಯೆಯೂ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಆ ಮುನಿಯೂ, ಓ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ, ವಿಷ್ಟಿಯಿಂದ ಗ್ರಹಿತನಾದನು—ಸರ್ವಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಏಕೈಕ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದವನು.

Verse 48

जातिस्मरोऽसौ पापस्य क्षयकाम उवाह ताम् । ययौ जडगतिस्तत्र युगमात्रावलोकनम् ॥ ४८ ॥

ಪೂರ್ವಜನ್ಮಸ್ಮರಣ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವನು, ಪಾಪಕ್ಷಯದ ಆಶಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ವಿವಾಹಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ನಂತರ ಜಡನಂತೆ ನಿಧಾನಗತಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದು, ಯುಗಮಾತ್ರ ನೋಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದಂತೆ ತೋರ್ಪಟ್ಟನು.

Verse 49

कुर्वन्मतिमतां श्रेष्टस्ते त्वन्ये त्वरितं ययुः । विलोक्य नृपतिः सोऽथ विषमं शिबिकागतम् ॥ ४९ ॥

ಬುದ್ಧಿವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಇತರರು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಆಗ ರಾಜನು ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಅಸಮ ಚಲನೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಗಮನಿಸಿದನು.

Verse 50

किमेतदित्याह समं गम्यतां शिबिकावहाः । पुनस्तथैव शिबिकां विलोक्य विषमां हसन् ॥ ५० ॥

ಅವನು, “ಇದೇನು? ಓ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊರುವವರೇ, ಸಮವಾಗಿ ನಡೆಯಿರಿ” ಎಂದನು. ಮತ್ತೆ ಅದೇ ರೀತಿ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಅಸಮವಾಗುವುದನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನು ನಗಿದನು.

Verse 51

नृपः किमेऽतदित्याह भवद्भिर्गम्यतेऽन्यथा । भूपतेर्वदतस्तस्य श्रुत्वेत्थं बहुशो वचः । शिबिकावाहकाः प्रोचुरयं यातीत्यसत्वरम् ॥ ५१ ॥

ರಾಜನು, “ಇದೇನು? ನೀವು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿ, ತಪ್ಪಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದೀರಿ” ಎಂದನು. ಭೂಪತಿಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಕೇಳಿದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ ಹೊರುವವರು, “ಇವನು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆತುರವಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಹೋದರು.

Verse 52

राजोवाच । किं श्रांतोऽस्यल्पमध्वानं त्वयोढा शिबिका मम । किमायाससहो न त्वं पीवा नासि निरीक्ष्यसे ॥ ५२ ॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಮಾರ್ಗ ಅಲ್ಪವಿದ್ದರೂ ನನ್ನ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ನೀನು ದಣಿದೆಯಾ? ಶ್ರಮವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆಯಾ? ನೀನು ಬಲವಂತನಲ್ಲವೇ? ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 53

ब्राह्मण उवाच । नाहं पीवा न चैवोढा शिबिका भवतो मया । न श्रांतोऽस्मि न चायासो वोढान्योऽस्ति महीपते ॥ ५३ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ನಾನು ಮದ್ಯಪಾನಿ ಅಲ್ಲ, ನಿಮ್ಮ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರುವವನು ಕೂಡ ಅಲ್ಲ. ನಾನು ದಣಿದಿಲ್ಲ, ನನಗೆ ಶ್ರಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಮಹಾರಾಜ. ಹೊರುವವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ।

Verse 54

राजोवाच । प्रत्यक्षं दृश्यते पीवात्वद्यापि शिबिका त्वयि । श्रमश्च भारो द्वहने भवत्येव हि देहिनाम् ॥ ५४ ॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಇಂದಿಗೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಶಿಬಿಕೆ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಭಾರವಾಗಿಯೇ ಇದೆ. ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಭಾರ ಹೊತ್ತಾಗ ದಣಿವು ಮತ್ತು ಭಾರಭಾವ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 55

ब्राह्मण उवाच । प्रत्यक्षं भवता भूप यद्दृष्टं मम तद्वद । बलवानबलश्चेति वाच्यं पश्चाद्विशेषणम् ॥ ५५ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು—ಭೂಪಾ! ನೀವು ಪ್ರತ्यक्षವಾಗಿ ಕಂಡದ್ದನ್ನೇ ಹೇಳಿರಿ. ‘ಬಲವಂತ’ ‘ಅಬಲ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ನಂತರ, ಗೌಣ ಭೇದವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕಾದವು।

