Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
ಸನಂದನನು ನಾರದನಿಗೆ ಜ್ಯೋತಿಷವು ಬ್ರಹ್ಮೋಪದಿಷ್ಟ ವಿದ್ಯೆ, ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿಗೆ ಯಶಸ್ಸು ನೀಡುವುದೆಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಯೋತಿಷದ ತ್ರಿವಿಭಾಗ—ಗಣಿತ, ಜಾತಕ, ಸಂಹಿತಾ—ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಗ್ರಹಗಳ ಯಥಾರ್ಥ ಸ್ಥಾನ, ಗ್ರಹಣಗಳು, ಮೂಲ-ಭಿನ್ನ-ತ್ರೈರಾಶಿಕ, ಕ್ಷೇತ್ರ-ವೃತ್ತ ಜ್ಯಾಮಿತಿ, ಜ್ಯಾ-ತ್ರಿಜ್ಯಾ ಗಣನೆ, ಶಂಕುವಿನಿಂದ ದಿಕ್ಕುನಿರ್ಣಯ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುಗ-ಮನ್ವಂತರ ಪ್ರಮಾಣ, ಮಾಸ-ವಾರ, ಅಧಿಕಮಾಸ, ತಿಥಿಕ್ಷಯ/ಆಯಾಮ, ಯೋಗಗಣನೆ ಮೂಲಕ ಪಂಚಾಂಗ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಂಹಿತಾ-ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಶಕುನ-ನಿಮಿತ್ತ, ಗರ್ಭಾಧಾನದಿಂದ ಉಪನಯನದವರೆಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು, ಪ್ರಯಾಣ/ಗೃಹ ಶಕುನಗಳು, ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಗೋಚರ, ಚಂದ್ರಬಲ, ರಾಹು ಮುಂತಾದ ಆಯ್ಕೆಕಾರಕಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಯಾ, ಕ್ರಾಂತಿ, ಪಾತ, ಯುತಿ-ಕಾಲ, ಗ್ರಹಣಮಾಪನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ರಾಶಿಸಂಜ್ಞೆ ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತೃತ ಜಾತಕದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । ज्योतिषांगं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा । यस्य विज्ञान मात्रेण धर्मसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ॥ १ ॥
ಸನಂದನನು ಹೇಳಿದರು—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ಜ್ಯೋತಿಷವೆಂಬ ವೇದಾಂಗವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅದರ ಜ್ಞಾನಮಾತ್ರದಿಂದಲೇ ಮನುಷ್ಯರಿಗೆ ಧರ್ಮಸಿದ್ಧಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 2
त्रिस्कंधं ज्यौतिषां शास्त्रं चतुर्लक्षमुदाहृतम् । गणितं जातकं विप्र संहितास्कंधसंज्ञिताः ॥ २ ॥
ಹೇ ವಿಪ್ರ! ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರವು ಮೂರು ಸ್ಕಂಧಗಳಾಗಿ, ನಾಲ್ಕು ಲಕ್ಷ ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದರ ವಿಭಾಗಗಳು ಗಣಿತ, ಜಾತಕ ಮತ್ತು ಸಂಹಿತಾ ಎಂಬುವುವು।
Verse 3
गणिते परिकर्मादि खगमध्यस्फुटक्रिंये । अनुयोगश्चंद्रसूर्यग्रहणं तचोदस्याकम् ॥ ३ ॥
ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಪರಿಕರ್ಮಾದಿ, ಖಗಮಧ್ಯದ ಸ್ಫುಟಕ್ರಿಯೆ, ಅನುಯೋಗ, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯಗ್ರಹಣಗಳ ಗಣನೆ ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ಕಾರಣನಿರ್ಣಯ ವಿಧಾನಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।
Verse 4
छाया श्रृङ्गोन्नतियुती पातसाधानमीरितम् । जातके राशिभेदाश्च ग्रहयोनिश्च योनिजम् ॥ ४ ॥
ಛಾಯಾ-ಶಂಕು, ಶೃಂಗ-ಯಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತಿ-ಮಾಪನಗಳಿಂದ ‘ಪಾತ’ (ಅವನತಿ) ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಜಾತಕದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಶಿಭೇದಗಳು, ಗ್ರಹ-ಯೋನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ ಜನಿಸುವ ಯೋನಿಜವು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 5
निषेकजन्मारिष्टानि ह्यायुर्दायो दशाक्रमः । कर्माजीवं चाष्टवर्गो राजयोगाश्च नाभसाः ॥ ५ ॥
ನಿಷೇಕ ಮತ್ತು ಜನ್ಮಕಾಲದ ಅರಿಷ್ಟ-ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಆಯುರ್ದಾಯ, ದಶಾಕ್ರಮ, ಕರ್ಮಾನುಸಾರ ಜೀವನೋಪಾಯ, ಅಷ್ಟವರ್ಗ, ರಾಜಯೋಗಗಳು ಹಾಗೂ ನಾಭಸ-ಯೋಗಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿವೆ.
Verse 6
चंद्रयोगाः प्रव्रज्याख्या राशिशीलं च दृक्फलम् । ग्रहभावफलं चैवाश्रययोगप्रकीर्णके ॥ ६ ॥
ಆಶ್ರಯ-ಯೋಗ ಪ್ರಕೀರ್ಣಕದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಯೋಗಗಳು, ‘ಪ್ರವ್ರಜ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಯೋಗ, ರಾಶಿಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುವ ಶೀಲ-ಸ್ವಭಾವ, ದೃಷ್ಟಿ-ಫಲಗಳು ಹಾಗೂ ಗ್ರಹ-ಭಾವ ಫಲಗಳು ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 7
अनिष्टयोगाः स्रीजन्मपलं निर्याणमेव च । नष्टजन्मविधानं च तथा द्रेष्काणलक्षणम् ॥ ७ ॥
ಅನಿಷ್ಟಯೋಗಗಳು, ಸ್ತ್ರೀಜನ್ಮದ ಫಲ, ಮರಣದ ಸೂಚನೆಗಳು, ನಷ್ಟ/ಅಜ್ಞಾತ ಜನ್ಮವಿವರ ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ವಿಧಾನ, ಹಾಗೂ ದ್ರೇಷ್ಕಾಣ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ಇವೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.
Verse 8
संहिताशास्त्ररूपं च ग्रहचारोऽब्दलक्षणम् । तिथिवासरनक्षत्रयोगतिथ्यर्द्धसंज्ञकाः ॥ ८ ॥
ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಹಿತಾ-ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸ್ವರೂಪ, ಗ್ರಹಚಾರ, ವರ್ಷದ ಲಕ್ಷಣಗಳು—ತಿಥಿ, ವಾರ, ನಕ್ಷತ್ರ, ಯೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ—ಮತ್ತು ಅರ್ಧತಿಥಿ (ತಿಥ್ಯರ್ಧ) ಸಂಬಂಧಿತ ಸಂಜ್ಞೆಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 9
मुहूर्तोपग्रहाः सूयसंक्रांतिर्गोचरः क्रमात् । चंद्रता राबलं चैव सर्वलग्रार्तवाह्वयः ॥ ९ ॥
ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮುಹೂರ್ತದ ಉಪಗ್ರಹಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ, ಗ್ರಹಗಳ ಗೋಚರ; ಚಂದ್ರನ ಸ್ಥಿತಿ, ರಾಹುವಿನ ಬಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಎಲ್ಲಾ ಲಗ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಋತುಕಾಲಗಳಿಂದ ದೊರಕುವ ಸೂಚನೆಗಳು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು।
Verse 10
आधानपुंससीमंतजातनामान्नभुक्तयः । चौलङ्कर्ण्ययणं मौंजी क्षुरिकाबंधनं तथा ॥ १० ॥
ಆಧಾನ, ಪುಂಸವನ, ಸೀಮಂತೋನ್ನಯನ, ಜಾತಕರ್ಮ, ನಾಮಕರಣ, ಅನ್ನಪ್ರಾಶನ; ಹಾಗೆಯೇ ಚೂಡಾಕರ್ಮ, ಕರ್ಣವೇಧ, ಉಪನಯನ, ಮೌಂಜೀಧಾರಣ (ಯಜ್ಞೋಪವೀತ), ಮತ್ತು ಕ್ಷುರಿಕಾಬಂಧನ—ಇವೆ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು।
Verse 11
समावर्तिनवैवाहप्रतिष्टासद्मलक्षणम् । यात्राप्रवेशनं सद्योवृष्टिः कर्मविलक्षणम् ॥ ११ ॥
ಸಮಾವರ್ತನ, ವಿವಾಹ, ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ, ಗೃಹಲಕ್ಷಣ—ಇವುಗಳ ನಿಮಿತ್ತಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಯಾತ್ರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶದ; ತಕ್ಷಣದ ಮಳೆಯೂ—ಇವೆ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಶೇಷ ಸೂಚನೆಗಳು।
Verse 12
उत्पत्तिलक्षणं चैव सर्वं संक्षेपतो ब्रुवे । एकं दश शतं चैव सहस्रायुतलक्षकम् ॥ १२ ॥
ಸೃಷ್ಟಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣ—ಒಂದು, ಹತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ, ಅಯುತ (ಹತ್ತು ಸಾವಿರ), ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ।
Verse 13
प्रयुतं कोटिसंज्ञां चार्बुदमब्जं च रर्ववकम् । निरवर्व च महापद्मं शंकुर्जलधिरेव च ॥ १३ ॥
ಅದಾದ ನಂತರ ಕ್ರಮವಾಗಿ—ಪ್ರಯುತ, ಕೋಟಿ, ಅರ್ಬುದ, ಅಬ್ಜ, ರರ್ವವಕ, ನಿರವರ್ವ, ಮಹಾಪದ್ಮ, ಶಂಕು, ಜಲಧಿ—ಇವು ಇನ್ನೂ ಮಹತ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳು।
Verse 14
अत्यं मध्यं परार्द्धं च संज्ञा दशगुणोत्तराः । क्रमादुत्क्रमतो वापि योगः कार्योत्तरं तथा ॥ १४ ॥
‘ಅತ್ಯ’, ‘ಮಧ್ಯ’, ‘ಪರಾರ್ಧ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ದಶಗುಣವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಯೋಗವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಮವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಫಲವನ್ನು ಕ್ರಮೇಣ ಸಾಧಿಸಬೇಕು.
Verse 15
हन्याद्गुणेन गुण्यं स्यात्तैनैवोपांतिमादिकान् । शुद्धेद्धरोयद्गुणश्चभाज्यांत्यात्तत्फलं मुने ॥ १५ ॥
ಗುಣದಿಂದಲೇ ಗುಣವಿರೋಧಿಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕು; ಅದೇ ಗುಣದಿಂದ ಉಪದೋಷಾದಿಗಳನ್ನು ಸಹ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕು. ಆಚರಣೆ ಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ಅದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಗುಣವು ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮುನೇ.
Verse 16
समांकतोऽथो वर्गस्यात्तमेवाहुः कृतिं बुधाः । अंत्यात्तु विषमात्त्यक्त्वा कृतिं मूलंन्यसेत्पृथक् ॥ १६ ॥
ಸಮ ಅಂಕಗಳಿಂದ ವರ್ಗವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಪಂಡಿತರು ಅದನ್ನೇ ‘ಕೃತಿ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಅಂಕವು ವಿಷಮವಾದರೆ, ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ‘ಕೃತಿ’ಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ‘ಮೂಲ’ ಭಾಗವಾಗಿ ಇಡಬೇಕು.
Verse 17
द्विगुणेनामुना भक्ते फलं मूले न्यसेत्क्रमात् । तत्कृतिं च त्यजेद्विप्र मूलेन विभजेत्पुनः ॥ १७ ॥
ಭಕ್ತನೇ, ಹೀಗೆ ದ್ವಿಗುಣ ಮಾಡಿ ಬಂದ ಫಲವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು. ನಂತರ, ವಿಪ್ರನೇ, ಆ ಮಧ್ಯವರ್ತಿ ಕೃತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಮೂಲವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ವಿಭಜನೆ/ಗಣನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 18
एवं मुहुर्वर्गमूलं जायते च मुनीश्वर । समत्र्यङ्कहतिः प्रोक्तो घनस्तत्रविधिः पदे ॥ १८ ॥
ಈ ರೀತಿ, ಮುನೀಶ್ವರನೇ, ಪುನಃ ಪುನಃ ವರ್ಗಮೂಲವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಸಮಾನ ಅಂಕಗಳ ಗುಣಫಲವನ್ನು ‘ಘನ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೂಡ ವಿಧಾನವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು.
