Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Verse 1

सनंदन उवाच । अथ व्याकरणं वक्ष्ये संक्षेपात्तव नारद । सिद्धरूपप्रबंधेन मुखं वेदस्य सांप्रतम् ॥ १ ॥

ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ನಾರದ, ಈಗ ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತೇನೆ, ಸಿದ್ಧರೂಪಗಳ ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪ್ರಬಂಧದ ಮೂಲಕ; ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಸ್ತುತ ಅದು ವೇದದ ಮುಖ, ಅಂದರೆ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವಾಗಿದೆ.

Verse 2

सुप्तिङंतं पदं विप्र सुपां सप्त विभक्तयः । स्वौजसः प्रथमा प्रोक्ता सा प्रातिपदिकात्मिका ॥ २ ॥

ಓ ವಿಪ್ರ, ‘ಪದ’ ಎಂದರೆ ಸುಪ್ ಅಥವಾ ತಿಙ್ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವದು. ಸುಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಲ್ಲಿ ಏಳು ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ಇವೆ. ‘ಸು–ಔ–ಜಸ್’ ಅನ್ನು ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ (ನಾಮಾಧಾರ) ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದೆ.

Verse 3

संबोधने च लिंगादावुक्ते कर्मणि कर्तरि । अर्थवत्प्रातिपदिकं धातुप्रत्ययवर्जितम् ॥ ३ ॥

ಸಂಬೋಧನದಲ್ಲಿಯೂ ಲಿಂಗಾದಿ ಬೋಧವಾಗುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೂ, ಕರ್ಮ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುವ ಅರ್ಥವಂತ ನಾಮಮೂಲವೇ ‘ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ’; ಅದು ಧಾತು ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯಯವರ್ಜಿತ.

Verse 4

अमौसशो द्वितीया स्यात्तत्कर्म क्रियते च यत् । द्वितीया कर्मणि प्रोक्तान्तरांतरेण संयुते ॥ ४ ॥

‘ಅಮ್, ಔ, ಶಸ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ. ಯಾವದಕ್ಕಾಗಿ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅದು ಕರ್ಮ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇತರ ಪದಗಳು ಬಂದರೂ ದ್ವಿತೀಯಾ ಕರ್ಮಾರ್ಥಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 5

टाभ्यांभिसस्तृतीया स्यात्करणे कर्तरीरिता । येन क्रियते तत्करणं सः कर्ता स्यात्करोति यः ॥ ५ ॥

‘ಟಾ, ಭ್ಯಾಮ್, ಭಿಸ್’ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ; ಇದು ಕರಣಾರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ, ಕೆಲ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕರ್ತೃಾರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅದು ಕರಣ; ಮಾಡುವವನು ಕರ್ತೃ.

Verse 6

ङेभ्यांभ्यसश्चतुर्थो स्यात्संप्रदाने च कारके । यस्मै दित्सा धारयेद्वै रोचते संप्रदानकम् ॥ ६ ॥

‘ಙೇ, ಭ್ಯಾಮ್, ಭ್ಯಸ್’ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಚತುರ್ಥೀ ವಿಭಕ್ತಿ; ಇದು ‘ಸಂಪ್ರದಾನ’ ಕಾರಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆ ಇರೋದು ಅಥವಾ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುವುದೋ—ಅದೇ ಸಂಪ್ರದಾನ.

Verse 7

पंचमी स्यान्ङसिभ्यांभ्यो ह्यपादाने च कारके । यतोऽपैति समादत्ते अपदत्ते च यं यतः ॥ ७ ॥

‘ಙಸಿ, ಭ್ಯಾಮ್, ಭ್ಯಃ’ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ; ಇದು ‘ಅಪಾದಾನ’ ಕಾರಕದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ವಸ್ತು ದೂರ ಹೋಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೋ, ಯಾವುದರಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೋ—ಅದೇ ಅಪಾದಾನ.

Verse 8

ङसोसामश्च षष्ठी स्यात्स्वामिसंबंधमुख्यके । ङ्योस्सुपः सप्तमी तु स्यात्सा चाधिकरणे भवेत् ॥ ८ ॥

ಙಸ್ ಮತ್ತು ಓಸಾಮ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಭಕ್ತಿ ಷಷ್ಠೀ; ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಾಮಿ–ಸ್ವತ್ವ (ಒಡೆಯ–ಸ್ವಾಮ್ಯ) ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಙ್ಯೋಸ್ ಮತ್ತು ಸುಪ್ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಬೋಧಿಸಲ್ಪಡುವ ವಿಭಕ್ತಿ ಸಪ್ತಮೀ; ಅದು ಅಧಿಕರಣದಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ ಆಧಾರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 9

आधारे चापि विप्रेंद्र रक्षार्थानां प्रयोगतः । ईप्सितं चानीप्सितं यत्तदपादानकं स्मृतम् ॥ ९ ॥

ಹೇ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ! ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಆಧಾರದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬಳಸಿದರೆ—ಅದು ಇಷ್ಟವಾದರೂ ಅನಿಷ್ಟವಾದರೂ—ಅದೇ ‘ಅಪಾದಾನ’ (ಪಂಚಮೀ-ಸಂಬಂಧ) ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 10

पंचमी पर्यणङ्योगे इतरर्तेऽन्यदिङ्मुखे । एतैर्योगे द्वितीया स्यात्कर्मप्रवचनीयकैः ॥ १० ॥

‘ಪರ್ಯಣಙ್’ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಇತರತ್ರ/ವರ್ಜನ’ (ಅಂದರೆ ‘ಇದನ್ನು ಹೊರತು/ಬಿಟ್ಟು’) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ ಮುಖವಾಗಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇವೇ ಕರ್ಮ-ಪ್ರವಚನೀಯಗಳಾಗಿ ಯೋಗವಾದರೆ ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಬರುತ್ತದೆ.

Verse 11

लक्षणेत्थंभूतोऽभिरभागे चानुपरिप्रति । अंतरेषु सहार्थे च हीने ह्युपश्च कथ्यते ॥ ११ ॥

‘ಉಪ’ ಎಂಬ ಪದವು ಲಕ್ಷಣ (ಸೂಚನೆ), ಇತ್ತಂಭೂತ (ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿರುವುದು), ‘ಅಭಿ’ (ಹತ್ತಿರ/ದಿಕ್ಕಿಗೆ), ಹಾಗೂ ಭಾಗ (ಅಂಶ) ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅನು, ಪರಿ, ಪ್ರತಿ’ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿಯೂ. ಇನ್ನೂ ‘ಅಂತರ’ (ಮಧ್ಯ/ಒಳಗೆ), ‘ಸಹ’ (ಜೊತೆ), ಮತ್ತು ‘ಹೀನ’ (ಕಡಿಮೆ/ನ್ಯೂನತೆ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಉಪ’ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 12

द्वितीया च चतुर्थी स्याञ्चेष्टायां गतिकर्मणि । अप्राणिषु विभक्ती द्वे मन्यकर्मण्यनादरे ॥ १२ ॥

ಚೇಷ್ಟಾ (ಪ್ರಯತ್ನ) ಹಾಗೂ ಗತಿ/ಕರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿತೀಯಾ ಮತ್ತು ಚತುರ್ಥೀ—ಎರಡೂ ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ಬರಬಹುದು. ಪ್ರಾಣರಹಿತ ವಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಮನ್ಯ’ (ಎಂದು ಭಾವಿಸುವುದು) ಕ್ರಿಯೆಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅನಾದರ (ಉಪೇಕ್ಷೆ) ಅರ್ಥದಲ್ಲೂ.