Verse 56

त्वयोढा शिबिका चेति त्वय्यद्यापि च संस्थिता । मिथ्या तदप्यत्र भवान् श्रृणोतु वचनं मम ॥ ५६ ॥

‘ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ನೀನೇ ಹೊತ್ತೆ’ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಇಂದಿಗೂ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಆದರೆ ಅದು ಸುಳ್ಳು. ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು।

Verse 57

भूमौ पादयुगं चाथ जंघे पादद्वये स्थिते । ऊरु जंघाद्वयावस्थौ तदाधारं तथोदरम् ॥ ५७ ॥

ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾದಯುಗಲ ನೆಲಸಿದೆ; ಆ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ಮೇಲೆ ಜಂಘೆಗಳು ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಜಂಘಾದ್ವಯದ ಮೇಲೆ ಊರುಗಳು ನೆಲಸಿ, ಅವುಗಳ ಆಧಾರ ಉದರ (ಧಡ)ವಾಗಿದೆ.

Verse 58

वक्षस्थलं तथा बाहू स्कंधौ चोदरसंस्थितौ । स्कंधाश्रितयें शिबिका ममाधारोऽत्र किंकृतः ॥ ५८ ॥

ವಕ್ಷಸ್ಥಲ, ಬಾಹುಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಕಂಧಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ಉದರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತ. ಈ ಶಿಬಿಕೆ ಸ್ಕಂಧಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತ; ಹಾಗಾದರೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ನಾನು’ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇನು, ನಿಜವಾಗಿ ಹೊಯ್ಯಲ್ಪಡುವುದು ಯಾರು?

Verse 59

शिबिकायां स्थितं चेदं देहं त्वदुपलक्षितम् । तत्र त्वमहमप्यत्रेत्युच्यते चेदमन्यथा ॥ ५९ ॥

ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಈ ದೇಹವನ್ನು ‘ನೀನು’ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೂಡ ‘ನೀನು ಅಲ್ಲಿ, ನಾನು ಇಲ್ಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು; ಆದರೆ ನಿಜವಾದ ವಿಷಯ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ.

Verse 60

अहं त्वं च तथान्ये च भूतैरुह्याश्च पार्थिव । गुणप्रवाहपतितो भूतवर्गोऽपि यात्ययम् ॥ ६० ॥

ಓ ಪಾರ್ಥಿವ! ನಾನು, ನೀನು ಮತ್ತು ಇತರರು—ಮರಗಳಂತಹ ಸ್ಥಾವರಗಳೂ ಸೇರಿ—ಈ ಸಮಸ್ತ ಭೂತವರ್ಗ ಗುಣಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದು ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 61

कर्मवश्या गुणश्चैते सत्त्वाद्याः पृथिवीपते । अविद्यासंचितं कर्मतश्चाशेषेषु जंतुषु ॥ ६१ ॥

ಹೇ ಪೃಥಿವೀಪತೇ! ಸತ್ತ್ವಾದಿ ಈ ಗುಣಗಳೂ ಕರ್ಮದ ವಶದಲ್ಲಿವೆ. ಅವಿದ್ಯೆಯಿಂದ ಕರ್ಮ ಸಂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಕರ್ಮವು ಎಲ್ಲ ಜಂತುಗಳಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಿತಿ ಇಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 62

आत्मा शुद्धोऽक्षरः शांतो निर्गुणः प्रकृते परः । प्रवृद्ध्यपचयौ न स्त एकस्याखिलजंतुषु ॥ ६२ ॥

ಆತ್ಮನು ಶುದ್ಧ, ಅಕ್ಷಯ, ಶಾಂತ; ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿ ಪ್ರಕೃತಿಗೆ ಅತೀತನು. ಸಕಲ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆ ಏಕಾತ್ಮನಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕ್ಷಯವೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 63

यदा नोपचयस्तस्य नचैवापचयो नृप । तदापि बालिशोऽसि त्वं कया युक्त्या त्वयेरितम् ॥ ६३ ॥

ಓ ರಾಜನೇ! ಅವನಿಗೆ ವೃದ್ಧಿಯೂ ಇಲ್ಲ, ಕ್ಷಯವೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ನೀನು ಬಾಲಿಶನಾಗಿದ್ದೀಯ. ಯಾವ ಯುಕ್ತಿಯಿಂದ ನೀನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ?