Verse 19
प्रोच्यते विषमं त्वाद्यं समे द्वे च ततः परम् । विशोध्यं विषमादंत्याद्धनं तन्मूलमुच्यते ॥ १९ ॥
ಮೊದಲ ಪದವನ್ನು ವಿಷಮವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ನಂತರದ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸಮ. ಕೊನೆಯ ವಿಷಮ ಪದದಿಂದ ಅಗತ್ಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿತ ಮಾಡಿದಾಗ ಉಳಿಯುವುದೇ ಆ ಧನದ ಮೂಲ (ಆಧಾರ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 20
त्रिघ्नाद्भजन्मूलकृत्या समं मूले न्यसेत्फलम् । तत्कृतित्वेन निहतान्निघ्नीं चापि विशोधयेत् ॥ २० ॥
‘ತ್ರಿಘ್ನಾ’ ಎಂಬ ಔಷಧಿಯಿಂದ ಮೂಲಾಧಾರಿತ ಕೃತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅದರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಫಲವನ್ನು ಬೇರು ಬಳಿ ಇಡಬೇಕು. ಆ ಕರ್ಮದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಶತ್ರುಕೃತ್ಯೆಯಿಂದ ಬಾಧಿತರಾದವರು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ‘ನಿಘ್ನೀ’ ಎಂಬ ಪೀಡಕ ಶಕ್ತಿಯೂ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ನಿರ್ವೀರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 21
घनं च विषमादेवं घनमूलं मुर्हुभवेत् । अन्योन्यहारनिहतौ हरांशौ तु समुच्छिदा ॥ २१ ॥
ಹೀಗೆ ವಿಷಮ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಘನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಅದರ ಘನಮೂಲವು ಮರುಮರು ದೊರಕುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ಭಾಜಕ (ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಭಾಗಗಳು) ಪರಸ್ಪರದ ಹರದಿಂದ ನಿಹತವಾದಾಗ, ಹರ ಮತ್ತು ಹರಾಂಶ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಡಿದು ರದ್ದಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 22
लवा लवघ्नाश्च हरा हरघ्ना हि सवर्णनम् । भागप्रभागे विज्ञेयं मुने शास्रार्थचिंतकैः ॥ २२ ॥
ಮುನಿಯೇ, ‘ಲವ’ ‘ಲವಘ್ನಾ’ ಹಾಗೆಯೇ ‘ಹರ’ ‘ಹರಘ್ನಾ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಒಂದೇ ವರ್ಗದ ಹೆಸರುಗಳು (ಸವರ್ಣನಾಮ) ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಭಿನ್ನ ಮತ್ತು ಉಪಭಿನ್ನಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವವರು ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರಿಯಬೇಕು.
Verse 23
अनुबंधेऽपवाहे चैकस्य चेदधिकोनकः । भागास्तलस्थहारेण हरं स्वांशाधिकेन तान् ॥ २३ ॥
ಸೇರಿಕೆ (ಅನುಬಂಧ) ಮತ್ತು ಕಡಿತ (ಅಪವಾಹ)ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪದ ಹೆಚ್ಚು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದರೆ, ಕೆಳಗಿರುವ ಹರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕು; ನಂತರ ಆ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಅಂಶ ಸೇರಿಸಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಹರದಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು.
Verse 24
ऊनेन चापि गुणयेद्धनर्णं चिंतयेत्तथा । कार्यस्तुल्यहरां शानां योगश्चाप्यंततो मुने ॥ २४ ॥
ರಾಶಿ ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಗುಣನೆ ಮಾಡಿ ಫಲವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದ ಧನ ಅಥವಾ ಋಣವನ್ನು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಚಿಂತಿಸಬೇಕು. ಹರಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಗಗಳ ಸಮಹರಣ ಮಾಡಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಓ ಮುನಿಯೇ, ಯೋಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಅಂತಿಮ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಬೇಕು.
Verse 25
अहारराशौ रूप्यं तु कल्पयेद्धरमप्यथा । अंशाहतिश्छेदघातहृद्भिन्नगुणने फलम् ॥ २५ ॥
ಅಹಾರ-ರಾಶಿ (ಹರಗಳ ಸಮೂಹ) ಯಲ್ಲಿ ‘ರೂಪ್ಯ’ ಪದವನ್ನೂ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಧರ’ ಪದವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು. ಅಂಶಗಳ ಗುಣನೆ, ಛೇದಗಳ ಗುಣ (ಘಾತ), ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿಸಿ ಮಾಡಿದ ಗಣನೆಯಿಂದ ಫಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 26
छेदं चापि लवं विद्वन्परिवर्त्य हरस्य च । शेषः कार्यो भागहारे कर्तव्यो गुणनाविधिः ॥ २६ ॥
ಹೇ ವಿದ್ಯಾವಂತನೇ, ಛೇದ ಮತ್ತು ಲವವನ್ನು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಿಸಿ ಹರವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು. ಭಾಗಹಾರ (ಭಾಗಾಕಾರ ವಿಧಾನ) ದಿಂದ ಶೇಷವನ್ನು ಕಂಡು, ನಂತರ ಗುಣನ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು.
Verse 27
हारांशयोः कृती वर्गे घनौ घनविधौ मुने । पदसिद्ध्यै पदे कुर्यादथोरवं सर्वतश्च रवम् ॥ २७ ॥
ಓ ಮುನಿಯೇ, ಹಾರ ಮತ್ತು ಅಂಶ ಪಾಠಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಕೃತಿ-ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ, ಘನವಿಧಿಯಂತೆ ಘನಪಾಠವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು. ಪದಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪದದಲ್ಲೂ ಯಥೋಚಿತ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ಮಾಡಿ, ನಂತರ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುವ ನಾದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬೇಕು.
Verse 28
छेदं गुणं गुणं छेदं वर्गं मूलं पदं कृतिम् । ऋणं स्वं स्वमृणं कुर्यादृश्ये राशिप्रसिद्धये ॥ २८ ॥
ಫಲ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲು ಮತ್ತು ರಾಶಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಲು: ಛೇದವನ್ನು ಗುಣವೆಂದು, ಗುಣವನ್ನು ಛೇದವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸು; ವರ್ಗವನ್ನು ಮೂಲವನ್ನಾಗಿ, ಮೂಲವನ್ನು ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು; ಪದವನ್ನು ಕೃತಿಯನ್ನಾಗಿ, ಕೃತಿಯನ್ನು ಪದವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು; ಹಾಗೆಯೇ ಋಣವನ್ನು ಧನವಾಗಿಸಿ, ಧನವನ್ನು ಋಣವಾಗಿಸು.
Verse 29
अथ स्वांशाधिकोने तु लवाढ्यो नो हरो हरः । अंशस्त्वविकृतस्तत्र विलोमे शेषमुक्तवत् ॥ २९ ॥
ಇದೀಗ ಭಾಜಕವು ತನ್ನ ಸ್ವಾಂಶಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಭಾಗದಿಂದ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಭಾಗಫಲ (ಹರ) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ಬದಲಾಗಿ ಲವಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬೇಕು. ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಂಶ ಅಚಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ವಿಲೋಮ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಶೇಷವನ್ನು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂತೆ ಹೇಳಬೇಕು।
Verse 30
उद्दिष्टाराशिः संक्षिप्तौ हृतोंऽशै रहितो युतः । इष्टघ्नदृष्टेनैतेन भक्तराशिरनीशितः ॥ ३० ॥
ಉದ್ದಿಷ್ಟ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಳಿಸಿ, ಅಂಶಗಳಿಂದ ಭಾಗಿಸಿ, ಅಗತ್ಯಾನುಸಾರ ಕಡಿತ ಅಥವಾ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಿ—ಈ ‘ಇಷ್ಟಘ್ನ’ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ದೃಷ್ಟ ಫಲದಂತೆ ಭಕ್ತರಾಶಿ (ಭಾಗಫಲ-ರಾಶಿ) ಸರಿಯಾಗಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 31
योगोन्तरेणोनयुतोद्वितोराशीतसंक्रमे । राश्यंतरहृतं वर्गोत्तरं योसुतश्च तौ ॥ ३१ ॥
ಸೂರ್ಯನ ರಾಶಿ-ಸಂಕ್ರಮಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಂಭತ್ತೆರಡನ್ನು ತೆಗೆದು, ಅದನ್ನು ದ್ವಿಗುಣ ಮಾಡಿ, ಒಂಬತ್ತು ಸೇರಿಸಿ, ಯೋಗಾಂತರವನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಆ ಫಲವನ್ನು ರಾಶ್ಯಾಂತರ ಭೇದದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ, ಲಬ್ಧ ಮತ್ತು ಶೇಷ ಸೇರಿದ್ದುದೇ ಗಣಿತ ಮೌಲ್ಯವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।
Verse 32
गजग्रीष्टकृतिर्व्यैका दलिता चेष्टभाजिता । एकोऽस्य वर्गो दलितः सैको राशिः परो मतः ॥ ३२ ॥
ಒಂದು ಏಕಕವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದು, ಅದನ್ನು ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿ, ಕ್ರಿಯಾ-ನಿಯಮದಂತೆ ಭಾಗಿಸಿದರೆ, ಆ ಕಡಿತಗೊಂಡ ಪ್ರಮಾಣದ ವರ್ಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಏಕಕವೇ ನಂತರ ಸಿದ್ಧ ರಾಶಿಯೆಂದು ಮುನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 33
द्विगुणेष्टहृतं रूपं श्रेष्टं प्राग्रूपकं परम् । वर्गयोगांतरे व्येके राश्योर्वर्गोस्त एतयोः ॥ ३३ ॥
ಇಷ್ಟ ರಾಶಿಯಿಂದ ಭಾಗಿಸಿ ದೊರಕಿದ ರೂಪವನ್ನು ದ್ವಿಗುಣ ಮಾಡುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಪರಮ ‘ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಕ’ (ಪೂರ್ವರೂಪ) ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ವರ್ಗಯೋಗ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು, ಈ ಎರಡು ರಾಶಿಗಳ ವರ್ಗಫಲವನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ।
Verse 34
इष्टवगेकृतिश्चेष्टघनोष्टग्रौ च सौककौ । एषीस्यानामुभे व्यक्ते गणिते व्यक्तमेव च ॥ ३४ ॥
ಇಷ್ಟವಾದ ವರ್ಗೀಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು, ಚಲನ ಹಾಗೂ ಘನತ್ವದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಓಷ್ಠ–ಕಂಠ ನಿಯಮಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ‘ಏಷೀ’ ‘ಈಸ್ಯಾ’ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಗಣಿತದಲ್ಲಿಯೂ ‘ವ್ಯಕ್ತ’ವಾದ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿಧಾನವೇ ನಿರೂಪಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 35
गुणघ्नमूलोनयुतः सगुणार्द्धे कृतं पदम् । दृष्टस्य च गुणार्द्धो न युतं वर्गीकृतं गुणः ॥ ३५ ॥
ವರ್ಗಮೂಲವನ್ನು ಗುಣಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಪದದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ಗುಣಕದ ಅರ್ಧಾಂಶದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಮುಂದಿನ ಪದ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪರಿಗಣ್ಯ ರಾಶಿಯಲ್ಲಿ ಗುಣಕದ ಅರ್ಧಾಂಶವನ್ನು ಮೂಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅದೇ ಅರ್ಧಾಂಶ ವರ್ಗೀಕೃತವಾಗಿ ಗುಣಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 36
यदा लवोनपुम्राशिर्दृश्यं भागोनयुग्भुवा । भक्तं तथा मूलगुणं ताभ्यां साध्योथ व्यक्तवत् ॥ ३६ ॥
ದೃಶ್ಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಭಾಗವಾಗಿ—ವಿಭಜನೆ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸದ ಮೂಲಕ—ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದಾಗ, ಹಾಗೆಯೇ ಮೂಲ-ಗುಣವೂ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತದೆ; ಈ ಎರಡರಿಂದ ‘ವ್ಯಕ್ತ’ವಾದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷದಂತೆ ಫಲ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 37
प्रमाणेच्छे सजातीये आद्यंते मध्यगं फलम् । इच्छघ्नमाद्यहृत्सेष्टं फलं व्यस्ते विपर्ययात् ॥ ३७ ॥
ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಬಯಸುವ ಇಚ್ಛೆ ಸಮಜಾತೀಯ ವಿಷಯದತ್ತ ಇದ್ದಾಗ ಫಲವು ಆದಿ–ಅಂತ್ಯದ ನಡುವೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಚ್ಛೆಯೇ ನಾಶವಾದರೆ, ಮೊದಲ ಪ್ರೇರಣೆ ತೆಗೆದ ಬಳಿಕ ಉಳಿಯುವುದೇ ಫಲ; ಕ್ರಮವನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದರೆ ಫಲವೂ ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 38
पंचरास्यादिकेऽन्योन्यपक्षं कृत्वा फलच्छिदाम् । बहुराशिवधं भक्ते फलं स्वल्पवधेन च ॥ ३८ ॥
ಪಂಚರಾಶಿ ಮೊದಲಾದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪರಸ್ಪರ ವಿರೋಧಿ ‘ಪಕ್ಷ’ಗಳನ್ನು ಫಲವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವಂತೆ ಜೋಡಿಸಿದರೆ, ಅನೇಕ ರಾಶಿಗಳ (ಅಶುಭ) ಸಂಯೋಗಫಲವನ್ನು ಕೆಲವೇ ನಿರಸನದಿಂದಲೂ ನಾಶಮಾಡಬಹುದು.