Verse 13

नमःस्वस्तिस्वधास्वाहालंवषड्योग ईरिता । चतुर्थी चैव तादर्थ्ये तुमर्थाद्भाववाचिनः ॥ १३ ॥

“ನಮಃ, ಸ್ವಸ್ತಿ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಾಹಾ, ಅಲಂ” ಹಾಗೂ ಯಜ್ಞೋಚ್ಚಾರ “ವಷಟ್” ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು ದತ್ವರ್ಥದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಥೀ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಅದರಿಗಾಗಿ’ (ತಾದರ್ಥ್ಯ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಚತುರ್ಥೀ, ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಂದ ‘-ತುಮ್’ ಪ್ರತ್ಯಯ ಇಚ್ಛಿತ ಕ್ರಿಯಾಭಾವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 14

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

ತೃತೀಯ ವಿಭಕ್ತಿ ಸಹಯೋಗ (ಜೊತೆ ಇರುವಿಕೆ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ನಿಂದಿತ ಅಂಗ/ಅವಯವದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷಣ ಬಂದಾಗಲೂ ತೃತೀಯವೇ. ಕಾಲ ಮತ್ತು ಭಾವ/ಸ್ಥಿತಿ ಸೂಚಿಸಲು ಸಪ್ತಮೀ, ಇಂತಹ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಷಷ್ಠಿಯೂ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 15

स्वामीश्वरोधिपतिभिः साक्षिदायादसूतकैः । निर्धारणे द्वे विभक्ती षष्टी हेतुप्रयोगके ॥ १५ ॥

‘ಸ್ವಾಮಿ, ಈಶ್ವರ, ಅಧಿಪತಿ, ಸಾಕ್ಷಿ, ದಾಯಾದ, ಸೂತಕ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ‘ನಿರ್ಧಾರಣೆ’ (ವಿಶೇಷ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೀಕರಣ) ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಕಾರಣಾರ್ಥ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿಯೇ ಉಪಯುಕ್ತ।

Verse 16

स्मृत्यर्थकर्मणि तथा करोतेः प्रतियत्नके । हिंसार्थानां प्रयोगे च कृतिकर्मणि कर्तरि ॥ १६ ॥

ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೃ’ ಧಾತುವಿನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯತ್ನ ಸೂಚಿಸುವ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ; ಹಿಂಸಾರ್ಥಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ; ಮತ್ತು ಕರ್ತನ ಸಂಕಲ್ಪಿತ ಉಪಕ್ರಮದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ—ಕರ್ತನೇ ಕರ್ತೃಸ್ಥಾನವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।

Verse 17

न कर्तृकर्मणोः षष्टी निष्टादिप्रतिपादिका । एता वै द्विविधा ज्ञेयाः सुबादिषु विभक्तिषु । भूवादिषु तिङतेषु लकारा दश वै स्मृताः ॥ १७ ॥

ಷಷ್ಠೀ ವಿಭಕ್ತಿ ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ‘ನಿಷ್ಠಾ’ ಮೊದಲಾದ ಕೃದಂತಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸುಬ್’ ಮೊದಲಾದ ನಾಮರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಕ್ತಿಗಳು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತು ‘ಭೂ’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳ ತಿಙಂತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ಲಕಾರಗಳು ಸ್ಮೃತವಾಗಿವೆ।

Verse 18

तिप्त संतीति प्रथमो मध्यमः सिप्थस्थोत्तमः । मिव्वस्मसः परस्मै तु पादानां चा मपनेदम् ॥ १८ ॥

‘ತಿಪ್ತ’ ಮತ್ತು ‘ಸಂತೀತಿ’—ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪ್ರಥಮ ಹಾಗೂ ಮಧ್ಯಮ ರೂಪಗಳು; ‘ಸಿಪ್ಥಸ್ಥ’ ಅತ್ಯುತ್ತಮ (ಅಂತಿಮ) ರೂಪ. ಪರಸ್ಮೈಪದದಲ್ಲಿ ಪಾದಾಂತ/ಪ್ರತ್ಯಯಾಂಶಗಳ ಲೋಪವೂ ವಿಧೇಯ—ಇದೇ ನಿಯಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥

Verse 19

त आतेंऽते प्रथमो मध्वः से आथे ध्वे तथोत्तमः । ए वहे मह आदेशा ज्ञेया ह्यन्ये लिङादिषु ॥ १९ ॥

ಪ್ರಥಮ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ‘ತ, ಆತೆ, ಂತೆ’; ನಂತರ ‘ಸೆ, ಆಥೆ’, ಮತ್ತು ‘ಧ್ವೇ’ ಉತ್ತಮ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಏ, ವಹೇ, ಮಹ’ ಎಂಬ ಆದೇಶರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಲಿಂಗಾದಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತರ ರೂಪಗಳನ್ನೂ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು॥

Verse 20

नाम्नि प्रयुज्यमाने तु प्रथमः पुरुषो भवेत् । मध्यमो युष्मदि प्रोक्त उत्तमः पुरुषोऽस्मदि ॥ २० ॥

ಹೆಸರು ಕರ್ತೃವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗವಾದಾಗ ಅದು ಪ್ರಥಮಪುರುಷವೆಂದು ಗಣ್ಯ. ‘ಯುಷ್ಮದ್’ ರೂಪ ಮಧ್ಯಮಪುರುಷವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ‘ಅಸ್ಮದ್’ ರೂಪ ಉತ್ತಮಪುರುಷ (ಆತ್ಮವಾಚಕ) ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ॥

Verse 21

भूवाद्या धातवः प्रोक्ताः सनाद्यन्तास्तथा ततः । लडीरितो वर्तमाने भूतेऽनद्यतने तथा ॥ २१ ॥

‘ಭೂ’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸನ್’ ಆದಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತವಾದ ಧಾತುಗಳನ್ನೂ. ನಂತರ ವರ್ತಮಾನಕಾಲಕ್ಕೆ ‘ಲಟ್’ ಲಕಾರ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅನದ್ಯತನ ಭೂತ (ಸಮೀಪ ಭೂತ) ಕಾಲಕ್ಕೂ ಹಾಗೆಯೇ॥

Verse 22

मास्मयोगे च लङ् वाच्यो लोडाशिषि च धातुतः । विध्यादौ स्यादाशिषि च लिङितो द्विविधो मुने ॥ २२ ॥

ಓ ಮುನೇ! ‘ಮಾ ಸ್ಮ’ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಲಙ್’ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು; ಆಶೀರ್ವಾದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಧಾತುವಿನಿಂದ ‘ಲೋಟ್’ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಧ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಆಶಿಷಾರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ‘ಲಿಂಗ್’ ಇರುತ್ತದೆ—ಹೀಗಾಗಿ ‘ಲಿಂಗ್’ ದ್ವಿವಿಧವೆಂದು ತಿಳಿ॥

Verse 23

लिडतीते परोक्षे स्यात् श्वस्तने लुङ् भविष्यति । स्यादनद्यतने लृटू च भविष्यति तु धातुतः ॥ २३ ॥

ಪರೋಕ್ಷ ಭೂತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಲಿಟ್’ ಲಕಾರ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ; ನಾಳೆಯ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಲುಙ್’ ಲಕಾರ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನದ್ಯತನ ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಧಾತುವಿನಂತೆ ‘ಲೃಟ್’ ಮತ್ತು ‘ಲೃಙ್’ ಲಕಾರಗಳೂ ಬರುತ್ತವೆ।

Verse 24

भूते लुङ् तिपस्यपौ च क्रियायां लृङ् प्रकीर्तितः । सिद्धोदाहरणं विद्धि संहितादिपुरः सरम् ॥ २४ ॥

ಭೂತಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ‘ಲುಙ್’ ಲಕಾರ ಮತ್ತು ‘ತಿಪ್, ತಸ್, ಝಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಉಪದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಶರ್ತಾರ್ಥ/ಸಂಭಾವ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ‘ಲೃಙ್’ ಲಕಾರ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದೆ. ಸಂಹಿತಾದಿ ವ್ಯಾಕರಣೋಪದೇಶದಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಇದನ್ನೇ ಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದು ತಿಳಿ।

Verse 25

दंडाग्रं च दधीदं च मधूदकं पित्रर्षभः । होतॄकारस्तथा सेयं लांगलीषा मनीषया ॥ २५ ॥

ಪಿತ್ರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ‘ದಂಡಾಗ್ರ’, ‘ದಧೀದ’, ‘ಮಧೂದಕ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಹೋತೃಕಾರ’ ಮತ್ತು ಈ ‘ಲಾಂಗಲೀಷಾ’ ಕೂಡ ಮನನಯುಕ್ತ ವಿವೇಕದಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।

Verse 26

गंगोदकं तवल्कार ऋणार्णं च मुनीश्वर । शीतार्तश्च मुनिश्रेष्ट सेंद्रः सौकार इत्यपि ॥ २६ ॥

ಮುನೀಶ್ವರನೇ! ‘ಗಂಗೋದಕ’, ‘ತವಲ್ಕಾರ’ (ವಲ್ಕಲವಸ್ತ್ರ) ಮತ್ತು ‘ಋಣಾರ್ಣ’ (ಋಣಭಾರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿವೆ. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ‘ಶೀತಾರ್ತ’, ‘ಸೇಂದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಸೌಕಾರ’ ಎಂಬುದೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ।

Verse 27

वध्वासनं पित्रर्थो नायको लवणस्तथा । त आद्या विष्णवे ह्यत्र तस्मा अर्घो गुरा अधः ॥ २७ ॥

ಇಲ್ಲಿ ‘ವಧ್ವಾಸನ’, ‘ಪಿತ್ರಾರ್ಥ’ ಕರ್ಮ, ‘ನಾಯಕ’ ಮತ್ತು ‘ಲವಣ’—ಇವುಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಭಾರಭಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಳಗೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು।

Verse 28

हरेऽव विष्णोऽवेत्येषादसोमादप्यमी अधाः । शौरी एतौ विष्णु इमौ दुर्गे अमू नो अर्जुनः ॥ २८ ॥

“ಹರೇ!” “ಓ ವಿಷ್ಣೋ!”—ಇದು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಉಚ್ಚಾರ. ಸೋಮಲೋಕದಿಂದಲೂ ಅಧೋಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ, ಶೌರೀ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು—ಈ ಇಬ್ಬರೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ದುರ್ಗತಿ ಹಾಗೂ ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ರಕ್ಷಿಸಲಿ; ವೀರ ಅರ್ಜುನನೂ ನಮ್ಮ ರಕ್ಷಕನಾಗಲಿ.