Verse 64

भूपादजंघाकट्यूरुजठरादिषु संस्थिता । शिबिकेयं यदा स्कंधे तदा भारः समस्त्वया ॥ ६४ ॥

ಈ ಶಿಬಿಕೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ—ಪಾದ, ಜಂಘೆ, ಕಟಿ, ಊರು, ಜಠರ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಮೇಲೆ—ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುವವರೆಗೆ ಅನೇಕರ ಸಹಾಯವಿರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದು ನಿನ್ನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾರವನ್ನು ನೀನೇ ಹೊರುತ್ತೀಯ.

Verse 65

तथान्यजंतुभिर्भूप शिबिकोढान केवलम् । शैलद्रुमगृहोत्थोऽपि पृथिवीसंभवोऽपि च ॥ ६५ ॥

ಓ ಭೂಪನೇ! ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಶಿಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹೊರುವುದೂ ಕೇವಲ ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಕಾರ್ಯವೇ. ಪರ್ವತ, ವೃಕ್ಷ, ಗೃಹಗಳಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದುದೂ ಸಹ ಭೂಮಿಯಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ.

Verse 66

यथा पुंसः पृथग्भावः प्राकृतैः करणैर्नृप । सोढव्यः सुमहान्भारः कतमो नृप ते मया ॥ ६६ ॥

ಓ ನೃಪನೇ! ಮನುಷ್ಯನ ವಿಭಿನ್ನತೆಯ ಭಾವವು ಪ್ರಾಕೃತ ಕರಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೋ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅತಿಮಹಾ ಭಾರ’ವೆಂಬುದೂ ಕಲ್ಪನೆಯಷ್ಟೇ. ಹೇಳು, ಓ ರಾಜನೇ, ನಿನ್ನ ಯಾವ ಭಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೊರುವೆ?

Verse 67

यद्द्रव्यो शिबिका चेयं तद्द्रव्यो भूतसंग्रहः । भवतो मेऽखिलस्यास्य समत्वेनोपबृंहितः ॥ ६७ ॥

ಯಾವ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಈ ಶಿಬಿಕೆ ನಿರ್ಮಿತವೋ, ಅದೇ ದ್ರವ್ಯದಿಂದ ಸಕಲ ಜೀವಸಮೂಹವೂ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ. ನಿಮ್ಮ ಉಪದೇಶದಿಂದ ಸಮತ್ವದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ತ ಜಗತ್ತಿನ ಕುರಿತು ನನ್ನ ಬೋಧ ದೃಢವಾಗಿದೆ.

Verse 68

सनंदन उवाच । एवमुक्त्वाऽभवंन्मौनी स वहञ्शिबिकां द्विजः । सोऽपि राजाऽवतीर्योर्व्यां तत्पादौ जगृहे त्वरन् ॥ ६८ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದನು: ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಆ ದ್ವಿಜನು ಮೌನಿಯಾಗಿ ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡೇ ಇದ್ದನು. ರಾಜನೂ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿದು ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಅವನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು.

Verse 69

राजोवाच । भो भो विसृज्य शिबिकां प्रसादं कुरु मे द्विज । कथ्यतां को भवानत्र जाल्मरुपधरः स्थितः ॥ ६९ ॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು: ಹೇ ಹೇ! ಶಿಬಿಕೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು ನನಗೆ ಪ್ರಸಾದ ಮಾಡು, ಓ ದ್ವಿಜ. ಹೇಳು—ಇಲ್ಲಿ ಈ ದೀನ ವೇಷವನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಂತಿರುವ ನೀನು ಯಾರು?

Verse 70

यो भवान्यदपत्यं वा यदागमनकारणम् । तत्सर्वं कथ्यतां विद्वन्मह्यं शुश्रूषवे त्वया ॥ ७० ॥

ಓ ವಿದ್ಯಾವಂತನೇ, ನೀನು ಯಾರು, ಭವಾನಿಯ ಸಂತಾನ ಯಾರು, ಮತ್ತು ನಿನ್ನ ಆಗಮನದ ಕಾರಣವೇನು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನನಗೆ ಹೇಳು; ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ನಿನ್ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ.