Verse 39
इष्टकर्मवधेमूलं च्युतं मिश्रात्कलांतरे । मानघ्नकालश्चातीतकालाघ्नफलसंहृताः ॥ ३९ ॥
ಇಷ್ಟಕರ್ಮಗಳ ಪುಣ್ಯನಾಶದ ಮೂಲವು ಮಿಶ್ರ ಭಾವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದರೆ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ತಾನೇ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ಕಾಲ ಬಂದಾಗ, ಈಗಾಗಲೇ ಕಾಲದಿಂದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಫಲಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 40
स्वयोगभक्तानिघ्नाः स्युः संप्रयुक्तदलानि च । बहुराशिपलात्स्वल्पराशिमासफलं बहु ॥ ४० ॥
ಸ್ವಯೋಗ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರರಾದ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾದ ಪತ್ರದಳಗಳು ವಿಘ್ನನಾಶಕವಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತು ಪತ್ರಗಳ ಮಹಾರಾಶಿ ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ, ಸ್ವಲ್ಪ ಮಾಸವ್ರತವೂ ಅಪಾರ ಫಲ ನೀಡುತ್ತದೆ।
Verse 41
चेद्राशिविवरं मासफलांतरहृतं च यः । क्षेपा मिश्रहताः क्षेपोयोगभक्ताः फलानि च ॥ ४१ ॥
ರಾಶಿಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಮಾಸಫಲಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ, ‘ಕ್ಷೇಪ’ಗಳನ್ನು ‘ಮಿಶ್ರ’ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ಗುಣಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಕ್ಷೇಪಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ದೊರಕುವ ಮೌಲ್ಯಗಳೇ ಫಲಗಳು.
Verse 42
भजेच्छिदोंशैस्तैर्मिश्रै रूपं कालश्च पूर्तिकृत् । पूर्णोगच्छेत्समेध्यव्येसमेवर्गोर्द्धितेत्यतः ॥ ४२ ॥
ಆ ಮಿಶ್ರ ಭಿನ್ನಾಂಶಗಳ ಮೂಲಕ—ರೂಪ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ಕೊರತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ—ನಾರಾಯಣ ಹರಿಯನ್ನು ಭಜಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಂಸ್ಕಾರಯೋಗ್ಯವಾದುದರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣತೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಾಧಕನ ವರ್ಗ/ಸ್ಥಿತಿಯೂ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 43
व्यस्तं गच्छतं फलं यद्गुणवर्गं भचहि तत् । व्येकं व्येकगुणाप्तं च प्राध्नं मानं गुणोत्तरे ॥ ४३ ॥
ಫಲವನ್ನು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕಾದಾಗ, ಆ ಫಲವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿದ ಗುಣವರ್ಗದಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ದೊರಕುವ ಮಾನದಂತೆ, ಗುಣೋತ್ತರ ಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಮಾನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 44
भुजकोटिकृतियोगमूलं कर्णश्च दोर्भवेत् । श्रुतिकृत्यंतरपद कोटिर्दोः कर्णवर्गयोः ॥ ४४ ॥
ಭುಜಾಗ್ರ ಸಂಧಿಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ‘ಯೋಗ’ದ ಮೂಲ ‘ಕರ್ಣ’ವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಭುಜವೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅನುರೂಪವಾಗಿದೆ. ಕರ್ಣ ಮತ್ತು ಭುಜಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಧ್ಯಪದವೇ ‘ಕೋಟಿ’; ಅದು ಭುಜ‑ಕರ್ಣ ವರ್ಗಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ।
Verse 45
विंवरात्तत्कर्णपदं क्षेत्रे त्रिचतुरस्रके । राश्योरंतरवर्गेण द्विघ्ने घाते युते तयोः ॥ ४५ ॥
ತ್ರಿಕೋಣ ಅಥವಾ ಚತುರಸ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಕರ್ಣಪದವನ್ನು ‘ವಿಂವರ’ ವಿಧಾನದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಎರಡು ಪ್ರಮಾಣಗಳ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ತೆಗೆದು ಅವುಗಳ ಮೊತ್ತ ಮಾಡಬೇಕು; ಅಗತ್ಯವಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸವರ್ಗದ ದ್ವಿಗುಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು।
Verse 46
वर्गयोगोथ योगांतहंतिर्वर्गांतरं भवेत् । व्यास आकृतिसंक्षण्णोव्यासास्यात्परिधिर्मुने ॥ ४६ ॥
ವರ್ಗಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ ಘಾತ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಆ ಮೊತ್ತದ ಅಂತ್ಯ-ಹ್ರಾಸದಿಂದ ವರ್ಗಾಂತರ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮುನೇ, ಆಕೃತಿಯ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ವ್ಯಾಸ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸದಿಂದ ಪರಿಧಿ (ಪರಿಮಾಪ)ವೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Verse 47
ज्याव्यासयोगविवराहतमूलोनितोऽर्द्धितः । व्यासः शरः शरोनाञ्च व्यासाच्छरगुणात्पदम् ॥ ४७ ॥
ಜ್ಯಾ ವರ್ಗದಿಂದ ತ್ರಿಜ್ಯಾ ವರ್ಗವನ್ನು ಕಡಿತ ಮಾಡಿದಾಗ ಬರುವ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ವರ್ಗಮೂಲವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅರ್ಧ ಮಾಡಿದರೆ ‘ಶರ’ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶರ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ, ಧನುರ್ಜ್ಯಾ ಗುಣಧರ್ಮದಂತೆ ಬೇಕಾದ ‘ಪದ’ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 48
द्विघ्नं जीवाथ जीवार्द्धवर्गे शरहृते युते । व्यासोष्टतेभवेदेवं प्रोक्तं गणितकोविदैः ॥ ४८ ॥
ಮೊದಲು ‘ಜೀವಾ’ಯನ್ನು ದ್ವಿಗುಣಗೊಳಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಅದನ್ನು ಜೀವಾದ ಅರ್ಧದ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶರ’ದಿಂದ ಕಡಿತ ಮಾಡಿದ ಬಳಿಕ ಉಳಿದ ಮೊತ್ತವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಬೇಕು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಫಲ ‘ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು’ ಎಂದು ಗಣಿತಕೋವಿದರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ।
Verse 49
चापोननिघ्नः परिधिः प्रगङ्लः परिधेः कृते । तुर्यांशेन शरध्नेनाघेनिनाधं चतुर्गणम् ॥ ४९ ॥
ವ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತ ಗುಣಾಂಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ಪರಿಧಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಪರಿಧಿ ನಿರ್ಣಯದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ನಿಯಮದಂತೆ ಚತುರ್ಥಾಂಶ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿ ಚತುರ್ಗಣ ಕ್ರಮದಿಂದ ಗಣನೆ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 50
व्यासध्नं प्रभजेद्विप्र ज्या काशं जायते स्फुटा । ज्यांघ्रीषुध्नोवृत्तवर्गोबग्धिघ्नव्यासाढ्यमौर्विहृत् ॥ ५० ॥
ಹೇ ವಿಪ್ರ, ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟ ಜ್ಯಾ (ಧನುರ್ಜ್ಯಾ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಜ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವೃತ್ತಸಂಬಂಧಿತ ಮಾನಗಳ ವರ್ಗ, ವ್ಯಾಸ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳಿಂದ ಜ್ಯಾ-ತಂತು ನಿಯಮದಂತೆ ಫಲ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.
Verse 51
लब्धोनवृत्तवर्गाद्रिपदेर्धात्पतिते धनुः । स्थूलमध्यापृवन्नवेधो वृत्तांकाशेषभागिकः ॥ ५१ ॥
ವೃತ್ತದ ಶೇಷದ ವರ್ಗದಿಂದ ತ್ರಿಪದ (ಘನಮೂಲ) ತೆಗೆದಾಗ ಧನುಃ (ಧನುಷ್ಯಮಾನ) ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥೂಲಮಧ್ಯ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ‘ನವ-ವೇಧ’ವನ್ನು ವೃತ್ತಾಂಶದ ಶೇಷಭಾಗದಂತೆ ವಿಭಜಿಸಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.
Verse 52
वृत्तांगांशकृतिर्वेधनिप्रीयनकरामितौ । वारिव्यासहतं दैर्ध्यंवेधांगुलहतं पुनः ॥ ५२ ॥
ವ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿಯತಾಂಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ವೃತ್ತಾಂಗ (ಪರಿಧಿ) ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಸಮಾನದನ್ನು ನಖಾಂತ ಅಂಗುಲ-ವಿಸ್ತಾರದಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಮತ್ತೆ ದೈರ್ಘ್ಯವನ್ನು ವೇಧ-ಅಂಗುಲ ಏಕಕಗಳಿಂದ ಗುಣಿಸಿ ಗಣಿಸಬೇಕು.
Verse 53
खरवेंदुरामविहतं मानं द्रोणादिवारिणः । विस्तारायामवेधानांमंगुल्योन्यनाडिघ्नाः ॥ ५३ ॥
ದ್ರೋಣಾದಿ ದ್ರವಮಾನಗಳು ನಿಯತ ಗಣನೆಯಿಂದ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಸ್ತಾರ, ಆಯಾಮ ಮತ್ತು ವೇಧ (ಆಳ) ಮಾನಗಳು ಅಂಗುಲದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ನಾಡೀ ತನಕ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 54
रसांकाभ्राब्धिभिर्भक्ता धान्ये द्रोणादिकामितिः । उत्सेधव्यासदैर्ध्याणामंगुल्यान्यस्य नो द्विज ॥ ५४ ॥
ಹೇ ದ್ವಿಜನೇ! ‘ರಸ, ಅಂಕ, ಅಭ್ರ, ಅಬ್ಧಿ’ ಎಂಬ ಪದಗಳು ಸೂಚಿಸುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಧಾನ್ಯಮಾನದನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದರೆ ದ್ರೋಣಾದಿ ಇಷ್ಟಮಾಪಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಎತ್ತರ, ಅಗಲ, ಉದ್ದಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ ‘ಅಂಗುಳಿ’ (ಬೆರಳಿನ ಅಗಲ) ಯೇ.
Verse 55
मिथोघ्नाति भजेत्स्वाक्षेशैर्द्रोणादिमितिर्भवेत् । विस्ताराद्यं गुलान्येवं मिथोघ्नान्यपसांभवेत् ॥ ५५ ॥
‘ಮಿಥೋಘ್ನಾ’ ಎಂಬ ಮಾಪವನ್ನು ತನ್ನ ಅಂಗುಳಿ-ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ವಿಭಜಿಸಿದರೆ ದ್ರೋಣಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾಪಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಅಗಲ ಮೊದಲಾದ ರೇಖಾಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಇಂತಹ ಅನುಪಾತ ವಿಭಜನೆಯಿಂದ ‘ಗುಲಾ’ ಮೊದಲಾದ ಉಪಮಾಪಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 56
वाणेभमार्गणैर्लब्धं द्रोणाद्यं मानमादिशेत् । दीपशंकुतलच्छिद्रघ्नः शंकुर्भैवंभवेन्मुने ॥ ५६ ॥
ಮಾಪದಂಡ ಮತ್ತು ಮಾಪರೇಖೆಯಿಂದ ದೊರಕಿದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ದ್ರೋಣಾದಿ ಮಾಪಸಮೂಹವನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸಬೇಕು. ಹೇ ಮುನೇ! ಶಂಕು (ಗ್ನೋಮನ್/ಖೂಟಿ) ‘ಭೈವ’ ಪ್ರಕಾರದಾಗಿದ್ದು, ದೀಪ, ಶಂಕು, ತಳ, ರಂಧ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವಂತಿರಬೇಕು।
Verse 57
नरोन दीपकशिखौच्यभक्तो ह्यथ भोद्वने । शंकौनृदीपाधश्छिद्रघ्नैर्दीपौच्च्यं नरान्विते ॥ ५७ ॥
ದೀಪಶಿಖೆಯನ್ನು ಎತ್ತರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಡುವಲ್ಲಿ ಭಕ್ತನಾದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ದೀಪಾಧಾರದ ಕೆಳಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ಆವರಣವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಶಂಕು, ದೀಪಾಧಾರ, ರಂಧ್ರದೋಷಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಜನಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ದೀಪದ ಎತ್ತರ ಸರಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 58
विंशकुदीपौच्चगुणाच्छाया शंकूद्धृता भवेत् । दीपशंक्वंतरं चाथ च्छायाग्रविवरघ्नभा ॥ ५८ ॥
ಶಂಕುವಿನಿಂದ ಅಳೆಯಲಾದ ನೆರಳನ್ನು ದೀಪದ ಎತ್ತರದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ನೆರಳಿನ ತುದಿವರೆಗೆ ಇರುವ ಅಂತರದ ಖಾಲಿತನವನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ ಪ್ರಕಾಶ-ಗಣನೆಯಂತೆ ದೀಪ ಮತ್ತು ಶಂಕುವಿನ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು।
Verse 59
मानांतरद्रुद्भूमिः स्यादथोभूनराहतिः । प्रभाप्ता जायते दीपशिखौच्च्यं स्यात्त्रिराशिकात् ॥ ५९ ॥
ಒಂದು ಮಾನವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಮಾನಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದಾಗ ತಕ್ಕ ಕ್ಷೇತ್ರಫಲ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸಂಬಂಧಿತ ಪರಿಮಾಣವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ. ಲಭಿಸಿದ ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ತ್ರೈರಾಶಿ ನಿಯಮದ ಮೂಲಕ ದೀಪಶಿಖೆಯ ಎತ್ತರ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
Verse 60
एतत्संक्षेपतः प्रोक्तं गणिते परिकर्मकम् । ग्रहमध्यादिकं वक्ष्ये गणिते नातिविस्तरान् ॥ ६० ॥
ಗಣಿತದ ಪರಿಕರ್ಮಗಳು (ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಗಳು) ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು. ಈಗ ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲದೆ, ಗಣಿತಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಮಧ್ಯಸ್ಥಾನಾದಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 61
युगमानं स्मृतं विप्र खचतुष्करदार्णवाः । तद्दशांशास्तु चत्वारः कृताख्यं पादमुच्यते ॥ ६१ ॥
ಹೇ ವಿಪ್ರ! ಯುಗಮಾನದನ್ನು ‘ಖ-ಚತುಷ್ಕರ-ದಾರ್ಣವ’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಹತ್ತು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳು ‘ಕೃತ’ (ಸತ್ಯ) ಯುಗಪಾದವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.