Verse 29

आ एवं च प्रकृत्यैते तिष्टंति मुनिसत्तम । षडत्र षण्मातरश्च वाक्छुरो वाग्धस्रिथा ॥ २९ ॥

ಹೀಗೆ, ಓ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇವು ತಮ್ಮ ಸ್ವಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲೇ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆರು—ಅಂದರೆ ಷಣ್ಮಾತೃಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೋತ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳು ಉಚ್ಚರಿತ ಧ್ವನಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ.

Verse 30

हरिश्शेते विभुश्चिंत्यस्तच्छेषो यञ्चरस्तंथा । प्रश्नस्त्वथ हरिष्षष्ठः कृष्णष्टीकत इत्यपि ॥ ३० ॥

ಅವನು ‘ಹರಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಶಯನಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅವನು ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪ್ರಭು, ಧ್ಯಾನಾರ್ಹ. ಅವನು ‘ಶೇಷ’ ಎಂದೂ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚರಿಸುವವನು ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ‘ಪ್ರಶ್ನ’ ಎಂಬ ನಾಮವೂ ಇದೆ; ‘ಹರಿ-ಷಷ್ಠ’ ಎಂದೂ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೃಷ್ಣ-ಷ್ಟೀಕತ’ ಎಂದೂ.

Verse 31

भवान्षष्ठश्च षट् सन्तः षट्ते तल्लेप एव च । चक्रिंश्छिंधि भवाञ्छौरिर्भवाञ्शौरिरित्यपि ॥ ३१ ॥

“ನೀನು ಷಷ್ಠನು; ಆರು ‘ಸಂತರು’ ಇದ್ದಾರೆ; ನಿನಗೆ ‘ಷಟ್-ಲೇಪ’ (ಆರು ವಿಧದ ತಿಲಕ/ಅಭಿಷೇಕ-ಚಿಹ್ನ)ವೂ ಇದೆ।” ಚಕ್ರಧಾರಿಯಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಛೇದಿಸು. ನೀನು ಶೌರೀ—ಶೌರೀ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧನು.

Verse 32

सम्यङ्ङनंतोंगच्छाया कृष्णं वंदे मुनीश्वर । तेजांसि मंस्यते गङ्गा हरिश्छेत्ता मरश्शिवः ॥ ३२ ॥

ಓ ಮುನೀಶ್ವರ, ನಾನು ಆ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ವಂದನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ—ಅವನು ಸಮ್ಯಕ್ ಅನಂತ, ಸರ್ವಗತ; ಅವನ ಕೇವಲ ಛಾಯೆಯಿಂದಲೇ ಪರಮಪದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾ ಅವನ ತೇಜೋಮಯ ವಿಭೂತಿಯಾಗಿ ಪೂಜ್ಯಳು; ಹರಿ ಪಾಪಛೇದಕ; ಶಿವನು ಕಲ್ಯಾಣಪ್ರದ, ಶುಭಕರನು.

Verse 33

राम ँकाम्यः कृप ँपूज्यो हरिः पूज्योऽर्च्य एव हि । रोमो दृष्टोऽबला अत्र सुप्ता इष्टा इमा यतः ॥ ३३ ॥

ರಾಮನೇ ಪರಮವಾಗಿ ಕಾಮ್ಯ ಆರಾಧ್ಯನು; ಕರುಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಪೂಜ್ಯನು. ನಿಜಕ್ಕೂ ಹರಿಯೇ ಪೂಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಅರ್ಚನೀಯ. ಇಲ್ಲಿ ರೋಮಾಂಚ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಈ ಅಸಹಾಯ ಸ್ತ್ರೀಯರು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ—ಆದ್ದರಿಂದ ಇದುವೇ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ ಅದ್ಭುತ.

Verse 34

विष्णुर्नभ्यो रविरयं गी फलं प्रातरच्युतः । भक्तैर्वद्योऽप्यंतरात्मा भो भो एष हरिस्तथा । एष शार्ङ्गी सैष रामः संहितैवं प्रकीर्तिता ॥ ३४ ॥

ಇವನೇ ವಿಷ್ಣು; ನಾಭಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯ ಉದಯಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಸ್ತುತಿಗೀತೆ, ಇದೇ ಅದರ ಫಲ; ಪ್ರಾತಃ ಅಚ್ಯುತನ ಸ್ಮರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಂತರಾತ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ಭಕ್ತರು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ—‘ಭೋ ಭೋ, ಇವನೇ ಹರಿ!’ ಇವನೇ ಶಾರ್ಙ್ಗಧಾರಿ, ಇವನೇ ರಾಮ; ಹೀಗೆ ಸಂಹಿತೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಯಿತು.

Verse 35

रामेणाभिहितं करोमि सततं रामं भजे सादरम् । रामेणापहृतं समस्तदुरितं रामाय तुभ्यं नमः । रामान्मुक्तिमभीप्सिता मम सदा रामस्य दासोऽस्म्यहम् । रामे रंजत् मे मनः सुविशदं हे राम तुभ्यं नमः ॥ ३५ ॥

ರಾಮನು ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ನಾನು ಸದಾ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ; ಗೌರವದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಭಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಮನೇ ನನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡಿದನು—ಹೇ ರಾಮ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಸದಾ ರಾಮನಿಂದಲೇ ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನಾನು ರಾಮನ ದಾಸನು. ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನಲ್ಲಿ ರಮಿಸಿ ಅತ್ಯಂತ ನಿರ್ಮಲವಾಗುತ್ತದೆ—ಹೇ ರಾಮ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.

Verse 36

सर्व इत्यादिका गोपाः सखा चैव पतिर्हरिः ॥ ३६ ॥

ಗೋಪಿಯರು ‘ಹೇ ಸರ್ವ…’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ; ಹರಿಯು ಅವರಿಗೆ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಸಖನೂ ಪತಿಯೂ (ಸ್ವಾಮಿಯೂ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

Verse 37

सुश्रीर्भानुः स्वयंभूश्च कर्ता रौ गौस्तु नौरिति । अनङ्घान्गोधुग्लिट् च द्वे त्रयश्चत्वार एव च ॥ ३७ ॥

ಪದಗಳು—ಸುಶ್ರೀ, ಭಾನು, ಸ್ವಯಂಭೂ, ಕರ್ತಾ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ರೌ’; ಮತ್ತು ‘ಗೌಃ’ ಹಾಗೂ ‘ನೌಃ’. ಮುಂದೆ ‘ಅನಙ್ಘಾನ್’ ಮತ್ತು ‘ಗೋಧುಗ್ಲಿಟ್’; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಖ್ಯಾ-ಗುಂಪುಗಳು—ಎರಡು, ಮೂರು, ನಾಲ್ಕು ಕೂಡ.