Verse 71

ब्राह्मण उवाच । श्रूयतां कोऽहमित्येतद्वक्तुं भूप न शक्यते । उपयोगनिमित्तं च सर्वत्रागमनक्रिया ॥ ७१ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು: ಕೇಳು. ಓ ರಾಜನೇ, ‘ನಾನು ಯಾರು’ ಎಂದು ಹಾಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಆಗಮನ-ಗಮನವು ಯಾವುದೋ ಪ್ರಯೋಜನದ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದಲೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

Verse 72

सुखदुःखोपभोगौ तु तौ देहाद्युपपादकौ । धर्माधर्मोद्भवौ भोक्तुं जंतुर्देहादिमृच्छति ॥ ७२ ॥

ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನುಭವವೇ ದೇಹಾದಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪ್ರಾಪ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ. ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಫಲವನ್ನು ಭೋಗಿಸಲು ಜೀವನು ದೇಹಾದಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ॥೭೨॥

Verse 73

सर्वस्यैव हि भूपाल जंतोः सर्वत्र कारणम् । धर्माधर्मौ यतस्तस्मात्कारणं पृच्छ्यते कुतः ॥ ७३ ॥

ಭೂಪಾಲನೇ! ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ‘ಕಾರಣ’ ಎಲ್ಲಿ ಎಂದು ಏಕೆ ಕೇಳಬೇಕು?॥೭೩॥

Verse 74

राजोवाच । धर्माधर्मौ न संदेहः सर्वकार्येषु कारणम् । उपभोगनिमित्तं च देहाद्देहांतरागमः ॥ ७४ ॥

ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಧರ್ಮಾಧರ್ಮಗಳೇ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಅವುಗಳ ಫಲಗಳಿಗೂ ಕಾರಣ. ಭೋಗಾರ್ಥವಾಗಿ ಜೀವನು ಒಂದು ದೇಹದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ದೇಹಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ॥೭೪॥

Verse 75

यत्त्वेतद्भवता प्रोक्तं कोऽहमित्येतदात्मनः । वक्तुं न शक्यते श्रोतुं तन्ममेच्चा प्रवर्तते ॥ ७५ ॥

ನೀವು ಹೇಳಿದ ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ಆತ್ಮವಿಚಾರವನ್ನು ನಿಜವಾಗಿ ಹೇಳಲೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಆದರೂ ಅದನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನನ್ನ ಆಸೆ ಉದಯಿಸಿದೆ॥೭೫॥

Verse 76

योऽस्ति योऽहमिति ब्रह्मन्कथं वक्तुं न शक्यते । आत्मन्येव न दोषाय शब्दोऽहमिति यो द्विजा ॥ ७६ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನೇ! ‘ಯಾರು ಇದ್ದಾನೆ’ ‘ಯಾರು ನಾನು’ ಎಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗದು. ದ್ವಿಜರೇ! ಆತ್ಮನಿಗೇ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗ ದೋಷವಲ್ಲ॥೭೬॥

Verse 77

ब्राह्मण उवाच । शब्दोऽहमिति दोषाय नात्मन्येवं तथैव तत् । अनात्मन्यात्मविज्ञानं शब्दो वा श्रुतिलक्षणः ॥ ७७ ॥

ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು— ‘ನಾನೇ ಶಬ್ದ’ ಎಂದು ಹೇಳುವುದು ದೋಷಕರ; ಆತ್ಮನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಹಾಗಲ್ಲ. ಅನಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುವುದು ದೋಷ; ‘ಶಬ್ದ’ವೆಂಬುದು ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರ.

Verse 78

जिह्वा ब्रवीत्यहमिति दंतौष्टतालुक नृप । एतेनाहं यतः सर्वे वाङ्निष्पादनहेतवः ॥ ७८ ॥

ಓ ನೃಪಾ! ನಾಲಿಗೆ ‘ನಾನು ಮಾತಾಡುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಹಲ್ಲು, ತುಟಿಗಳು, ತಾಲು ಸಹ ಸಹಕರಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಭಾವ ನಾಲಿಗೆಯಿಂದಲೇ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇವೆಲ್ಲ ವಾಕ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಸಹಾಯಕ ಕಾರಣಗಳಷ್ಟೇ.

Verse 79

किं हेतुभिर्वदूत्येषा वागेवाहमिति स्वयम् । तथापि वागहमेद्वक्तुमित्थं न युज्यते ॥ ७९ ॥

ಅವಳು ಕಾರಣಗಳ ಆಧಾರದಿಂದ ಏಕೆ ಹೇಳಬೇಕು? ವಾಕ್ಕೇ ಸ್ವತಃ ‘ನಾನೇ ವಾಕ್’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ‘ನಾನೇ ವಾಕ್’ ಎಂದು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.