Verse 62
त्रयस्रेता द्वापरः द्वौ कलिरेकः प्रकीर्तितः । मनुकृताब्दसहिता युगानामेकसप्ततिः ॥ ६२ ॥
ಮೂರು ತ್ರೇತಾಯುಗಗಳು, ಎರಡು ದ್ವಾಪರಯುಗಗಳು, ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಕಲಿಯುಗವೆಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತ. ಮನುಗೆ ನಿಗದಿಯಾದ ವರ್ಷಗಳೊಡನೆ ಸೇರಿಸಿ ಯುಗಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಎಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 63
विधेर्द्दिने स्युर्विप्रेंद्र मनवस्तु चतुर्दश । तावत्येव निशा तस्य विप्रेंद्र परिकीर्तिता ॥ ६३ ॥
ಹೇ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ! ವಿಧಾತ (ಬ್ರಹ್ಮ)ನ ಒಂದು ದಿನದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಮನುವರು ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಹೇ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ, ಅವನ ರಾತ್ರಿಯೂ ಅಷ್ಟೇ ಅವಧಿಯೆಂದು ಪರಿಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದೆ.
Verse 64
स्वयंभुवा शरगतानब्दान्संपिंड्य नारद । खचरानयनं कार्यमथवेष्टयुगादितः ॥ ६४ ॥
ಹೇ ನಾರದಾ! ಸ್ವಯಂಭೂ ಬ್ರಹ್ಮನು ಉಪದೇಶಿಸಿದ ವಿಧಿಯಂತೆ ಬಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಸಂಪೀಡಿಸಿ, ನಂತರ ಯುಗ್ಮ-ವೇಷ್ಟನದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ‘ಆಕಾಶಗಾಮಿ ಶಕ್ತಿಗಳ’ ಆನಯನ (ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ) ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 65
युगे सूर्यज्ञशुक्राणां खचतुष्करदार्णवाः । पूजार्किगुरुशुक्राणां भगणापूर्वपापिनाम् ॥ ६५ ॥
ಪ್ರತಿ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ, ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ಶುಕ್ರ ಸಂಬಂಧಿತ ಗಣನೆಗಳು, ನಾಲ್ಕು ಖಗೋಳ ಚಲನಗಳ ಹಾಗೂ ಅರ್ಣವ-ಚಕ್ರಗಳ ಪರಿಗಣನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಶನಿ-ಗುರು-ಶುಕ್ರ ಪೂಜೆ—ಗ್ರಹಗುಂಪುಗಳ ಗಣನೆಯೊಡನೆ—ಪೂರ್ವಪಾಪಭಾರದಿಂದ ಬಳಲುವವರಿಗೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 66
इंदोरसाग्नित्रिषु सप्त भूधरमार्गणाः । दस्रत्र्याष्टरसांकाश्विलोचनानि कुजस्य तु ॥ ६६ ॥
ಚಂದ್ರನಿಗೆ ‘ಅಸಾ–ಅಗ್ನಿ–ತ್ರಿ’ ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛದಿಂದ ಏಳು ಸಂಖ್ಯೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಕುಜ (ಮಂಗಳ)ನಿಗೆ ‘ದಸ್ರ–ತ್ರಿ–ಅಷ್ಟ–ರಸ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಅವನ ‘ಲೋಚನ’ (ಲಕ್ಷಣ/ಘಟಕ)ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 67
बुधशीघ्रस्य शून्यर्तुखाद्रित्र्यंकनगेंदवः । बृहस्पतेः खदस्राक्षिवेदस्रङ्हूयस्तथा ॥ ६७ ॥
ಬುಧನ ‘ಶೀಘ್ರ’ ಮಾನದ ಅಂಕೆಗಳು ‘ಶೂನ್ಯ–ಋತು–ಖ–ಅದ್ರಿ–ತ್ರಿ–ಅಂಕ–ನಗ–ಇಂದು’ ಎಂಬ ಪದಗುಚ್ಛದಿಂದ ಸಂಕೇತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಬೃಹಸ್ಪತಿಯ ಅಂಕೆಗಳು ‘ಖ–ದಸ್ರ–ಅಕ್ಷಿ–ವೇದ–ಸ್ರಙ್–ಹೂಯ’ ಎಂಬುದರಿಂದ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 68
शितशीघ्रस्य यष्णसत्रियमाश्विस्वभूधराः । शनेर्भुजगषट्पचरसवेदनिशाकराः ॥ ६८ ॥
ಶಿತ (ಶುಕ್ರ) ಮತ್ತು ಶೀಘ್ರ (ಬುಧ)ಗಳಿಗೆ ‘ಯಷ್ಣ, ಸತ್ರಿಯ, ಆಶ್ವಿ, ಸ್ವ, ಭೂಧರ’ ಎಂಬ ಗಣಗಳು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಶನಿಗೆ ‘ಭುಜಗ, ಷಟ್ಪಚರ, ಸವೇದ, ನಿಶಾಕರ’ ಎಂಬ ಗಣಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ।
Verse 69
चंद्रोञ्चस्याग्निशून्याक्षिवसुसर्पार्णवा युगे । वामं पातस्य च स्वग्नियमाश्विशिखिदस्रकाः ॥ ६९ ॥
ಯುಗ-ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ಹೀಗಿದೆ— ‘ಚಂದ್ರ, ಉಂಚ/ಉತ್ಥಾನ, ಅಗ್ನಿ, ಶೂನ್ಯ, ನೇತ್ರ, ವಸುಗಳು, ಸರ್ಪಗಳು, ಅರ್ಣವಗಳು (ಸಮುದ್ರಗಳು)’. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಪಾತ’ (ಅವರೋಹ) ಕ್ರಮದ ಎಡಭಾಗದಲ್ಲಿ— ‘ಸ್ವಂ, ಅಗ್ನಿ, ಯಮ, ಅಶ್ವಿನಿಗಳು, ಶಿಖೀ, ದಸ್ರರು’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 70
उदयादुदयं भानोर्भूमैः साचेन वासराः । वसुव्द्यष्टाद्रिरूपांकसप्ताद्रितिथयो युगे ॥ ७० ॥
ಸೂರ್ಯನ ಒಂದು ಉದಯದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಉದಯದವರೆಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಕಾಲಮಾಪನವನ್ನು ‘ವಾಸರ’ (ದಿನ) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಯುಗದಲ್ಲಿ ತಿಥಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪದ-ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ— ‘ವಸು, ದ್ವಿ, ಅಷ್ಟ, ಅದ್ರಿ, ರೂಪಾಂಕ, ಸಪ್ತ, ಅದ್ರಿ’— ಹೀಗೆ ಎಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 71
षड् वहित्रिहुताशांकतिथयश्चाधिमासकाः । तिथिक्षयायमार्थाक्षिद्व्यष्टव्योमशराश्विनः ॥ ७१ ॥
ಅಧಿಮಾಸವನ್ನು ‘ಷಡ್’ ಮೊದಲಾದ ಸಂಖ್ಯೆ-ಚಿಹ್ನೆಗಳು ಹಾಗೂ ‘ವಹಿತ್ರೀ, ಹುತಾಶ, ಅಂಕ, ತಿಥಿ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸೂಚಕಗಳಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ಹಾಗೆಯೇ ತಿಥಿ-ಕ್ಷಯ ಮತ್ತು ತಿಥಿ-ಆಯಾಮವೂ ಹೇಳಿದ ಸಂಖ್ಯಾ-ಸೂಚನೆಗಳಿಂದಲೇ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 72
रवचतुष्का समुद्राष्टकुर्पचरविमासकाः । षट्त्र्यग्निवेदग्निपंचशुभ्रांशुमासकाः ॥ ७२ ॥
‘ರವ-ಚತುಷ್ಕಾ’, ‘ಸಮುದ್ರ-ಅಷ್ಟ’, ‘ಕುರ್ಪ-ಚರ’, ‘ರವಿ-ಮಾಸಕ’; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಷಟ್-ತ್ರ್ಯಗ್ನಿ’, ‘ವೇದ-ಅಗ್ನಿ’, ‘ಪಂಚ-ಶುಭ್ರಾಂಶು-ಮಾಸಕ’— ಇವು ಮಾಸಕಗಳ (ಪ್ರಮಾಣ ಘಟಕಗಳ) ನಾಮಭೇದಗಳು; ಯಜ್ಞ-ದಾನಾದಿ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 73
प्रागातेः सूर्यमंदस्य कल्पेसप्ताष्टवह्नयः । कौजस्य वेदस्वयमा बौधस्याष्टर्तुवह्नयः ॥ ७३ ॥
ಸೂರ್ಯಮಂದ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಗಾತೇ (ಪೂರ್ವ-ಆಗಮನ ವಿಧಿ) ಪ್ರಕಾರ ಏಳು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಅಗ್ನಿಗಳು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ. ಕೌಜ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಬೌಧ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಋತುಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಎಂಟು ಋತು-ಅಗ್ನಿಗಳು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 74
रवरवरंध्राणि जैवस्य शौक्रस्यार्धगुणेषवः । गोग्नयः शनिमंदस्य पातानामथवा मतः ॥ ७४ ॥
ಗುರುವಿನ ಪಾತ-ಚಿಹ್ನಗಳು ‘ರವ, ರವರ, ರಂಧ್ರ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಶುಕ್ರನಿಗೆ ‘ಅರ್ಧಗುಣ’ ಮತ್ತು ‘ಇಷು (ಬಾಣಗಳು)’; ಮಂದಗಾಮಿ ಶನಿಗೆ ‘ಗೋ’ ಹಾಗೂ ‘ಅಗ್ನಿ’—ಇದೇ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪಾತಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವೆಂದು ಮತವಾಗಿದೆ।
Verse 75
मनुदस्रास्तु कौजस्य बौधस्याष्टाष्टसागराः । कृताद्रिचंद्राजैवस्य रवैकस्याग्निरवनंदकाः ॥ ७५ ॥
ಕೌಜ (ಮಂಗಳ)ನ ಪಾತ-ಚಿಹ್ನಗಳು ‘ಮನುದಸ್ರ’ ಎಂದು; ಬೌಧ (ಬುಧ)ನಿಗೆ ‘ಅಷ್ಟ-ಅಷ್ಟ-ಸಾಗರಗಳು’ ಎಂದು. ಕೃತಾದ್ರಿ, ಚಂದ್ರಾಜ, ಐವಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ‘ರವೈಕ’ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ‘ಅಗ್ನಿ, ರವ, ನಂದಕ’ ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ।
Verse 76
शनिपातस्य भगणाः कल्पे यमरसर्तवः । वर्तमानयुगे पानावत्सराभगणाभिधाः ॥ ७६ ॥
ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಶನಿ-ಪಾತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಗಣಗಳು ‘ಯಮ–ರಸ–ಋತವಃ’ ಎಂಬ ನಾಮಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ವರ್ತಮಾನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅವು ‘ಪಾನಾವತ್ಸರ-ಭಗಣ’ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ।
Verse 77
मासीकृतायुता मासैर्मधुशुक्लादिभिर्गतैः । पृथक्त्थासिधिमासग्रासूर्यमासविभाजिताः ॥ ७७ ॥
ಲೆಕ್ಕವನ್ನು ತಿಂಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿದಾಗ—ಮಧು, ಶುಕ್ಲ ಮೊದಲಾದ ತಿಂಗಳ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಿದರೆ—ಅದು ವಿಭಿನ್ನ ಪ್ರಕಾರಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗುತ್ತದೆ: ಸ್ಥಾಸಿ (ಸಾವನ) ಮಾಸ, ಧಿ (ಚಾಂದ್ರ) ಮಾಸ, ಗ್ರಾಸ (ಸಂಯೋಗ) ಮಾಸ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ (ಸೌರ) ಮಾಸ।
Verse 78
अथाधिमासकैर्युक्ता दिनीकृत्य दिनान्विताः । द्विस्थास्तितिक्षयाभ्यस्ताश्चांद्रवासरभाजिताः ॥ ७८ ॥
ನಂತರ ಅಧಿಕಮಾಸಗಳಿಂದ ಸಮ್ಯಕ್ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿ, ದಿನಗಣನೆಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡು, ತಿಥಿ-ವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ತಿಥಿ-ಕ್ಷಯ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸಿತವಾಗಿ, ಚಾಂದ್ರ-ವಾಸರ (ಚಂದ್ರ ದಿನ-ಗಣನೆ) ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಾಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Verse 79
लथोनरात्रिरहितालंकार्यामर्द्धरात्रिकाः । सावनोद्यूगसारर्कादिर्दिनमासाब्दयास्ततः ॥ ७९ ॥
ಈ ಪೂರ್ವ ಕಾಲವಿಭಾಗಗಳಿಂದ ರಾತ್ರಿಯು, ಅರಾತ್ರಿಯು, ಅಲಂಕಾರ್ಯ (ವಿಶೇಷ) ರಾತ್ರಿಯು, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಯು ಮತ್ತು ಅರ್ಧರಾತ್ರಿಕಾ ಎಂಬ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಸಾವನದಿನ, ಯುಗ, ಸಂವತ್ಸರಸಾರ, ಸೂರ್ಯಗತಿ ಹಾಗೂ ದಿನ-ಮಾಸ-ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ॥
Verse 80
सप्तिभिः क्षपितः शेषः मूर्याद्योवासरेश्वरः । मासाब्ददिनसंख्यासंद्वित्रिघ्नं रूपसंयुतम् ॥ ८० ॥
ಉಳಿದುದನ್ನು ಏಳರಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಸೂರ್ಯ (ಭಾನುವಾರ)ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ವಾರಾಧಿಪತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಮಾಸ, ವರ್ಷ ಮತ್ತು ದಿನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ದ್ವಿಗುಣ ಅಥವಾ ತ್ರಿಗುಣ ಇತ್ಯಾದಿ ಮಾಡಿದರೆ ಬೇಕಾದ ಗಣಿತಮೌಲ್ಯ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ॥
Verse 81