Verse 38

राजा पंथास्तथा दंडी ब्रह्महा पंच चाष्ट च । अष्टौ अयं मुने सम्राट् सविभ्रद्वपुङ्मनः ॥ ३८ ॥

ಹೇ ಮುನೇ, ಭಯಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೇಹ-ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಈ ಸಮ್ರಾಟ್‌ (ಕಾಲ/ಮೃತ್ಯು) ಅಷ್ಟರೂಪನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ—ರಾಜ, ಪಥ, ದಂಡಧಾರಿ ದಂಡೀ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಂತ, ಪಂಚಭೂತಗಳು, ಹಾಗೂ ಅಷ್ಟಸಮೂಹ।

Verse 39

प्रत्यङ् पुमान्महान् धीमान् विद्वान्षट् पिपठीश्च दोः । उशनासाविंमे पुंसि स्यारक्तलविरामकाः ॥ ३९ ॥

ಅಂತರ್ಮುಖ ಪುರುಷನು ಮಹಾನ್—ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ, ನಿಜವಾದ ವಿದ್ಯಾವಂತ. ಆ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಆರು (ಅಂತರ್ನಿಯಮಗಳು) ಸುಪಠಿತವೆಂದು, ಎರಡು (ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗಳು) ನಿಯಂತ್ರಿತವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಹೀಗಾಗಿ ರಾಗ-ಆಸಕ್ತಿಯ ವೇಗ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ।

Verse 40

राधा सर्वा गतिर्गोपी स्री श्रीर्धेनुर्वधूः स्वसा । गौर्नौरुपान् दूद्यौर्गोः क्षुत् ककुप्संवित्तु वा क्वचित् ॥ ४० ॥

ರಾಧೆಯೇ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶರಣು, ಪರಮಗತಿಯ ಗೋಪೀ. ಅವಳೇ ಶ್ರೀ (ಲಕ್ಷ್ಮೀ)—ಹಸುವೂ, ವಧುವೂ, ಸಹೋದರಿಯೂ. ಅವಳೇ ಗೋವು, ದೋಣಿ, ಪಾದುಕ, ಹಾಲು ಆಗುತ್ತಾಳೆ; ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಸಿವು, ದಿಕ್ಕು, ಚೇತನಾರೂಪವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ।

Verse 41

रुग्विडुद्भाः स्रियास्तपः कुलं सोमपमक्षि च । ग्रामण्यंबुरवलप्वेवं कर्तृ चातिरि वातिनु ॥ ४१ ॥

ಅವನೇ (ಭಗವಾನ್) ಋಗ್ವೇದದ ಮೂಲ, ಪ್ರಕಾಶಿತ ತೇಜಸ್ಸು, ಶ್ರೀ-ಸಂಪತ್ತು, ತಪಸ್ಸು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುಲ, ಸೋಮಪಾನಿ, ಸರ್ವದರ್ಶಿ ಕಣ್ಣು, ಸಮುದಾಯಗಳ ನಾಯಕ, ಸಾಗರಸಮಾನ, ರಕ್ಷಕ, ಕರ್ತೃ, ಅತುಲ/ಅನುತ್ತರ, ಮತ್ತು ವೇಗಗಾಮಿ ವಾಯು।

Verse 42

स्वनहुच्च विमलद्यु वाश्वत्वारीदमेव च । एतद्ब्रह्माहश्च दंडी असृक्किंचित्त्यदादि च ॥ ४२ ॥

ಮುಂದೆ ಇವು ಪವಿತ್ರ/ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಪದಗಳು—‘ಸ್ವನಹುಚ್ಚ’, ‘ವಿಮಲದ್ಯು’, ‘ವಾಶ್ವತ್ವಾರಿ’, ‘ಇದಮ್ ಏವ’, ‘ಏತದ್’, ‘ಬ್ರಹ್ಮಾಹ’, ‘ದಂಡೀ’, ‘ಅಸೃಕ್’, ‘ಕಿಂಚಿತ್’, ‘ತ್ಯದ್’ ಇತ್ಯಾದಿ।

Verse 43

एतद्वे भिद्गवाक्गवाङ् गोअक् गोङ्गोक् गोङ् । तिर्यग्यकृच्छकृच्चैव ददद्भवत्पचत्तुदत् ॥ ४३ ॥

ಇದು ಧ್ವನಿ-ವಿಭಾಗ— “ಗವಾಕ್, ಗವಾಂಗ್; ಗೋ’ಕ್; ಗೋಂಗೋಕ್; ಗೋಂಗ್” ಎಂದು. ಹಾಗೆಯೇ ತಿರ್ಯಕ್/ವಿಕೃತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಕೃಚ್ಛ-ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿಯೂ— “ದದದ್, ಭವತ್, ಪಚತ್, ತುದತ್” ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।

Verse 44

दीव्यद्धनुश्च पिपठीः पयोऽदःसुमुमांसि च । गुणद्रव्य क्रियायोगांस्रिलिंगांश्च कति ब्रुवे ॥ ४४ ॥

“ದೀವ್ಯದ್ದನುಃ, ಪಿಪಠೀಃ, ಪಯೋ’ದಃ, ಸು-ಮುಮಾಂಸಿ” ಇತ್ಯಾದಿ ಪದಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಗುಣ, ದ್ರವ್ಯ, ಕ್ರಿಯೆ, ಯೋಗ/ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ರೂಪಗಳು— ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸಲಿ?

Verse 45

शुक्तः कीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः स्वयंभूः कर्ता च माता चैव व पिता च ना ॥ ४५ ॥

ಅವನು ವಾಕ್ಯದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುವವನು, ಮಧುರ ರಸದ ಸಾರ, ಪರಮ ಪವಿತ್ರನು; ಎಲ್ಲರ ನಾಯಕ, ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿ, ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಥನು. ಅವನು ಸ್ವಯಂಭೂ, ಸರ್ವಕರ್ತನು; ನಮಗೆ ಅವನೇ ತಾಯಿ, ಅವನೇ ತಂದೆ.

Verse 46

सत्यानाग्यास्तथा पुंसो मतभ्रमरदीर्घपात् । धनाकृसोमौ चागर्हस्तविर्ग्रथास्वर्णन्बहू ॥ ४६ ॥

ಪುರುಷನಿಗೆ ಸತ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಂಚನೆರಹಿತತೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅಭಿಪ್ರಾಯಭ್ರಮ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ ಪತನ (ವಿನಾಶ)ವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು. ಧನಲೋಭ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ/ವೀರ್ಯ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು; ನಿಂದ್ಯ ಜೀವನೋಪಾಯ, ಗೊಂದಲದ ವಿರೋಧಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರದ ಅತಿಯಾದ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೇವಿಸಬಾರದು।

Verse 47

रिमपव्विषाद्वजातानहो तथा सर्वं विश्वोभये चोभौ अन्यांतरेतराणि च ॥ ४७ ॥

ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ವಿಷಾದದಿಂದ ಅವುಗಳ ಫಲಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವು— ದ್ವಂದ್ವಗಳ ಎರಡೂ ಅಂಚುಗಳಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರಾಶ್ರಿತ ಸಂಬಂಧಗಳಾಗಿ— ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತದೆ।

Verse 48

उत्तरश्चोत्तमो नेमस्त्वसमोऽथ समा इषः । पूर्वोत्तरोत्तराश्चैव दक्षिणश्चोत्तराधरौ ॥ ४८ ॥

‘ಉತ್ತರ’ವು ಶ್ರೇಷ್ಠ; ‘ನೇಮಸ್’ವು ಅಸಮ; ನಂತರ ‘ಇಷಾ’ ಸಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪೂರ್ವೋತ್ತರ’ ಮತ್ತು ‘ಉತ್ತರಾ’; ‘ದಕ್ಷಿಣ’ವು ‘ಉತ್ತರಾಧರ’ದೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಯಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ.

Verse 49

अपरश्चतुरोऽप्येतद्यावत्तत्किमसौ द्वयम् । युष्मदस्मञ्च प्रथमश्चरमोल्पस्तथार्धकः ॥ ४९ ॥

ಇನ್ನೂ ‘ಏತದ್’ದಿಂದ ‘ತತ್’ವರೆಗೆ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ರೂಪಗಳೂ ಇವೆ; ಮತ್ತು ‘ಕಿಮ್’ ಹಾಗೂ ‘ಅಸೌ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಸರ್ವನಾಮಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಯುಷ್ಮದ್’ ‘ಅಸ್ಮದ್’ಗಳ ಮೊದಲ ಹಾಗೂ ಕೊನೆಯ ರೂಪಗಳು, ‘ಅಲ್ಪ’ ಮತ್ತು ‘ಅರ್ಧಕ’ ರೂಪಗಳೂ ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗಿವೆ.