Verse 80

पिंडः पृथग्यतः पुंसः शिरःपाण्यादिलक्षणः । ततोऽहमिति कुत्रैनां संज्ञां राजन्करोम्यहम् ॥ ८० ॥

ಓ ರಾಜನ್! ಶಿರಸ್ಸು, ಕೈಗಳು ಮೊದಲಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಈ ದೇಹಪಿಂಡ ಪುರುಷ (ಆತ್ಮ)ನಿಂದ ಬೇರೆ; ಹಾಗಾದರೆ ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯನ್ನು ಇದಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಿ?

Verse 81

यद्यन्योऽस्ति परः कोऽपि मत्तः पार्थिवसत्तम् । न देहोऽहमयं चान्ये वक्तुमेवमपीष्यते ॥ ८१ ॥

ಓ ಪಾರ್ಥಿವಸತ್ತಮ! ನನ್ನಿಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವ ಯಾರಾದರೂ ಇದ್ದರೆ ಇತರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಬಹುದು; ಆದರೆ ‘ನಾನು ಈ ದೇಹವಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬನು ಹೇಳುವುದು ಯುಕ್ತವಲ್ಲ.

Verse 82

यदा समस्तदेहेषु पुमानेको व्यवस्थितः । तददा हि को भवान्कोऽहमित्येतद्विफलं वचः ॥ ८२ ॥

ಸರ್ವ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಒಬ್ಬನೇ ಪುರುಷ (ಆತ್ಮ) ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬ ಬೋಧ ಬಂದಾಗ, “ನೀನು ಯಾರು? ನಾನು ಯಾರು?” ಎಂಬ ಮಾತು ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 83

त्वं राजा शिबिका चेयं वयं वाहाः पुरः सराः । अयं च भवतो लोको न सदेतन्नृपोच्यते ॥ ८३ ॥

ನೀನು ರಾಜ, ಇದು ಶಿಬಿಕೆ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ), ನಾವು ಅದನ್ನು ಹೊರುವವರು—ಮುಂದೆ ಸಾಗುವವರು; ಆದರೂ ನಿನ್ನ ‘ರಾಜತ್ವ’ ನಿಜಸತ್ತ್ವವಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಮಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾಜನೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 84

वृक्षाद्दारु ततश्चेयं शिबिका त्वदधिष्टिता । क्व वृक्षसंज्ञा वै तस्या दारुसंज्ञाथवा नृप ॥ ८४ ॥

ಮರದಿಂದ ದಾರು (ಮರಕಟ್ಟು) ಉಂಟಾಗಿ, ಆ ದಾರಿನಿಂದ ಈ ಶಿಬಿಕೆ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ) ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮೇಲೆ ನೀನು ಆಸೀನನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಓ ನೃಪ, ಈಗ ಅದಕ್ಕೆ ‘ಮರ’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಿದೆ, ‘ದಾರು’ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಎಲ್ಲಿದೆ?

Verse 85

वृक्षारूढो महाराजो नायं वदति ते जनः । न च दारुणि सर्वस्त्वां ब्रवीति शिबिकागतम् ॥ ८५ ॥

ಓ ಮಹಾರಾಜ, ನೀನು ಮರದ ಮೇಲೆ ಏರಿರುವಾಗ ಜನರು ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನೀನು ಶಿಬಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವಾಗಲೂ ನಿನ್ನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಯಾರೂ ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ।

Verse 86

शिबिकादारुसंघातो स्वनामस्थितिसंस्थितः । अन्विष्यतां नृपश्रेष्टानन्ददाशिबिका त्वया ॥ ८६ ॥

ಈ ಶಿಬಿಕೆ (ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ) ಮರದ ತುಂಡುಗಳ ಗುಚ್ಛ ಮಾತ್ರ, ‘ಶಿಬಿಕೆ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗಾಗಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸು—ಇದು ವಿವೇಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಿ ಬೋಧ ಹಾಗೂ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವುದು।

Verse 87

एवं छत्रं शलाकाभ्यः पृथग्भावो विमृश्यताम् । क्व जातं छत्रमित्येष न्यायस्त्वयि तथा मयि ॥ ८७ ॥

ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಛತ್ರವು ಅದರ ಶಲಾಕೆಗಳಿಂದ ಬೇರೆ ಎಂಬ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು. “ಛತ್ರ ಎಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿತು?”—ಈ ನ್ಯಾಯ ನಿನಗೂ ನನಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 88

पुमान्स्त्री गौरजा बाजी कुंजरो विहगस्तरुः । देहेषु लोकसंज्ञेयं विज्ञेया कर्महेतुषु ॥ ८८ ॥