सप्तोर्द्धनावशेषौ तौ विज्ञेयौ मासवर्षपौ । स्नेहस्य भगणाभ्यस्तो दिनराशिः कुवासरैः ॥ ८१ ॥
ಆ ಎರಡು ಶೇಷಗಳು—ಏಳು ಮತ್ತು ಅರ್ಧ ಉಳಿದು—ಮಾಸ ಮತ್ತು ವರ್ಷವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ನೀಡಿದ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಭಗಣ (ಚಕ್ರ)ವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿ ದೊರಕುವ ದಿನರಾಶಿಯನ್ನು ಲಭಿಸಿದ ವಾರಗಳ (ವಾಸರಗಳ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಬೇಕು॥
Verse 82
विभाजितो मध्यगत्या भगणादिर्ग्रहो भवेत् । एवं ह्यशीघ्रमंदाञ्चये प्रोक्ताः पूर्वपापिनः ॥ ८२ ॥
ಮಧ್ಯಗತಿಯಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ಆ ಮೌಲ್ಯವು ಭಗಣಚಕ್ರದ ಆದಿಗ್ರಹ (ಸೂರ್ಯಾದಿ)ವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅಶೀಘ್ರ ಮತ್ತು ಮಂದ ಗತಿಗಳ ತಿದ್ದುಪಡಿ-ಸಂಚಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥
Verse 83
विलोमगतयः पातास्तद्वञ्चक्राष्विशोधिताः । योजनानि शतान्यष्टौ भूकर्णौ द्विगुणाः स्मृतः ॥ ८३ ॥
ಪಾತಾಳ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗತಿಗಳು ವಿಲೋಮವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಅಲ್ಲಿ ವಂಚಕ ಚಕ್ರಗಳು ಅಶೋಧಿತ (ಮೋಹಕಾರಕ)ವಾಗಿಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ‘ಭೂಕರ್ಣ’ದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಂಟುನೂರು ಯೋಜನೆಗಳು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಮುಂದಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಅದರ ದ್ವಿಗುಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥
Verse 84
तद्वर्गतो दशगुणात्पद भूपरिधिर्भवेत् । लंबज्याघ्नस्वजीवाप्तः स्फुटो भूपरिधिः स्वकः ॥ ८४ ॥
ಆ ಮೌಲ್ಯದ ವರ್ಗದ ದಶಗುಣದಿಂದ ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಭೂಪರಿಧಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿಖರ ಪರಿಧಿ ಲಂಬ-ಜ್ಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ಸ್ವಜೀವ (ಜ್ಯಾ)ದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ॥
Verse 85
तेन देशांतराभ्यस्ता ग्रहभुक्तिर्विभाजिता । कलादितत्फलं प्रार्च्याः ग्रहेभ्यः परिशोधयेत् ॥ ८५ ॥
ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ದೇಶಾಂತರ ಪ್ರಯಾಣದಿಂದ ಅನುಭವವಾಗುವ ಗ್ರಹ-ಭುಕ್ತಿಯನ್ನು ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಕಲಾ ಮೊದಲಾದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಬಂದ ಫಲವನ್ನು ಗ್ರಹಗಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಆರಾಧಿಸಿ ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಬೇಕು॥
Verse 86
रेखाप्रतीचिसंस्थाने प्रक्षिपेत्स्युः स्वदेशतः । राक्षसातपदेवौकः शैलयोर्मध्यसूत्रगाः ॥ ८६ ॥
ಸ್ವದೇಶದಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ರೇಖಾ-ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ರಾಕ್ಷಸರು, ಆತಪರು ಮತ್ತು ದೇವರ ನಿವಾಸಗಳು—ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳ ಮಧ್ಯದ ಮಧ್ಯಸೂತ್ರ ರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕು॥
Verse 87
अवंतिकारोहतिकं तथा सन्निहितं सरः । वारप्रवृत्तिवाग्देशे क्षयार्द्धेभ्यधिको भवेत् ॥ ८७ ॥
ಅವಂತಿಕಾ-ರೋಹತಿಕ ತೀರ್ಥ ಮತ್ತು ಸಮೀಪದ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರ—‘ವಾರ-ಪ್ರವೃತ್ತಿ-ವಾಗ್ದೇಶ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ—ಕ್ಷಯಪಕ್ಷದ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ ಪುಣ್ಯಪ್ರದವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥
Verse 88
तद्देशांतरनाडीभिः पश्चादूने विनिर्दिशेत् । इष्टनाडीगुणा भुक्तिः षष्ट्या भक्ता कलादिकम् ॥ ८८ ॥
ದೇಶಾಂತರ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ನಾಡಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ನಂತರದ ಕಾಲವನ್ನು ಅಷ್ಟರಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ ಸೂಚಿಸಬೇಕು. ಇಷ್ಟ ನಾಡೀ-ಗುಣಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ‘ಭುಕ್ತಿ’ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಅರವತ್ತರಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಕಲಾ ಮೊದಲಾದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾಲಮಾನಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ॥
Verse 89
गते शोद्ध्यं तथा योज्यं गम्ये तात्कालिको ग्रहः । भचक्रलिप्ताशीत्यंशः परमं दक्षिणोत्तरम् ॥ ८९ ॥
ಗತವಾದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಮಾಡಬೇಕು; ಗಮ್ಯವಾದದಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು. ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಆ ಕ್ಷಣದ ಗ್ರಹಸ್ಥಾನವನ್ನೇ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು. ಭಚಕ್ರ ಅಂಶ-ಲಿಪ್ತಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೆ; ಎಂಭತ್ತು ಅಂಶವರೆಗೆ ಪರಮ ದಕ್ಷಿಣ-ಉತ್ತರ ಮಿತಿ.
Verse 90
विक्षिप्यते स्वपातेन स्वक्रांत्यंतादनुष्णगुः । तत्र वासं द्विगुणितजीवस्रिगुणितं कुजः ॥ ९० ॥
ಸ್ವಪಾತದಿಂದ ಸ್ವಕ್ರಾಂತ್ಯಂತದಿಂದ ಅನುಷ್ಣಗು ವಿಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಮೊದಲು ಜೀವ (ಗುರು)ದ ದೂರವನ್ನು ದ್ವಿಗುಣವಾಗಿ ತೆಗೆದು, ಅದರ ತ್ರಿಗುಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕುಜ (ಮಂಗಳ)ನನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.
Verse 91
बुधशुक्रार्कजाः पातैर्विक्षिप्यंते चतुर्गुणम् । राशिलिप्ताष्टमो भागः प्रथमं ज्यार्द्धमुच्यते ॥ ९१ ॥
ಬುಧ, ಶುಕ್ರ, ಶನಿ ಇವರು ಪಾತಗಳಿಂದ ವಿಕ್ಷೇಪಿಸಿ ಚತುರ್ಗುಣ ಮಾಡಬೇಕು. ರಾಶಿಯನ್ನು ಅಂಶ-ಲಿಪ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ ಅದರ ಎಂಟನೇ ಭಾಗವನ್ನು ‘ಪ್ರಥಮ ಜ್ಯಾರ್ಧ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.
Verse 92
ततो द्विभक्तलब्धोनमिश्रितं तद्द्वितीयकम् । आद्येनैव क्रमात्पिंडान्भक्ताल्लब्धोनितैर्युतान् ॥ ९२ ॥
ನಂತರ ಎರಡು ಭಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ ಉಳಿಯುವ ಶೇಷವನ್ನು ಲಬ್ಧದಿಂದ ಕಡಿತ ಮಾಡಿ ಉಳಿದುದನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಎರಡನೆಯ ಭಾಗವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಪಿಂಡಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬೇಕು—ಪ್ರತಿ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಶೇಷದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ.
Verse 93
खंडकाः स्युश्चतुर्विशा ज्यार्द्धपिंडाः क्रमादमी । परमा पक्रमज्या तु सप्तरंध्रगुणेंदवः ॥ ९३ ॥
ಇವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಜ್ಯಾರ್ಧ-ಪಿಂಡಗಳು; ‘ಖಂಡಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವವು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು. ಪರಮ ಪಕ್ರಮಜ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಸಪ್ತರಂಧ್ರ-ಗುಣಿತ ಇಂದು’ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 94
तद्गुमज्या त्रिजिवाप्ता तञ्चापं क्रांतिरुच्यते । ग्रहं संशोध्य मंदोञ्चत्तथा शीघ्नाद्विशोध्य च ॥ ९४ ॥
ತ್ರಿಜ್ಯಾ (ತ್ರಿಜಿವಾ) ಜೊತೆಗೆ ದೊರಕುವ ‘ಗುಮಜ್ಯಾ’ಯಿಂದ ಲಭಿಸುವ ಧನುಸ್ಸು (ಚಾಪ)ವೇ ಗ್ರಹದ ‘ಕ್ರಾಂತಿ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಗ್ರಹಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ಮಂದೋಚ್ಚ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಶೀಘ್ರ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೂ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 95
शेषं कंदपदंतस्माद्भुजज्या कोटिरेव च । गताद्भुजज्याविषमे गम्यात्कोटिः पदे भवेत् ॥ ९५ ॥
ಆ ಶೇಷದಿಂದ ‘ಕಂದಪದ’ವನ್ನು ಕಡಿತ ಮಾಡಿದರೆ ಭುಜಜ್ಯಾ (ಜ್ಯಾ) ಮತ್ತು ಕೋಟಿ (ಕೋಜ್ಯಾ) ಲಭಿಸುತ್ತವೆ. ಗತ ಭುಜಜ್ಯಾ ವಿಷಮವಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದೇ ಪದದಲ್ಲಿ ಕೋಟಿಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.
Verse 96
समेति गम्याद्वाहुदज्या कोटिज्यानुगता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्यापिंडकं गतम् ॥ ९६ ॥
(ಗಣಿತ) ‘ಗಮ್ಯಾ’ ಸಮ್ಯಕ್ ದೊರೆತಾಗ ಭುಜಜ್ಯಾ ಕೋಟಿಜ್ಯೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ತತ್ತ್ವ-ಯಮಗಳಿಂದ ಭಾಗಿಸಿ ಲಿಪ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೆ, ಲಭಿಸಿದ ಜ್ಯಾ-ಪಿಂಡ (ಸಮಷ್ಟಿ) ‘ಗತ’ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 97
गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९७ ॥
‘ಗತ’ ಮತ್ತು ‘ಗಮ್ಯ’ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿ, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನೋಡುವವರು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಿ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ಹೀಗೆ ದೊರಕಿದ ಫಲವನ್ನು ‘ಗತ’ ಎಂಬ ಜ್ಯಾ-ಪಿಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಬೇಕು.
Verse 98
स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुत्क्रमज्यागता भवेत् । लिप्तास्तत्त्वयमैर्भक्ता लब्धज्या पिंडकं गतम् ॥ ९८ ॥
ಹೀಗೆ ಕ್ರಮಜ್ಯಾ ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದೇ ವಿಧಾನದಿಂದ ಉತ್ಕ್ರಮಜ್ಯಾವನ್ನೂ ಸಾಧಿಸಬಹುದು. ಲಿಪ್ತಗಳನ್ನು ತತ್ತ್ವ-ಯಮಗಳಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ಲಭಿಸುವ ಜ್ಯಾವನ್ನು ಪಿಂಡಕದಲ್ಲಿ—ಅಂದರೆ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊತ್ತದಲ್ಲಿ—ಸೇರಿಸಬೇಕು.
Verse 99
गतगम्यांतराभ्यस्तं विभजेत्तत्त्वलोचनैः । तदवाप्तफलं योज्यं ज्यापिंडे गतसंज्ञके ॥ ९९ ॥
ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಕಳೆದದ್ದು, ತಲುಪಬೇಕಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸಿತವಾದದ್ದನ್ನು ವಿಭಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ದೊರಕಿದ ಫಲವನ್ನು ‘ಗತ’ ಎಂಬ ಜ್ಯಾಪಿಂಡದಲ್ಲಿ (ಜ್ಯಾ-ಗುಂಡಿ) ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಬೇಕು.