Verse 50

नोरः कतिपयो द्वे च त्रयो शुद्धादयस्तथा । स्वेकाभुविरोधपरि विपर्ययश्चाव्ययास्तथा ॥ ५० ॥

‘ನೋರಃ’, ‘ಕತಿಪಯಃ’, ‘ದ್ವೇ’, ‘ಚ’, ‘ತ್ರಯಃ’ ಹಾಗೂ ‘ಶುದ್ಧ’ ಮೊದಲಾದ ಪದಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ವ’, ‘ಏಕ’, ‘ಅಭು’, ‘ವಿರೋಧ’, ‘ಪರಿ’, ‘ವಿಪರ್ಯಯ’—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅವ್ಯಯಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 51

तद्धिताश्चाप्यपत्यार्थे पांडवाः श्रैधरस्तथा । गार्ग्यो नाडायनात्रेयौ गांगेयः पैतृष्वस्रीयः ॥ ५१ ॥

ವಂಶ/ಸಂತಾನಾರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ತದ್ದಿತ ಪ್ರತ್ಯಯಗಳನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ‘ಪಾಂಡವ’ ‘ಶ್ರೈಧರ’ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಗಾರ್ಗ್ಯ’, ‘ನಾಡಾಯನ’, ‘ಆತ್ರೇಯ’, ‘ಗಾಂಗೇಯ’, ‘ಪೈತೃಷ್ವಸ್ರೀಯ’ ಎಂಬ ರೂಪಗಳೂ ಜನಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 52

देवतार्थे चेदमर्थे ह्यैद्रं ब्राह्मो हविर्बली । क्रियायुजोः कर्मकर्त्रोर्धैरियः कौङ्कुमं तथा ॥ ५२ ॥

ಉದ್ದೇಶ ದೇವತೆಗಳಿಗಾಗಿ ಇದ್ದರೆ ಅದು ‘ಐದ್ರ’ (ಇಂದ್ರಸಂಬಂಧಿ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಬ್ರಾಹ್ಮ (ವೈದಿಕ/ಪವಿತ್ರ) ಉದ್ದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಹವಿಸ್’ ಮತ್ತು ‘ಬಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಯೋಚಿಸುವವನಿಗೂ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡುವ ಕರ್ತನಿಗೂ ಧೈರ್ಯ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಕೌಙ್ಕುಮ’ (ಕುಂಕುಮ/ಕೇಸರಿ) ಪ್ರಯೋಗವೂ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 53

भवाद्यर्थे तु कानीनः क्षत्रियो वैदिकः स्वकः । स्वार्थे चौरस्तु तुल्यार्थे चंद्रवन्मुखमीक्षते ॥ ५३ ॥

‘ಭವ’ ಮೊದಲಾದ ಅರ್ಥಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪದ ‘ಕಾನೀನ’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಕ್ಷತ್ರಿಯ’; ವೈದಿಕ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಸ್ವಕ’। ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಇದು ‘ಚೋರ’; ತೂಲ್ಯಾರ್ಥ/ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ‘ಚಂದ್ರಸಮಾನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವನು’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।

Verse 54

ब्राह्मणत्वं ब्राह्मणता भावे ब्राह्मण्यमेव च । गोमान्धनी च धनवानस्त्यर्थे प्रमितौ कियान् ॥ ५४ ॥

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವ’, ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣತಾ’, ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯ’—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಭಾವ/ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಗೋಮಾನ’, ‘ಧಾನವಾನ್/ಧನವಾನ್’, ‘ಧನವಾನ್’—ಇವುಗಳೂ ಒಂದೇ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಹಾಗಾದರೆ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಭೇದ?

Verse 55

जातार्थे तुंदिलः श्रद्धालुरौन्नत्त्ये तु दंतुरः । स्रग्वी तपस्वी मेधावी मायाव्यस्त्यर्थ एव च ॥ ५५ ॥

ಜನ್ಮಸ್ಥಿತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ತುಂಡಿಲ’; ಶ್ರದ್ಧೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರದ್ಧಾಳು’; ಉನ್ನತತ್ವ/ಔನ್ನತ್ಯದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ‘ದಂತುರ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸ್ರಗ್ವೀ’ (ಮಾಲಾಧಾರಿ), ‘ತಪಸ್ವೀ’, ‘ಮೇಧಾವೀ’, ‘ಮಾಯಾವೀ’—ಇವುಗಳೂ ಉದ್ದಿಷ್ಟ ಅರ್ಥಗಳೇ.

Verse 56

वाचालश्चैव वाचाटो बहुकुत्सितभाषिणि । ईषदपरिसमाप्तौ कल्पव्देशीय एव च ॥ ५६ ॥

ಅವನನ್ನು ‘ವಾಚಾಲ’ ಹಾಗೂ ‘ವಾಚಾಟ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅನೇಕ ನಿಂದ್ಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಎಂದೂ. ಮಾತನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಡುವವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪಿತ ಸೂಚನೆ/ಉಪದೇಶದಂತೆ ಮಾತನಾಡುವವನು ‘ಕಲ್ಪದೇಶೀಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 57

कविकल्पः कविदेश्यः प्रकारवचने तथा । पटुजातीयः कुत्सायां वैद्यपाशः प्रशंसने ॥ ५७ ॥

‘ಕವಿಕಲ್ಪ’ ಮತ್ತು ‘ಕವಿದೇಶ್ಯ’—ಈ ಎರಡೂ ‘ಪ್ರಕಾರ/ರೀತಿ’ ಹೇಳುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪಟುಜಾತೀಯ’ ಎಂಬುದು ನಿಂದಾರ್ಥದಲ್ಲಿ, ‘ವೈದ್ಯಪಾಶ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 58

वैद्यरूपो भूतपूर्वे मतो दृष्टचरो मुने । प्राचुर्यादिष्वन्नमयो मृण्मयः स्रीमयस्तथा ॥ ५८ ॥

ಓ ಮುನೇ! ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ವೈದ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವವನಾಗಿ ಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ದೇಶ-ಕಾಲದ ಪ್ರಾಚುರ್ಯಾನುಸಾರ ಅವನನ್ನು ಅನ್ನಮಯ, ಮೃಣ್ಮಯ ಹಾಗೂ ಶ್ರೀಮಯನೆಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

Verse 59

जातार्थे लज्जितोऽत्यर्थे श्रेयाञ्छ्रेष्टश्च नारद । कृष्णतरः शुक्लतमः किम आख्यानतोऽव्ययान् ॥ ५९ ॥

ಓ ನಾರದಾ! ಲೋಕಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾಗಿ ಲಜ್ಜಿತನಾದವನನ್ನೂ ‘ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ’ ಹಾಗೂ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗಾದರೆ ‘ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೃಷ್ಣ’ ‘ಅತಿಶಯ ಶುಕ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವ್ಯಯ-ವರ್ಣನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?

Verse 60

किंतरां चैवातितरामभिह्युच्चैस्तरामपि । परिमाणे जानुदघ्नं जानुद्वयसमित्यपि ॥ ६० ॥

ಅವುಗಳನ್ನು ‘ಕಿಂತರಾ’, ‘ಅತಿತರಾ’, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅಭಿಹ್ಯುಚ್ಚೈಸ್ತರಾ’ (ಅತಿಶಯ ಉನ್ನತ) ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ‘ಮೂಳೆವರೆಗೆ’ ಮತ್ತು ‘ಎರಡು ಮೂಳೆಗಳಿಗೆ ಸಮ’ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

Verse 61

जानुमात्रं च निर्द्धारे बहूनां च द्वयोः क्रमात् । कतमः कतरः संख्येयविशेषावधारणे ॥ ६१ ॥

ಪ್ರಮಾಣ ನಿರ್ಧಾರದಲ್ಲಿ ‘ಜಾನುಮಾತ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಹಾಗೂ ಎರಡರ ತೌಲನಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲೂ, ಎಣಿಸಬಹುದಾದ ಪರ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಲು ‘ಕತಮ’ ಮತ್ತು ‘ಕತರ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 62

द्वितीयश्च तृतीयश्च चतुर्थः षष्टपंचमौ । एतादशः कतिपयः कतिथः कति नारद ॥ ६२ ॥

ಎರಡನೆಯದು, ಮೂರನೆಯದು, ನಾಲ್ಕನೆಯದು; ಆರನೆಯದು ಮತ್ತು ಐದನೆಯದು—ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೆಲವು ‘ಕತಿಪಯ’ (ಕೆಲವು) ಎಂದು, ಕೆಲವು ‘ಕತಿಥ’ (ನಿಶ್ಚಿತ ಸಂಖ್ಯೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಓ ನಾರದಾ, ಅವು ಎಷ್ಟು?

Verse 63

विंशश्च विंशतितमस्तथा शततमादयः । द्वेधा द्वैधा द्विधा संख्या प्रकारेऽथ मुनीश्वर ॥ ६३ ॥

ಇಪ್ಪತ್ತು, ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದು, ನೂರನೆಯದು ಇತ್ಯಾದಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು—ಪ್ರಯೋಗಾನುಸಾರ ‘ದ್ವೇಧಾ’, ‘ದ್ವೈಧಾ’, ‘ದ್ವಿಧಾ’ ಎಂಬ ದ್ವಿರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಹೇ ಮುನೀಶ್ವರ।

Verse 64

क्रियावृत्तौ पंचकृत्वो द्विस्रिर्बहुश इत्यपि । द्वितयं त्रितपं चापि संख्यायां हि द्वयं त्रयम् ॥ ६४ ॥

ಕ್ರಿಯಾಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ‘ಐದು ಬಾರಿ’, ‘ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ಬಾರಿ’, ‘ಬಹು ಬಾರಿ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಇವೆ. ಸಂಖ್ಯಾಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ದ್ವಿತಯಂ’, ‘ತ್ರಿತಪಂ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಕೇವಲ ‘ಎರಡು’ ಮತ್ತು ‘ಮೂರು’ ಅನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.