ಪುರುಷ-ಸ್ತ್ರೀ, ಹಸು-ಮೇಕೆ-ಕುದುರೆ, ಆನೆ-ಪಕ್ಷಿ-ಮರ—ಇವು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಹೆಸರುಗಳು ದೇಹಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವು; ಇವು ಕರ್ಮಹೇತುಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 89

पुमान्न देवो न नरो न पशुर्न च पादपः । शरीराकृतिभेदास्तु भूपैते कर्मयोनयः ॥ ८९ ॥

ಆತ್ಮನು ನಿಜವಾಗಿ ದೇವನಲ್ಲ, ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಿಯಲ್ಲ, ಮರದಲ್ಲ. ಓ ರಾಜನೇ, ಇವು ಕೇವಲ ದೇಹಾಕೃತಿಯ ಭೇದಗಳು; ಕರ್ಮಯೋನಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.

Verse 90

वस्तु राजेति यल्लेके यञ्च राजभटात्मकम् । तथान्यश्च नृपेत्थं तन्न सत्यं कल्पनामयम् ॥ ९० ॥

ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಜ’ ಎಂದು ವಾಸ್ತವ ವಸ್ತುವೆಂದು ಭಾವಿಸುವುದು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ರಾಜ-ಭಟ’ (ರಾಜ ಮತ್ತು ಸೇವಕರ ಸಮೂಹ) ರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುವುದು, ಮತ್ತು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಆಳುವವ’ ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಎಲ್ಲವೂ—ಪರಮಸತ್ಯವಲ್ಲ; ಅದು ಕಲ್ಪನಾಮಯ.

Verse 91

यस्तु कालांतरेणापि नाशसंज्ञामुपैति वै । परिणामादिसंभूतं तद्वस्तु नृप तञ्च किम् ॥ ९१ ॥

ಆದರೆ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ‘ನಾಶವಾಯಿತು’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು—ಪರಿಣಾಮಾದಿಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದುದು—ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ವಸ್ತು ನಿಜವಾಗಿ ಏನು?

Verse 92

त्वं राजा सर्वसोकस्य पितुः पुत्रो रिपो रिपुः । पत्न्याः पतिः पिता सूनोः कस्त्वं भूप वदाम्यहम् ॥ ९२ ॥

ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಶೋಕಗಳ ರಾಜನು; ತಂದೆಗೆ ಪುತ್ರ, ಶತ್ರುವಿಗೆ ಶತ್ರು. ಪತ್ನಿಗೆ ಪತಿ, ಮಗನಿಗೆ ತಂದೆ. ಹೇ ಭೂಪ, ನೀನು ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರು? ನಾನು ನಿನಗೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

Verse 93

त्वं किमेतच्चिरः किं तु शिरस्तव तथो दरम् । किमु पादादिकं त्वेतन्नैव किं ते महीपते ॥ ९३ ॥

ನಿನ್ನ ಈ ತಲೆ ಏನು? ನಿಜವಾಗಿ ನಿನ್ನ ‘ತಲೆ’ ಎಂದರೆ ಏನು—ಹಾಗೆಯೇ ನಿನ್ನ ಹೊಟ್ಟೆ ಏನು? ಈ ಪಾದಾದಿ ಅಂಗಗಳು ಏನು? ಹೇ ಮಹೀಪತೇ, ನಿನಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ‘ನಿನ್ನದು’ ಏನು ಇದೆ?

Verse 94

समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः । कोऽहमित्यत्र निपुणं भूत्वा चिंतय पार्थिव ॥ ९४ ॥

ದೇಹದ ಸಮಸ್ತ ಅಂಗಗಳು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಅಂಶಗಳಿಂದ ನೀನು ಬೇರ್ಪಟ್ಟು, ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೀಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇ ಪಾರ್ಥಿವ, ‘ನಾನು ಯಾರು?’ ಎಂಬ ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾಗಿ ಗಾಢವಾಗಿ ಚಿಂತಿಸು.

Verse 95

एवं व्यवस्थिते तत्त्वे मयाहमिति भावितुम् । पृथकूचरणनिष्पाद्यं शक्यं तु नृपते कथम् ॥ ९५ ॥

ತತ್ತ್ವವು ಈ ರೀತಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದಾಗ, ಹೇ ನೃಪತೇ, ‘ನಾನು’ ‘ನನ್ನದು’ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಳಿಸಬಹುದು? ಅದು ಬೇರೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿ ಕಾಯಬೇಕಾದದ್ದೆಂಬಂತೆ ಹೇಗೆ?