Verse 100
स्यात्क्रमज्याविधिश्चैवमुक्रमज्यास्वपिस्मृतः । ज्यां प्रोह्य शेषं तत्त्वताश्वि हंतं तद्विवरोद्धृम् ॥ १०० ॥
ಹೀಗೆ ಕ್ರಮ-ಜ್ಯಾ ವಿಧಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಉ-ಕ್ರಮ-ಜ್ಯಾ (ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮ-ಜ್ಯಾ) ವಿಧಾನವೂ ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ. ಜ್ಯಾವನ್ನು ತೆಗೆದು ಉಳಿದುದನ್ನು ತತ್ತ್ವತಃ ನಿಖರವಾಗಿ ಪಡೆದು, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿ, ನಂತರ ಅದರ ವಿವರ (ಭೇದ)ವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಬೇಕು.
Verse 101
संख्यातत्त्वाश्विसंवर्ग्यसंयोज्यं धनुरुच्यते । रवेर्मंदपरिध्यंशा मनवः शीतगोरदाः ॥ १०१ ॥
ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದಾಗ ಆ ಸಮೂಹವನ್ನು ‘ಧನುಃ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮನುವರು ಸೂರ್ಯನ ಮಂದ ಪರಿಕ್ರಮಣದ ಅಂಶಗಳು; ಅವರು ಶೀತಲತೆಯನ್ನೂ ಗೋ-ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ (ಪೋಷಣ-ಸಂಪತ್ತನ್ನೂ) ನೀಡುವವರು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.
Verse 102
युग्मांते विषमांते तुनखलिप्तोनितास्तयोः । युग्मांतेर्थाद्रयः खाग्निसुराः सूर्यानवार्णवाः ॥ १०२ ॥
ಸಮ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ವಿಷಮ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಖಚಿಹ್ನ, ಲೇಪನ (ಉಬ್ಟನ) ಮತ್ತು ರಕ್ತ—ಇವು ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಮತ್ತೆ ಸಮ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಧನ, ಪರ್ವತ, ಆಕಾಶ, ಅಗ್ನಿ, ದೇವರುಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರ—ಇವು ಸಂಕೇತಗಳು.
Verse 103
ओजेद्व्यगा च सुयमारदारुद्रागजाब्धयः । कुजादीनामतः शौघ्न्यायुग्मांतेर्थाग्निदस्रकाः ॥ १०३ ॥
ಮತ್ತೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಜ್ಞೆಗಳು—ಓಜೇದ್ವ್ಯಗಾ, ಸುಯಮಾ, ಆರ್ಡಾ, ರುದ್ರಾ, ಗಜಾ, ಅಬ್ಧಯಃ. ಹಾಗೆಯೇ ಕುಜ (ಮಂಗಳ) ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ—ಶೌಘ್ನ್ಯಾ, ಅಯುಗ್ಮಾ, ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಋಥಾ, ಅಗ್ನಿ, ದಸರಕಾ—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 104
गुणाग्निचंद्राः खनगाद्विरसाक्षीणि गोऽग्रयः । ओजांते द्वित्रियमताद्विविश्वेयमपर्वताः ॥ १०४ ॥
ಇವು ‘ಗುಣ’, ‘ಅಗ್ನಿ’, ‘ಚಂದ್ರ’ ಎಂಬ ಗಣಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಖನ’ ಮತ್ತು ‘ಗಾದ’ ಗಣಗಳು; ‘ವಿರಸಾಕ್ಷೀಣ’ ಹಾಗೂ ಅಗ್ರ್ಯ ‘ಗೋ’ ಗಣವೂ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ‘ಎರಡು’ ‘ಮೂರು’ ಎಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಡುವವು, ಮತ್ತು ‘ವಿಶ್ವ’ ಗಣ—ಇವೆಲ್ಲ ‘ಅಪರ್ವತ’ (ಪರ್ವತರಹಿತ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.
Verse 105
खर्तुदस्नाविपद्वेदाः शीघ्नकर्मणि कीर्तिताः । ओजयुग्मांतरगुणाभुजज्यात्रिज्ययोद्धृताः ॥ १०५ ॥
ಖರ್ತು, ದಸ್ನಾ, ವಿಪದ ಮೊದಲಾದ ವೈದಿಕ ಪದಗಳು ಶೀಘ್ರ ಗಣನೆಯ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಓಜ’ (ಬೆಸ ಪದಗಳು) ಯುಗ್ಮದ ಮಧ್ಯಂತರ ಗುಣಕಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಹಾಗೂ ಭುಜ-ಜ್ಯಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿ-ಜ್ಯಾ (ಜ್ಯಾ, ತ್ರಿಜ್ಯಾ) ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಇವು ಉತ್ಪನ್ನವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 106
युग्मवृत्तेधनर्णश्यादोजादूनेऽधिके स्फुटम् । तद्गुणे भुजकोटिज्येभगणांशविभाजिते ॥ १०६ ॥
ಯುಗ್ಮ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಧನ-ಋಣ ಭಾವವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು; ‘ಓಜ’ ಭಾಗ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಅಧಿಕವಾದರೆ ಕಡಿಸಿ—ಹೀಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟ (ಶುದ್ಧ) ಮೌಲ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಆ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ಭಗಣ-ಅಂಶದ ಯೋಗ್ಯ ಭಾಗದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ಭುಜ-ಜ್ಯಾ ಮತ್ತು ಕೋಟಿಜ್ಯಾ ಲಭಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 107
तद्भुजज्याफलधनुर्मांदं लिप्तादिकं फलम् । शैऽयकोटिफलं केंद्रे मकरादौ धनं स्मृतम् ॥ १०७ ॥
ಅದರಿಂದ ಭುಜ-ಜ್ಯಾ ಫಲವೂ ಧನುರ್ಮಾನವೂ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ; ಫಲವನ್ನು ಲಿಪ್ತಾ (ನಿಮಿಷ) ಮೊದಲಾದ ಅಳತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಶೈ’ಯ-ಕೋಟಿ-ಫಲ’ವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಾಗ, ಮಕರದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅದನ್ನು ‘ಧನ’ (ಧನಾತ್ಮಕ) ಎಂದು ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.
Verse 108
संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् । तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलकर्णश्चलाभिधः ॥ १०८ ॥
ಆದರೆ ತ್ರಿ-ಜೀವಾ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಕರ್ಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕೋಟಿಯಿಂದ ಬಂದ ಫಲವನ್ನು ಸಂಶೋಧಿಸಬೇಕು. ಆ ಬಾಹು ಮತ್ತು ಫಲ—ಇವೆರಡರ ವರ್ಗಗಳ ಮೊತ್ತದಿಂದ ‘ಮೂಲ-ಕರ್ಣ’, ‘ಚಲಾ’ (ಚಲಿಸುವ ಕರ್ಣ) ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದುದು ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 109
त्रिज्याभ्यस्तं भुजफलं मकरादौ धनं स्मृतम् । संशोध्यं तु त्रिजीवायां कर्कादौ कोटिजं फलम् ॥ १०९ ॥
ಚಾಪವು ಮಕರದಿಂದ ಆರಂಭವಾದಾಗ ತ್ರಿಜ್ಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿದ ಭುಜಫಲವನ್ನು ‘ಧನ’ (versed-sine) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ತ್ರಿಜೀವೆಯ ಅನುಸಾರ ಅಗತ್ಯ ಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ ಕರ್ಕದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅದೇ ‘ಕೋಟಿ’ (cosine) ಫಲವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ॥
Verse 110
तद्बाहुफलवर्गैक्यान्मूलं कर्णश्चलाभिधः । त्रिज्याभघ्यस्तं भुजफलं पलकर्णविभाजितम् ॥ ११० ॥
ಆ ಎರಡು ಬಾಹುಫಲಗಳ ವರ್ಗಗಳ ಮೊತ್ತದ ವರ್ಗಮೂಲವೇ ‘ಕರ್ಣ’; ಅದನ್ನು ‘ಚಲಾ’ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಷ್ಟ ಭುಜಫಲವನ್ನು ತ್ರಿಜ್ಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ನಂತರ (ಇಲ್ಲಿ) ‘ಪಲ-ಕರ್ಣ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕರ್ಣದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ॥
Verse 111
लब्धस्य चापं लिप्तादि फलं शैध्र्यमिदं स्मृतम् । एतदादौ कुजादीनां चतुर्थे चैव कर्मणि ॥ १११ ॥
ಸಂಬಂಧಿತ ಲಬ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದವನಿಗೆ ‘ಚಾಪ’ ಮತ್ತು ‘ಲಿಪ್ತ’ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಫಲವೇ ‘ಶೈಧ್ರ್ಯ’ (ಶಿಥಿಲತೆ/ಕ್ಷೀಣತೆ) ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಕುಜಾದಿ (ಮಂಗಳಾದಿ) ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ, ನಾಲ್ಕನೇ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ॥
Verse 112
मांद्यं कर्मैकमर्केंद्वोर्भौद्वोर्भौमादीनामाथोच्यते । शैध्र्यं माद्यं पुनर्मांद्यं शैघ्र्यं चत्वार्यनुक्रमात् ॥ ११२ ॥
ಈಗ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರಿಗೆ ಹಾಗೂ ಬುಧ-ಶುಕ್ರ, ಮಂಗಳಾದಿ ಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಏಕ ಕರ್ಮ (ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ) ‘ಮಾಂದ್ಯ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಸ್ಥಿತಿಗಳು—ಶೈಧ್ರ್ಯ, ಮಾದ್ಯ, ಮತ್ತೆ ಮಾಂದ್ಯ ಮತ್ತು ಶೈಘ್ರ್ಯ॥
Verse 113
अजादिकेंद्रे सर्वेषां मांद्ये शैघ्र्ये च कर्मणि । धनं ग्रहाणां लिप्तादि तुलादावृणमेव तत् ॥ ११३ ॥
ಎಲ್ಲ ಗ್ರಹಗಳು ಮೇಷಾದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಾಗ, ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಫಲ ಮಾಂದ್ಯ ಅಥವಾ ಶೈಘ್ರ್ಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಧನದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ—ತುಲೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಗ್ರಹಗಳ ‘ಲಿಪ್ತ’ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಧನವಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಋಣವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥
Verse 114
अर्कबाहुफलाभ्यस्ता ग्रहभुक्तिविभाजिताः । भचक्रकलिकाभिस्तु लिप्ताः कार्या ग्रहेऽर्कवत् ॥ ११४ ॥
ಅರ್ಕ (ಮಂದಾರ) ಫಲದಿಂದ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಹದ ಭುಕ್ತಿಯಂತೆ ವಿಭಾಗಿಸಬೇಕು. ಭಚಕ್ರದ ಸಣ್ಣ ಕಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ, ಪ್ರತಿಗ್ರಹಕ್ಕೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಬೇಕು.
Verse 115
ग्रहभक्तः फलं कार्यं ग्रहवन्मंदकर्मणि । कर्कादौ तद्धनं तत्र मकरादावृणं स्मृतम् ॥ ११५ ॥
ಗ್ರಹದೇವತೆಗಳ ಭಕ್ತನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕರ್ಮ ಮಂದ/ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿರುವಾಗ, ಫಲವನ್ನು ಗ್ರಹದ ಪ್ರಭಾವದಂತೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು. ಕರ್ಕಟದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಧನಸೂಚನೆ, ಮಕರದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಋಣಸೂಚನೆ ಎಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಿದೆ.
Verse 116
दोर्ज्योत्तरगुणाभुक्तिस्तत्त्वनेत्रोद्धृता पुनः । स्वमंदपरिधिक्षुण्णा भगणांशोद्धृताःकलाः ॥ ११६ ॥
ದೋರ್ಜ್ಯಕ್ಕೆ ಉನ್ನತ ಗುಣವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿ ದೊರಕಿದ ಭುಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ‘ತತ್ತ್ವ-ನೇತ್ರ’ ವಿಧಾನದಿಂದ ಹೊರತೆಗೆಬೇಕು. ನಂತರ ಸ್ವ-ಮಂದ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮತ್ತು ಪರಿಧಿ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ, ಭಗಣಾಂಶದಿಂದ ಕಲಾ (ನಿಮಿಷಗಳು) ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 117
मंदस्फुटकृता भुक्तिः शीघ्नोच्चभुक्तितः । तच्छेषं विवरेणाथ हन्यात्रिज्यांककर्णयोः ॥ ११७ ॥
ಮಂದ-ಸ್ಫುಟದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭುಕ್ತಿ, ಶೀಘ್ರ-ಉಚ್ಚ ಭುಕ್ತಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಉಳಿದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ‘ವಿವರ’ವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತ್ರಿಜ್ಯಾ, ಅಂಕ, ಕರ್ಣ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಬೇಕು.
Verse 118
चक्रकर्णहृतं भुक्तौ कर्णे त्रिज्याधिके धनम् । ऋणमूनेऽधिके प्रोह्य शेषं वक्रगतिर्भवेत् ॥ ११८ ॥
ಭುಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ-ಕರ್ಣದಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ಕರ್ಣವು ತ್ರಿಜ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಧನ (ಧನಾತ್ಮಕ), ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದರೆ ಋಣ. ಅಧಿಕ-ನ್ಯೂನಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸೇರಿಸಿ/ಕಳೆದು ಉಳಿದ ಶೇಷವೇ ವಕ್ರಗತಿಯ ಸೂಚನೆ.