Verse 65

कुटीरश्च शमीरश्च शुंडारोऽल्पार्थके मतः । त्रैणः पौष्णस्तुंडिभश्च वृंदारककृषीवलौ ॥ ६५ ॥

‘ಕುಟೀರ’, ‘ಶಮೀರ’, ‘ಶುಂಡಾರ’—ಇವು ‘ಅಲ್ಪಾರ್ಥಕ’ (ತುಚ್ಛ) ಅರ್ಥದ ಪದಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತ್ರೈಣ’, ‘ಪೌಷ್ಣ’, ‘ತುಂಡಿಭ’ ಸಮಾನಾರ್ಥಕಗಳು; ‘ವೃಂದಾರಕ’ ಮತ್ತು ‘ಕೃಷೀವಲ’ ಕೂಡ ಪರಸ್ಪರ ಪರ್ಯಾಯಗಳು.

Verse 66

मलिनो विकटो गोमी भौरिकीविधमुत्कटम् । अवटीटोवनाटे निबिडं चेक्षुशाकिनम् ॥ ६६ ॥

ಮಲಿನ, ವಿಕಟ ಮತ್ತು ದುರ್ವಾಸನೆಯುಳ್ಳ—ಭಯಾನಕ ರೂಪದವು; ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ವಾಸಿಸುವ, ಘನ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ನಿಬಿಡವಾಗಿರುವ, ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿನ ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಡುವ—ಇಂತಹ ಭೀಕರ ಸತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 67

निबिरीसमेषुकारी वित्तोविद्याञ्चणस्तथा । विद्याथुंचुर्बहुतिथं पर्वतः शृंगिणस्तथा ॥ ६७ ॥

ಹಾಗೆಯೇ ‘ನಿಬಿರೀಸ’, ‘ಮೇಷುಕಾರಿ’, ‘ವಿತ್ತೋವಿದ್ಯಾಞ್ಚಣ’, ‘ವಿದ್ಯಾಥುಂಚು’, ‘ಬಹುತಿಥ’ ಮತ್ತು ‘ಶೃಂಗಿನ್’ ಎಂಬ ಪರ್ವತ—ಇವುಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 68

स्वामी विषमरूप्यं चोपत्यकाधित्यका तथा । चिल्लश्च चिपिटं चिक्वं वातूलः कुतपस्तथा ॥ ६८ ॥

(ಆ ಭಗವಂತನು) ‘ಸ್ವಾಮಿ’, ‘ವಿಷಮರೂಪ್ಯ’—ಅಸಮಾನ ರೂಪಧಾರಿ; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಉಪತ್ಯಕಾಧಿತ್ಯಕಾ’; ‘ಚಿಲ್ಲ’, ‘ಚಿಪಿಟ’, ‘ಚಿಕ್ವ’; ‘ವಾತೂಲ’ ಮತ್ತು ‘ಕುತಪ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ।

Verse 69

वल्लश्व हिमेलुश्च कहोडश्चोपडस्ततः । ऊर्णायुश्च मरूतश्चैकाकी चर्मण्वती तथा ॥ ६९ ॥

ನಂತರ ‘ವಲ್ಲಶ್ವ’, ‘ಹಿಮೇಲು’, ‘ಕಹೋಡ’ ಮತ್ತು ಬಳಿಕ ‘ಉಪಡ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಊರ್ಣಾಯು’, ‘ಮರೂತ’, ‘ಏಕಾಕಿ’, ‘ಚರ್ಮಣ್ವತೀ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು।

Verse 70

ज्योत्स्ना तमिस्राऽष्टीवच्च कक्षीवद्य्रर्मण्वती । आसंदी वञ्च चक्रीवत्तूष्णीकां जल्पतक्यपि ॥ ७० ॥

ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನೆಯೂ ತಮಿಸ್ರವಾಗುತ್ತದೆ; ದೃಢವಾದುದೂ ಅಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ; ಆಶ್ರಯವಾಗಬೇಕಾದುದೇ ಸಂಕೋಚ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆಸಂದಿಯೂ ವಂಚನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಮೌನವಾಗಿ ಕೂತವನೂ ಒಳಗಿನ ಅಶಾಂತಿಯಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಮಾತಾಡುವವನಂತೆ.

Verse 71

कंभश्च कंयुः कंवश्च नारदकेतिः कंतुः कंतकंपौ शंवस्तथैव च । शंतः शंतिः शंयशंतौ शंयोहंयुः शुभंयुवत् ॥ ७१ ॥

(ಜಪಿಸಬೇಕಾದ ಇನ್ನೂ ಪವಿತ್ರ ನಾಮಗಳು:) ಕಂಭ, ಕಂಯು, ಕಂವ, ನಾರದಕೇತಿ, ಕಂತು, ಕಂತಕಂಪ, ಹಾಗೆಯೇ ಶಂವ; ಮತ್ತೂ ಶಂತ, ಶಂತಿ, ಶಂಯಶಂತೌ, ಶಂಯೋಹಂಯು, ಶುಭಂಯುವತ್।

Verse 72

भवति बगभूव भविता भविष्यति भवत्वभवद्भघवेच्चापि ॥ ७२ ॥

‘ಭವತಿ’, ‘ಬಗಭೂವ’, ‘ಭವಿತಾ’, ‘ಭವಿಷ್ಯತಿ’, ‘ಭವತು’, ‘ಅಭವತ್’—ಇಂತಹ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಗಳೂ ಅಂತतः ಭಗವಂತನಿಗೇ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಸಂಬೋಧನೆಗಳಾಗಿವೆ।

Verse 73

भूयादभूदभविष्यल्लादावेतानि रूपाणि । अत्ति जघासात्तात्स्यत्यत्त्वाददद्याद्द्विरघसदात्स्यत् ॥ ७३ ॥

‘ಭೂಯಾತ್’, ‘ಅಭೂತ್’, ‘ಭವಿಷ್ಯತ್’—ಇವು ಲಕಾರಾಂತ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅತ್ತಿ’, ‘ಜಘಾಸ’, ‘ತಾತ್ಸ್ಯತ್’, ‘ಅತ್ತ್ವಾತ್’, ‘ಅದದ್ಯಾತ್’, ‘ದ್ವಿರಘಸದಾತ್ಸ್ಯತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ಉದಾಹರಣಾರೂಪಗಳು.

Verse 74

जुहितो जुहाव जुहवांचकार होता होष्यति जुहोतु । अजुहोज्जुहुयाद्धूयादहौषीदहोष्यद्दीव्यति । दिदेव देविता देविष्यति च अदीव्यद्दीव्येद्दीव्याद्वै ॥ ७४ ॥

‘ಜುಹಿತ’, ‘ಜುಹಾವ’, ‘ಜುಹವಾಂಚಕಾರ’; ‘ಹೋತಾ’, ‘ಹೋಷ್ಯತಿ’, ‘ಜುಹೋತು’; ‘ಅಜುಹೋಃ’, ‘ಜುಹುಯಾತ್’, ‘ಧೂಯಾತ್’, ‘ಅಹೌಷೀತ್’, ‘ಅಹೋಷ್ಯತ್’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ದೀव्यತಿ’, ‘ದಿದೇವ’, ‘ದೇವಿತಾ’, ‘ದೇವಿಷ್ಯತಿ’, ‘ಅದೀव्यತ್’, ‘ದೀव्यೇತ್’, ‘ದೀव्यಾತ್’—ಇವೆಲ್ಲ ಶುದ್ಧ ಕ್ರಿಯಾರೂಪಗಳು.