Verse 119
कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥
ಋತು‑ಚಂದ್ರಾದಿ ಸಂಕೇತಪದಗಳು—ವೇದೇಂದ್ರರು, ಶೂನ್ಯ‑ಮೂರು‑ಒಂದು, ಅಷ್ಟಗುಣಗಳು, ಶರಗಳು‑ರುದ್ರರು, ನಾಲ್ಕು ಕಿರಣಗಳು—ಇವುಗಳಿಂದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಸೂಚ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಹೀಗಾಗಿ ಭೂಸುತ (ಕುಜ) ಮೊದಲಾದ ಗ್ರಹಗಳು ಅಂಶ‑ರಾಶಿ‑ವಿಭಾಗಗಳೊಡನೆ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ।
Verse 120
वक्रिणश्चक्रशुद्धैस्तैरंशैरुजुतिवक्रताम् । क्रमज्या विषुवद्भाघ्नी क्षितिज्या द्वादशोद्धृता ॥ १२० ॥
ಆ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಕಕ್ಷಾಂಶಗಳಿಂದ ವಕ್ರಗಾಮಿ ಗ್ರಹದ ನೇರಗತಿಯಿಂದ ವಕ್ರತೆ ಎಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು. ಕ್ರಮಜ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಷುವತ್‑ಗುಣಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ಹನ್ನೆರಡರಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಕ್ಷಿತಿಜ್ಯಾ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ।
Verse 121
त्रिज्यागुणा दिनव्यासभक्ता चापं च शत्रवः । तत्कार्मुकमुदक्रांतौ धनहीनो पृथक्क्षते ॥ १२१ ॥
ತ್ರಿಜ್ಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿ ದಿನವ್ಯಾಸದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ‘ಚಾಪ’ವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಬೇಕು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಆ ‘ಕಾರ್ಮುಕ’ ಉದಯಿಸಿದಾಗ ಧನಹೀನನು ವಿಶೇಷ ಹಾನಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 122
स्वाहोरात्रचतुर्भागेदिनरात्रिदले स्मृते । याम्यक्रांतौ विपर्यस्ते द्विगुणैते दिनक्षये ॥ १२२ ॥
ಒಂದು ಅಹೋರಾತ್ರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ ಹಗಲು‑ರಾತ್ರಿ ಅರ್ಧಗಳನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದರೆ ದಕ್ಷಿಣಾಯನ (ಯಾಮ್ಯ‑ಕ್ರಾಂತಿ) ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವು ವಿಪರೀತವಾಗುತ್ತವೆ; ದಿನಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಇವು ದ್ವಿಗುಣವೆಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 123
भभोगोऽष्टशतीर्लिप्ताः स्वाशिवशैलोस्तथात्तिथेः । ग्रहलिप्ता भगाभोगाभानि भुक्त्यादिनादिकम् ॥ १२३ ॥
‘ಭಭೋಗ’ ಎಂಟುನೂರು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು, ‘ಲಿಪ್ತಾ’ (ನಿಮಿಷಗಳು) ಎಂಬ ಮಾನವೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ವಾಶಿವ, ಶೈಲ ಮೊದಲಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ತಿಥಿ‑ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾನಗಳು; ‘ಗ್ರಹ‑ಲಿಪ್ತಾ’ ಹಾಗೂ ಭಗ, ಭೋಗ, ಭಾನಿ, ಭುಕ್ತಿ ಮೊದಲಾದ ವಿಭಾಗಗಳೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿವೆ।
Verse 124
रवींदुयोगलिप्तास्तु योगाभभोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना भुक्तियोगाप्तनाडिकाः ॥ १२४ ॥
ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರ ಯೋಗಸಂಯೋಗದಿಂದ ನಾಡಿಕಾ ಕಾಲಮಾನವನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯೋಗ, ನಕ್ಷತ್ರ ಮತ್ತು ಭೋಗದ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಭಾಗಗಳು ವಿಭಜಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಳೆದದ್ದು ಮತ್ತು ಉಳಿದದ್ದು ತಿಳಿದು ಅವನ್ನು ಅರವತ್ತರಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ಭುಕ್ತಿ-ಯೋಗ ಗಣನೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 125
अर्कोनचंद्रलिप्तास्तु तिथयो भोगभाजिताः । गतगम्याश्च षष्टिघ्ना नाऽतोभुक्ततरोद्धृताः ॥ १२५ ॥
ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರ ಲಿಪ್ತಗಳಿಂದ ತಿಥಿಗಳನ್ನು ಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೋಗ (ದಾಟಿದ ಅಂಶ)ದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ತಿಥಿಯ ಅಂಶಗಳು ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಕಳೆದ ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಅರವತ್ತರಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ಕಲಾ-ರೂಪ ಮಾನ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಭುಕ್ತ-ಅಭುಕ್ತ ಪ್ರಕಾರ ಅವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು.
Verse 126
तिथयः शुक्लप्रतिपदो द्विघ्नाः सैका न गाहताः । शेषं बवो बालवश्च कौलवस्तैतिलो गरः ॥ १२६ ॥
ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪ್ರತಿಪದೆಯಿಂದ ತಿಥಿಗಳು ‘ದ್ವಿಘ್ನ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಆದರೆ ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆ ಎಣಿಸಿ ಗ್ರಹಿಸಬಾರದು. ಉಳಿದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕರಣಗಳು—ಬವ, ಬಾಲವ, ಕೌಲವ, ತೈತಿಲ, ಗರ—ಎಂದು ಶಾಸ್ತ್ರವು ಹೇಳುತ್ತದೆ.
Verse 127
वणिजोभ्रे भवेद्विष्टिः कृष्णभूतापरार्द्धतः । शकुनिर्नागाश्च चतुष्पद किंस्तुघ्नमेव च ॥ १२७ ॥
‘ವಣಿಜ’ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಟಿ’ ಕರಣ ಉದಯಿಸಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ-ಭೂತಸಂಬಂಧಿತ ಪರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಅದು ಅಶುಭ ಸೂಚನೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಪಶಕುನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ನಾಗಗಳು, ಚತುಷ್ಪದಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ದೋಷ ಸೂಚಿಸಿ, ಇದನ್ನು ಕಾರ್ಯಘ್ನ (ಕಾರ್ಯನಾಶಕ) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 128
शिलातलेवसंशुद्धे वज्रलेपेतिवासमे । तत्र शकांगुलैरिष्टैः सममंडलमालिखेत् ॥ १२८ ॥
ಚೆನ್ನಾಗಿ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಶಿಲಾತಲದ ಮೇಲೆ ವಜ್ರಲೇಪ (ಕಠಿಣ ಲೇಪ) ಹಚ್ಚಿ, ಶಾಸ್ತ್ರವಿಹಿತ ಅಂಗುಳಿ-ಮಾಪಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಸಮವಾಗಿ, ಸಮಮಿತಿಯ ಮಂಡಲವನ್ನು (ವೃತ್ತವನ್ನು) ಬರೆಯಬೇಕು.
Verse 129
तन्मध्ये स्थापयेच्छंकुं कल्पना द्द्वादशांगुलम् । तच्छायाग्रं स्पृशेद्यत्र दत्तं पूर्वापराह्णयोः ॥ १२९ ॥
ಆ ಗುರುತಿಸಿದ ಸ್ಥಳದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪ್ರದಾಯಾನುಸಾರ ಹನ್ನೆರಡು ಅಂಗುಲ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಂಕುವನ್ನು (ನೆಟ್ಟ ಕಡ್ಡಿ) ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಪೂರ್ವಾಹ್ನ ಹಾಗೂ ಅಪರಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅದರ ನೆರಳಿನ ತುದಿ ಎಲ್ಲಿ ತಾಕುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಿ ಬಿಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.
Verse 130
तत्र बिंदुं विधायोभौ वृत्ते पूर्वापराभिधौ । तन्मध्ये तिमिना रेखा कर्तव्या दक्षिणोत्तत ॥ १३० ॥
ಅಲ್ಲಿ ‘ಪೂರ್ವ’ ಮತ್ತು ‘ಪಶ್ಚಿಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಎರಡೂ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ತಲಾ ಒಂದು ಬಿಂದು ಇಟ್ಟು, ಅವುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಮಿನಾ (ಮಾಪಿನ ಹಗ್ಗ) ಬಳಸಿ ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಸಾಗುವ ರೇಖೆಯನ್ನು ಎಳೆಯಬೇಕು.
Verse 131
याम्योत्तरदिशोर्मध्ये तिमिना पूर्वपश्चिमा । दिग्मध्यमत्स्यैः संसाध्या विदिशस्तद्वदेव हि ॥ १३१ ॥
ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಮಿನಾ ಮೂಲಕ ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ‘ಮತ್ಸ್ಯ’ (ಚಿಹ್ನಗಳು) ಮೂಲಕ ವಿದಿಶೆಗಳೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧಾರವಾಗುತ್ತವೆ.
Verse 132
चतुरस्तं बहिः कुर्यात्सूत्रैर्मध्याद्विनिःसृतैः । भुजसूत्रांगुलैस्तत्र दत्तैरिष्टप्रभा मता ॥ १३२ ॥
ಮಧ್ಯದಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊರಕ್ಕೆ ಹರಡಿ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚತುರಸ್ರವನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕು. ಅಲ್ಲಿ ಭುಜಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಂಗುಲಮಾಪದಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾಗಿ ಇಟ್ಟರೆ, ಇಷ್ಟಪ್ರಭೆ (ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ/ರೂಪ) ಸಿದ್ಧವೆಂದು ಎಣೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 133
प्रांक्पश्चिमाश्रिता रेखा प्रोच्यते सममंडलम् । भमंडलं च विषुवन्मंडलं परिकीर्तितम् ॥ १३३ ॥
ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ರೇಖೆಯನ್ನು ‘ಸಮಮಂಡಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅದೇ ‘ಭಮಂಡಲ’ ಹಾಗೂ ‘ವಿಷುವನ್ಮಂಡಲ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.
Verse 134
रेखा प्राच्यपरा साध्या विषुवद्भाग्रया तथा । इष्टच्छायाविषुवतोर्मध्येह्यग्राभिधीयते ॥ १३४ ॥
ಪೂರ್ವಮುಖವಾಗಿ ಒಂದು ರೇಖೆಯನ್ನು ಎಳೆಯಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ವಿಷುವತ್ (ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ) ರೇಖೆಯನ್ನೂ. ಇಷ್ಟ ಛಾಯಾ-ಚಿಹ್ನ ಮತ್ತು ವಿಷುವತ್ ಚಿಹ್ನಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಮಧ್ಯಬಿಂದು ‘ಅಗ್ರಾ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ।
Verse 135
शंकुच्छायाकृतियुतेर्मूलं कंर्णोऽय वर्गतः । प्रोह्य शंकुकृते मूलं छाया शेकुविपर्ययात् ॥ १३५ ॥
ಶಂಕು ಮತ್ತು ಅದರ ಛಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ ಸಮಕೋಣಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಗಗಳ ಯೋಗದಿಂದ ಕರ್ಣ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕರ್ಣ ತಿಳಿದಿದ್ದರೆ ಶಂಕುವಿನ ವರ್ಗವನ್ನು ಕಡಿತಮಾಡಿ—ವಿಪರೀತ ವಿಧಾನದಿಂದ—ಛಾಯೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು।
Verse 136
त्रिंशत्कृत्योयुगे भानां चक्रं प्राक्परिलंबते । तद्गुणाद्भदिनैर्भक्त्या द्युगणाद्यदवाप्यते ॥ १३६ ॥
ಒಂದು ಯುಗದಲ್ಲಿ ಭಾನುಗಳ ಚಕ್ರವು ಮுப்பತ್ತು ಬಾರಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಪರಿಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ಗುಣದಿಂದ ದಿನ-ಗುಂಪುಗಳ ಗಣನೆಯ ಮೂಲಕ, ಭಕ್ತಿಯುತ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ, ದಿನಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 137
तद्दोस्रिव्नादशाध्नांशा विज्ञेया अयतानिधाः । तत्संस्वकृताद्धहात्कांतिच्छायावरदलादिकम् ॥ १३७ ॥
ಅದರಿಂದ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು ಯಥೋಚಿತ ನಿಧಿಗಳಂತೆ ತಿಳಿಯಬೇಕಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳ ಸುಸಂಯೋಜಿತ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಕಾಂತಿ, ಛಾಯೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ, ಬಲ ಮೊದಲಾದ ಫಲಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ।
Verse 138
शंकुच्छायाहते त्रिज्ये विषुवत्कर्कभाजिते । लंबाक्षज्ये तयोस्छाये लंबाक्षौ दक्षिमौ सदा ॥ १३८ ॥
ತ್ರಿಜ್ಯೆಯನ್ನು ಶಂಕು-ಛಾಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ವಿಷುವತ್ ಮತ್ತು ಕರ್ಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ದೊರೆಯುವುದು ಲಂಬಾಕ್ಷ-ಜ್ಯಾ. ಆ ಎರಡು ಛಾಯಗಳಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಎರಡು ಲಂಬಾಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸದಾ ದಕ್ಷಿಣವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು।
Verse 139
साक्षार्कापक्रमयुतिर्द्दिक्साम्येंतरमन्यथा । शेषह्यानांशाः सूर्यस्य तद्वाहुज्याथ कोटिजाः ॥ १३९ ॥
ಸೂರ್ಯನ ಅಪಕ್ರಮವು ದಿಕ್ಸಾಮ್ಯ (ವಿಷುವ ದಿಕ್ಕು)ದೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಸಂಯುಕ್ತವಾದರೆ ಫಲ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗಣನೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳು ಸೂರ್ಯನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಣಾಂಶಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಬಹುಜ್ಯಾ ಮತ್ತು ಕೋಟಿಜ್ಯಾ ಮೌಲ್ಯಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ.