Verse 75

अदेवीददेवीष्यत्सुनोति सुषाव सोता सोष्यति वै । सुनोत्वसुनोत्सुनुयात्सूयादशावीदसोष्युत्तुदति च ॥ ७५ ॥

‘ಅದೇವೀತ್’, ‘ಅದೇವೀಷ್ಯತ್’; ‘ಸುನೋತಿ’, ‘ಸುಷಾವ’; ‘ಸೋತಾ’, ‘ಸೋಷ್ಯತಿ’—ಇವು ರೂಪಗಳು. ‘ಸುನೋತು’, ‘ಅಸುನೋತ್’, ‘ಸುನುಯಾತ್’, ‘ಸೂಯಾತ್’; ‘ಅಶಾವೀತ್’, ‘ಅಸೋಷ್ಯುತ್’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ತುದತಿ’—ಇವೂ ಧಾತುರೂಪಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

Verse 76

तुतोद तोत्ता तोत्स्यति तुदत्वतुदत्तुदेत्तुद्याद्धि । अतौत्सीदतोत्स्यदिति च रुणद्धि रूरोध रोद्धा रोत्स्यति वै ॥ ७६ ॥

‘ತುದ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ—‘ತುತೋದ’, ‘ತೋತ್ತಾ’, ‘ತೋತ್ಸ್ಯತಿ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ತುದತ್’, ‘ತುದತ್ವ’, ‘ತುದೇತ್’, ‘ತುದ್ಯಾತ್’—ಇವು ರೂಪಗಳು. ‘ರುಧ್’ ಧಾತುವಿನಿಂದ—‘ಅತೌತ್ಸೀತ್’, ‘ಅತೋತ್ಸ್ಯತ್’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ರುಣದ್ದಿ’, ‘ರೂರೋಧ’, ‘ರೋದ್ದಾ’, ‘ರೋತ್ಸ್ಯತಿ’—ಇವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

Verse 77

रुणद्धु अरुणद्रुध्यादरौत्सीदारोत्स्यञ्च । तनोति ततान तनिता तनिष्यति तनोत्वतनोत्तनुयाद्धि ॥ ७७ ॥

‘ರುಣದ್ದ್ಹು’, ‘ಅರುಣತ್’, ‘ರುಧ್ಯಾತ್’, ‘ಅರೌತ್ಸೀತ್’, ‘ಆರೋತ್ಸ್ಯ’—ಇವು ರೂಪಗಳು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ತನೋತಿ’, ‘ತತಾನ’, ‘ತನಿತಾ’, ‘ತನಿಷ್ಯತಿ’, ‘ತನೋತು’, ‘ಅತನೋತ್’, ‘ತನುಯಾತ್’—ಇವೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಧಾತುರೂಪಗಳು.

Verse 78

अतनीञ्चातानीदतनिष्यत्क्रीणाति चिक्राय क्रेता क्रेष्यति क्रीणात्विति च । अक्रीणात्क्रीणात्क्रीणीयात्क्रीयादक्रैषीदक्रेष्यञ्चोरयति चोरयामास चोरयिता चोरयिष्यति चोरयतु ॥ ७८ ॥

(ಧಾತುರೂಪಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು:) ‘ಅವನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ’, ‘ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಇಟ್ಟ’, ‘ವಿಸ್ತರಿಸುವನು’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಅವನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾನೆ’, ‘ಖರೀದಿಸಿದ’, ‘ಕ್ರೇತಾ’, ‘ಖರೀದಿಸುವನು’, ‘ಖರೀದಿಸಲಿ’. ಮತ್ತೆ: ‘ಖರೀದಿಸಲಿಲ್ಲ’, ‘ಖರೀದಿಸಿದ’, ‘ಖರೀದಿಸಬೇಕು’, ‘ಖರೀದಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ’, ‘ಖರೀದಿಸಿಸಿದ’, ‘ಖರೀದಿಸಬೇಕಾದ’. ಹಾಗೆಯೇ: ‘ಅವನು ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ’, ‘ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಿದ’, ‘ಕಳ್ಳ’, ‘ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡುವನು’, ‘ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಲಿ’.

Verse 79

अचोरयञ्चोरयेच्चोर्यात् अचूचुरदचोरिष्यदित्येवं दश वै गणाः । प्रयोजके भावयति सनीच्छायां बुभूषति । क्रियासमभिहारे तु पंडितो बोभूयते मुने ॥ ७९ ॥

ಹೀಗೆ ‘ಅಚೋರಯತ್’, ‘ಚೋರಯೇತ್’, ‘ಚೋರ್ಯಾತ್’, ‘ಅಚೂಚುರತ್’, ‘ಅಚೋರಿಷ್ಯತ್’ ಇತ್ಯಾದಿ ರೂಪಗಳಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಹತ್ತು ಗಣಗಳು ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರಯೋಜಕ (ಕಾರಣ) ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಭಾವಯತಿ’—ಇತರನಿಂದ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸನೀಚ್ಛಾ (ಇಚ್ಛಾರ್ಥ) ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಬುಭೂಷತಿ’—ಆಗಲು/ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕ್ರಿಯಾ-ಸಮಭಿಹಾರ (ಇಂಟೆನ್ಸಿವ್) ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ಪಂಡಿತ ‘ಬೋಭೂಯತೇ’—ಮರುಮರು ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ಬಲದಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಓ ಮುನೇ।

Verse 80

तथा यङ्लुकि बोभवीति च पठ्यते । पुत्रीयतीत्यात्मनीच्छायां तथाचारेऽपि नारद । अनुदात्तञितो धातोः क्रियाविनिमये तथा ॥ ८० ॥

ಹಾಗೆಯೇ ಯಙ್-ಲುಕ್ (ಯಙ್ ಪ್ರತ್ಯಯ ಲೋಪ) ಆಗಿದಾಗ ‘ಬೋಭವೀತಿ’ ಎಂಬ ರೂಪವೂ ಪಠ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪುತ್ರೀಯತಿ’ ಎಂಬುದು ಆತ್ಮ-ಇಚ್ಛಾರ್ಥದಲ್ಲಿ—‘ಪುತ್ರನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ’—ಎಂದು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿಯೂ, ಓ ನಾರದ. ಹಾಗೆಯೇ ಅನುದಾತ್ತ-ಞಿತ್ ಗುರುತುಳ್ಳ ಧಾತುವಿಗೆ ಕ್ರಿಯಾ-ವಿನಿಮಯ (ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆ) ಸಹ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ।

Verse 81

निविशादेस्तथा विप्र विजानीह्यात्मनेपदम् । परस्मैपदमाख्यातं शेषात्कर्तारि शाब्दिकैः ॥ ८१ ॥

ಓ ವಿಪ್ರ, ‘ನಿವಿಶ್’ ಮೊದಲಾದ ಧಾತುಗಳನ್ನು ಆತ್ಮನೇಪದದಲ್ಲೇ ತಿಳಿದು ಬಳಸು. ಉಳಿದ ಧಾತುಗಳಿಗೆ ಕರ್ತರಿ (ಸಕ್ರಿಯಾರ್ಥ) ಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣಪಂಡಿತರು ಪರಸ್ಮೈಪದವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದಾರೆ।

Verse 82

ञित्स्वरितेतश्च उभे यक्च स्याद्भावकर्मणोः । सौकर्यातिशयं चैव यदाद्योतयितुं मुने ॥ ८२ ॥

ಮತ್ತು ಞಿತ್ ಹಾಗೂ ಸ್ವರಿತ (ಗುರುತುಗಳು), ಹಾಗೆಯೇ ಯಕ್‌ನ ಎರಡೂ ರೂಪಗಳು—ಇವು ಭಾವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮ ಎರಡನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ; ಓ ಮುನೇ, ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸುಲಭತೆಯ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೋರಿಸಲು।

Verse 83

विवक्ष्यते न व्यापारो लक्ष्ये कर्तुस्तदापरे । लभंते कर्तृते पश्य पच्यते ह्योदनः स्वयम् ॥ ८३ ॥

ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಕರ್ತನಿಗೆ ನಿಜವಾದ ‘ವ್ಯಾಪಾರ’ ಇಲ್ಲ; ಜನರೇ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನೋಡು—ಅನ್ನವು ತಾನೇ ಬೇಯುವಂತೆ.

Verse 84

साधु वासिश्छिनत्त्येवं स्थाली पचति वै मुने । धातोः सकर्मकाद्भावे कर्मण्यपि लप्रत्ययाः ॥ ८४ ॥

ಸಾಧು! ಮುನೇ, ಹೀಗೆಯೇ—‘ವಾಸಿ ಕತ್ತರಿಸುತ್ತದೆ’ ‘ಸ್ಥಾಲಿ ಬೇಯಿಸುತ್ತದೆ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಧಾತು ಸಕರ್ಮಕವಾದರೂ ‘ಲ’ ಕೃತ್ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಭಾವಾರ್ಥದಲ್ಲೂ ಕರ್ಮಾರ್ಥದಲ್ಲೂ ಪ್ರಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.

Verse 85

तस्मै वाकर्मकाद्विप्र भावे कर्तरि कीर्तितः । फलव्यापरयोरेकनिष्टतायामकर्मकः ॥ ८५ ॥

ಆದುದರಿಂದ ವಿಪ್ರನೇ, ಭಾವವನ್ನಾಗಲಿ ಕರ್ತನನ್ನಾಗಲಿ ಹೇಳುವಾಗ ಫಲವೂ ವ್ಯಾಪಾರವೂ ಒಂದೇ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದರೆ ಆ ಧಾತುವನ್ನು ‘ಅಕರ್ಮಕ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ.

Verse 86

धातुस्तयोर्द्धर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः । गौणे कर्मणि द्रुह्यादेः प्रधाने नीहृकृष्वहाम् ॥ ८६ ॥

ಕರ್ತೃ–ಕರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಧರ್ಮಿಭೇದವಿದ್ದರೆ ಧಾತುವನ್ನು ‘ಸಕರ್ಮಕ’ ಎಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಮ ಗೌಣವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ‘ದ್ರುಹ್’ ಮೊದಲಾದವು; ಕರ್ಮ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುವಲ್ಲಿ ‘ನೀ, ಹೃ, ಕೃಷ್, ವಹ್, ಹಾ’ ಮೊದಲಾದವು ಉದಾಹರಣೆಗಳು.

Verse 87

बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया । प्रयोज्य कर्मण्यन्येषां ण्यंतानां लादयो मताः ॥ ८७ ॥

‘ತಿಳಿಯಿಸುವುದು’ ಮತ್ತು ‘ತಿನ್ನಿಸುವುದು’ ಅರ್ಥಗಳಿರುವ ಧಾತುಗಳಲ್ಲೂ, ಕರ್ಮವು ‘ಶಬ್ದ’ವಾಗಿ ಬರುವ ಶಬ್ದಕರ್ಮಕ ಧಾತುಗಳಲ್ಲೂ, ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಣ್ಯಂತ (ಪ್ರೇರಕ) ಪ್ರಯೋಗ ಸಾಧ್ಯ. ಇತರ ಧಾತುಗಳ ಣ್ಯಂತ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಂದ ಮಾಡಿಸುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಣಿಯಾಗಿ ಬಳಿಸಿದಾಗ ‘ಲ’ ಮೊದಲಾದ ಅಂತ್ಯಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಮತ.

Verse 88

फलव्यापारयोर्द्धातुराश्रये तु तिङः स्मृताः । फले प्रधानं व्यापारस्तिङ्र्थस्तु विशेषणम् ॥ ८८ ॥

ಫಲ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ—ಇವೆರಡಕ್ಕೂ ಆಶ್ರಯವಾದ ಧಾತುವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಿಙ್-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು ಸ್ಮೃತ. ಫಲಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರವೇ ಪ್ರಧಾನ; ತಿಙ್-ಅರ್ಥವು ವಿಶೇಷಣರೂಪವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ॥ ೮೮ ॥

Verse 89

एधितव्यमेधनीयमिति कृत्ये निदर्शनम् । भावे कर्मणि कृत्याः स्युः कृतः कर्तरि कीर्तिताः ॥ ८९ ॥

‘ಏಧಿತವ್ಯಂ’ ‘ಏಧನೀಯಂ’—ಇವು ಕೃತ್ಯ-ಪ್ರತ್ಯಯದ ನಿದರ್ಶನಗಳು. ಭಾವಾರ್ಥದಲ್ಲಾಗಲಿ ಕರ್ಮಣಿ-ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಾಗಲಿ ಕೃತ್ಯ-ಪ್ರತ್ಯಯಗಳು; ಕರ್ತರಿ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ‘ಕೃತ’ (ಕೃತಃ) ರೂಪ ಕೀರ್ತಿತ॥ ೮೯ ॥

Verse 90

कर्ता कारक इत्याद्या भूते भूतादि कीर्तितम् । गम्यादिगम्ये निर्दिष्टं शेषमद्यतने मतम् ॥ ९० ॥

ಭೂತ (ಅತೀತ) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ‘ಕರ್ತಾ’, ‘ಕಾರಕ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಅರ್ಥಗಳು ‘ಭೂತ’ ಮೊದಲಾದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿತ. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಗಮ್ಯ’ ಮೊದಲಾದ ಗಣವು ಗಮ್ಯ (ಪ್ರಾಪ್ಯ/ಬೋಧ್ಯ) ವಿಷಯಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ; ಉಳಿದವು ‘ಅದ್ಯತನ’ (ವರ್ತಮಾನ)ವೆಂದು ಮತ॥ ೯೦ ॥

Verse 91

अधिस्रीत्यव्ययीभावे यथाशक्ति च कीर्तितम् । रामाश्रितस्तत्पुरुषे धान्यार्थो यूपदारु च ॥ ९१ ॥

ಅವ್ಯಯೀಭಾವ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ‘ಅಧಿಸ್ರೀತ್ಯ’ ಎಂಬ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಯಥಾಶಕ್ತಿ ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ತತ್ಪುರುಷ ಸಮಾಸದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಾಶ್ರಿತ’ (ರಾಮನಲ್ಲಿ ಶರಣಾದವನು), ಹಾಗೆಯೇ ಧಾನ್ಯಾರ್ಥಕ ಪದಗಳು ಮತ್ತು ಯೂಪದಾರು (ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭದ ಮರ) ಉದಾಹರಣೆಗಳು॥ ೯೧ ॥

Verse 92

व्याघ्रभी राजपुरुषोऽक्षशौंडो द्विगुरुच्यते । पंचगवं दशग्रामी त्रिफलेति तु रूढितः ॥ ९२ ॥

‘ವ್ಯಾಘ್ರಭೀ’ (ಹುಲಿಗೆ ಭಯಪಡುವವನು) ‘ರಾಜಪುರುಷ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ; ಜೂಜುಗಾರನು ‘ಅಕ್ಷಶೌಂಡ’ ‘ದ್ವಿಗುರು’ ಎಂದು ಉಚ್ಯತೆ. ಐದು ಗೋ-ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಿಶ್ರಣ ‘ಪಂಚಗವ್ಯ’; ‘ದಶಗ್ರಾಮಿ’ ಹತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳ ಪ್ರಮಾಣ; ‘ತ್ರಿಫಲಾ’ ಮೂರು ಫಲಗಳ ರೂಢಿನಾಮ॥ ೯೨ ॥

Verse 93

नीलोत्पलं महाषष्टी तुल्यार्थे कर्मधारयः । अब्राह्मणो न ञि प्रोक्तः कुंभकारादिकः कृता ॥ ९३ ॥

‘ನೀಲೋತ್ಪಲ’ ಮೊದಲಾದ ಸಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ‘ಮಹಾಷಷ್ಠೀ’ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ತುಲ್ಯಾರ್ಥವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಧಾರಯ ಸಮಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅ-ಬ್ರಾಹ್ಮಣ’ ಪದದ ನಂತರ ‘ಞಿ’ ತದ್ಧಿತಪ್ರತ್ಯಯವನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ‘ಕುಂಭಕಾರ’ ಮೊದಲಾದ ರೂಪಗಳು ಸಿದ್ಧವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗಳೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

Verse 94

अन्यार्थे तु बहुव्रीहौ ग्रामः प्राप्तोदको द्विज । पंचगू रूपवद्भार्यो मध्याह्नः ससुतादिकः ॥ ९४ ॥

ಆದರೆ ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಸಮಾಸವು ಪದಗಳ ನೇರಾರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದಾಗ, ಓ ದ್ವಿಜ, ‘ಪ್ರಾಪ್ತೋದಕ ಗ್ರಾಮ’ (ನೀರು ಪಡೆದ ಗ್ರಾಮ), ‘ಪಂಚಗೂ’ (ಐದು ಹಸುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು), ‘ರೂಪವದ್ಭಾರ್ಯ’ (ಸುಂದರ ಪತ್ನಿಯುಳ್ಳವನು), ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸಸುತಾದಿಕ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ’ (ಸಹಚರ ಅಂಶಗಳೊಡನೆ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

Verse 95

समुच्चये गुरुं चेशं भजस्वान्वाचये त्वट ॥ च द्वयोः क्रमात् । भिक्षामानय गां चापि वाक्यमेवानयोर्भवेत् ॥ ९५ ॥

ಸಮುಚ್ಚಯ ವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಮತ್ತು ಈಶ್ವರ—ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಭಜಿಸಬೇಕು; ಎರಡು ವಿಕಲ್ಪ ವಿಧಿಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಾನುಸಾರ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಿಕ್ಷೆ ತರು’ ‘ಹಸುವನ್ನು ತರು’ ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಧಿಶಕ್ತಿ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿರುತ್ತದೆ.

Verse 96

इतरेतरयोगे तु रामकृष्णौ समाहृतौ । रामकृष्णं द्विज द्वै द्वै ब्रह्म चैकमुपास्यते ॥ ९६ ॥

ಇತರೆತರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮ’ ‘ಕೃಷ್ಣ’ ಎಂಬ ಎರಡು ನಾಮಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಓ ದ್ವಿಜ, ‘ರಾಮಕೃಷ್ಣ’ ಎಂದು ಎರಡು ಎಂದು ಹೇಳಿದರೂ ಉಪಾಸನೆ ಒಂದೇ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೇ ಆಗುತ್ತದೆ.