Verse 140
शंकुमानांगुलाभ्यस्ते भुजत्रिज्ये यथांक्रमम् । कोटीज्ययाविभज्याप्ते छायाकर्माबहिर्द्दले ॥ १४० ॥
ಶಂಕುವಿನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಂಗುಲಗಳಲ್ಲಿ ತೆಗೆದು, ಭುಜಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜ್ಯೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅದರಿಂದ ಗುಣಿಸಬೇಕು; ನಂತರ ಆ ಗುಣಫಲಗಳನ್ನು ಕೋಟಿಜ್ಯೆಯಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ದೊರಕುವ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಛಾಯಾ-ಕರ್ಮದ ಬಾಹ್ಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬೇಕು.
Verse 141
स्वाक्षार्कनतभागानां दिक्साम्येऽतरमन्यथा । दिग्भेदोपक्रमः शेषस्तस्य ज्या त्रिज्यया हता ॥ १४१ ॥
ಸ್ವಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ-ನತಿ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಸಾಮ್ಯ ಇದ್ದರೆ ಪರ್ಯಾಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಿಕ್ಕಿನ ಭೇದದಿಂದ ಉಪಕ್ರಮಿಸಿ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು. ಆ ಶೇಷದ ಜ್ಯೆಯನ್ನು ತ್ರಿಜ್ಯೆಯಿಂದ ಗುಣಿಸಿದರೆ ಅಗತ್ಯ ಮೌಲ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 142
परमोपक्रमज्याप्त चापमेपादिगो रविः । कर्कादौ प्रोह्यचक्रार्द्धात्तुलादौ भार्द्धसंयुतात्त ॥ १४२ ॥
ಪರಮ ಉಪಕ್ರಮ-ಜ್ಯಾ ವಿಧಾನದಿಂದ ದೊರಕಿದ ಚಾಪದಿಂದ ರವಿ ಒಂದು ಪಾದ (ಚತುರ್ಥಾಂಶ) ಗತಿಯನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕರ್ಕಟಾದಿ ರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಕ್ರದಿಂದ ಕಡಿತ ಮಾಡಬೇಕು; ತುಲೆಯಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಅರ್ಧಚಕ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು.
Verse 143
मृगादौ प्रोह्यचक्रात्तु मध्याह्नेऽर्कः स्फुटो भवेत् । तन्मंदमसकृद्धामंफलं मध्यो दिवाकरः ॥ १४३ ॥
ಮೃಗಾದಿ ರಾಶಿಯಿಂದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದಾಗ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಲ್ಲಿ ಅರ್ಕ (ಸೂರ್ಯ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಫಲ ಮೃದು, ಧಾಮ (ಕಾಂತಿ) ಅತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದಿವಾಕರ ಮಧ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುವಾಗ ಇದೇ ಫಲವೆಂದು ನಿರ್ಣಯ.
Verse 144
ग्रहोदयाः प्राणहताः खखाष्टैकोद्धता गतिः । चक्रासवो लब्धयुती स्व्रहोरात्रासवः स्मृताः ॥ १४४ ॥
ಗ್ರಹೋದಯಗಳನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಹತ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಗಣಿತದಿಂದ ನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಗತಿ ‘ಖಖಾಷ್ಟೈಕೋದ್ದತಾ-ಗತಿ’ ಎಂದು ಸ್ಮೃತ. ಲಬ್ಧಿ (ಪ್ರಾಪ್ತ ಫಲ)ಯುಕ್ತ ಪರಿಭ್ರಮಣ-ಚಕ್ರಗಳು ‘ಚಕ್ರಾಸವ’ ಎನ್ನಲ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದಿನ-ರಾತ್ರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ‘ಅಹೋರಾತ್ರಾಸವ’ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 145
त्रिभद्युकर्णार्द्धगुणा स्वाहोरात्रार्द्धभाजिताः । क्रमादेकद्वित्रिभघाज्या तच्चापानि पृथक् पृथक् ॥ १४५ ॥
ಈ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಮೂರು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ, ‘ಕರ್ಣಾರ್ಧ’ ಗುಣಕದಿಂದ ಗುಣಿಸಿ, ನಂತರ ತನ್ನ ಅಹೋರಾತ್ರದ ಅರ್ಧದಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ಆಗ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಒಂದು-, ಎರಡು-, ಮೂರು-ಭಾಗ ‘ಘ’ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ಅವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಚಾಪ/ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಇಡಬೇಕು.
Verse 146
स्वाधोधः प्रविशोध्याथ मेषाल्लंकोदयासवः । स्वागाष्टयोर्थगोगैकाः शरत्र्येकं हिमांशवः ॥ १४६ ॥
ದಕ್ಷಿಣ ಪಥಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಬಳಿಕ, ಮೇಷದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಲಂಕಾ-ಉದಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಎಂಟು ತಿಂಗಳುಗಳು; ಒಂದು ಶರದೃತುವಿನದು; ಮತ್ತು ಒಂದು ಹಿಮ/ಶೀತ ಋತುವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದದು ಎಂದು ಸ್ಮೃತವಾಗಿದೆ.
Verse 147
स्वदेशचरखंडोना भवंतीष्टोदयासवः । व्यस्ताव्यस्तैर्युतास्तैस्तैः कर्कटाद्यास्ततस्तु यः ॥ १४७ ॥
ತನ್ನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚರ-ಖಂಡ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ತಿದ್ದುಪಡಿಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ-ಉದಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ನಿಶ್ಚಯವಾಗುತ್ತವೆ. ನಂತರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯಸ್ತ-ಅವ್ಯಸ್ತ (ಪ್ರತಿಲೋಮ-ಸರಳ) ಯೋಗಗಳಿಂದ ಅವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ, ಕರ್ಕಟದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಇತರ ರಾಶಿಗಳ ಫಲಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 148
उत्क्रमेण षडेवैते भवंतीष्टास्तुलादयः । गतभोग्यासवः कार्याः सायनास्स्वेष्टभास्कराः ॥ १४८ ॥
ಉತ್ಕ್ರಮವಾಗಿ (ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ) ಈ ಆರು ಇಷ್ಟವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ—ತುಲೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ. ಗತ-ಭೋಗ್ಯ (ಈಗಾಗಲೇ ಅನುಭವಿಸಿದ) ಭಾಗದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಗಣಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ತನ್ನ ಇಷ್ಟ ಭಾಸ್ಕರನ ಸಾಯನ (ಅಯನ/ಓರಿಕೆ)ವನ್ನೂ ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು.
Verse 149
स्वोदयात्सुहता भक्ता भक्तभोग्याः स्वमानतः । अभिष्टधटिकासुभ्यो भोग्यासून्प्रविशोधयेत् ॥ १४९ ॥
ತನ್ನ ಶುಭೋದಯಕಾಲದಿಂದ ಭಕ್ತನು ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಹಾಗೂ ಆತ್ಮಸಂಯಮದಿಂದ, ಅಭಿಷ್ಟ ಘಟಿಕೆ/ಮುಹೂರ್ತಗಳ ಮೂಲಕ ಭೋಗ್ಯ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಬೇಕು।
Verse 150
तद्वदेवैष्यलग्नासूनेवं व्याप्तास्तथा क्रमात् । शेषं त्रिंशत्क्रमाद्ध्यस्तमशुद्धेन विभाजितम् ॥ १५० ॥
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಲಗ್ನಗಳಿಗೂ ಕ್ರಮಕ್ರಮವಾಗಿ ಈ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಉಳಿದುದನ್ನು ಮുപ്പತ್ತು-ಮുപ്പತ್ತು ಘಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇಟ್ಟು, ಹಿಂದಿನ ಅಶುದ್ಧ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ಭಾಗಿಸಬೇಕು।
Verse 151
भागयुक्तं च हीनं च व्ययनांशं तनुः कुजे । प्राक्पश्चान्नतनाडीभ्यस्तद्वल्लंकोदयासुभिः ॥ १५१ ॥
ಲಗ್ನದಲ್ಲಿ ಕುಜ (ಮಂಗಳ) ಇದ್ದಾಗ, ಅಗತ್ಯ ಭಿನ್ನದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಕಡಿಸಿ ‘ವ್ಯಯಾಂಶ’ವನ್ನು ಗಣಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಪೂರ್ವ–ಪಶ್ಚಿಮ ನತ-ನಾಡಿ (ನೆರಳುಮಾಪ)ಗಳಿಂದಲೂ, ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಲಂಕಾ-ಉದಯ-ಅಸುಗಳಿಂದಲೂ ಪಡೆಯಬೇಕು।
Verse 152
भानौ क्षयधने कृत्वा मध्यलग्नं तदा भवेत् । भोग्यासूनूनकस्याथ भुक्तासूनधिकस्य च ॥ १५२ ॥
ಭಾನು (ಸೂರ್ಯ) ಕ್ಷಯ-ಧನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದಾಗ ಮಧ್ಯ-ಲಗ್ನವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕು. ಭೋಗ್ಯ ಪ್ರಾಣಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ, ಭುಕ್ತ ಪ್ರಾಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾದರೂ—ಎರಡೂ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಿಯಮ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ।
Verse 153
सपिंड्यांतरलग्नासूनेवं स्यात्कालसाधनम् । विराह्वर्कभुजांशाश्चेदिंद्राल्पाः स्याद् ग्रहो विधोः ॥ १५३ ॥
ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪಿಂಡ ಮತ್ತು ಲಗ್ನದ ನಡುವಿನ ಅಂತರ ನಿಯಮದಿಂದ ಕಾಲಸಾಧನ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ವಿರಾಹ, ಅರ್ಕ-ಭುಜಾಂಶ ಮೊದಲಾದ ಗಣಿತಾಂಶಗಳು ‘ಇಂದ್ರ’ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ, ವಿಧು (ಚಂದ್ರ) ಯ ಗ್ರಹ (ಗ್ರಾಹಕ/ಆಕ್ರಮಣ) ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು।
Verse 154
तेषां शिवघ्नाः शैलाप्ता व्यावर्काजः शरोंगुलैः । अर्कं विधुर्विधुं भूभा छादयत्यथा छन्नकम् ॥ १५४ ॥
ಅವರಲ್ಲಿ ಶಿವಘ್ನ ಶತ್ರುಗಳೂ ಇದ್ದರು—ಶೈಲಜನ್ಯರು, ತೋಳದಂತೆ ಕ್ರೂರರು—ಅಂಗುಳಿ-ಪ್ರಮಾಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನನ್ನೂ ಹೊಡೆದರು. ಭೂಪ್ರಭೆ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ, ಚಂದ್ರನೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ಆಯಿತು।
Verse 155
छाद्यछादकमानार्धं शरोनं ग्राह्यवर्जितम् । तत्स्वच्छन्नं च मानैक्यार्द्धांशषष्टं दशाहतम् ॥ १५५ ॥
ಮುಚ್ಚಬೇಕಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚುವ ದ್ರವ್ಯ—ಇವೆರಡರ ಮಾನದ ಅರ್ಧವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು; ಅಗ್ರಾಹ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾನದಿಂದ ಸಂಯುಕ್ತ ಮಾನದ ಅರವತ್ತೊಂದನೇ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದು ಹತ್ತು ಪಟ್ಟು ಮಾಡಿದರೆ ಫಲ.
Verse 156
छन्नघ्नमस्मान्मूलं तु खांगोनग्लौवपुर्हृतम् । स्थित्यर्द्धं घटिकादिस्याद्व्यंगबाह्वंशसंमितैः ॥ १५६ ॥
ಈ ವಿಧಾನದಿಂದ ‘ಛನ್ನಘ್ನ’ (ಆವರಣ-ಘಾತಕ)ವನ್ನು ತೆಗೆದು ಮೂಲಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಖ, ಅಂಗ, ನ, ಗ್ಲ, ವಪು ಎಂಬ ಸಂಕೇತಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸಿದ ಪದಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದೋಷ/ಸಂಶೋಧಿತ ಬಾಹುಮಾನ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪಭಾಗಗಳಂತೆ ಘಟಿಕಾದಿಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಾವಧಿ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 157
इष्टैः पलैस्तदूनाढ्यं व्यगावूनेऽर्कषङ्गुणः । तदन्यथाधिके तस्मिन्नेवं स्पष्टे सुखांत्यगे ॥ १५७ ॥
ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಲಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ-ಹೆಚ್ಚಾದರೆ ಫಲವೂ ತದನುಸಾರ ಕಡಿಮೆ-ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಒಂದು ‘ವ್ಯಗಾವ’ ಇದ್ದರೆ ಫಲ ಸೂರ್ಯ-ಗುಣವೆಂದರೆ ಆರು ಪಟ್ಟು ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪರಿವರ್ತನೆ ಮಾಡಬೇಕು—ಇಂತೆ ಗಣನೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸುಖ-ಫಲ ಹಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ।
Verse 158
ग्रासेन स्वाहतेच्छाद्यमानामे स्युर्विशोपकाः । पूर्णांतं मध्यमत्र स्याद्दर्शांतेंजं त्रिभोनकम् ॥ १५८ ॥
ಚಂದ್ರನ ಸ್ವಂತ ‘ಗ್ರಾಸ’ (ಗ್ರಹಣದಲ್ಲಿ)ದಿಂದ ತಿಥಿ-ಅಂಗಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಅವುಗಳನ್ನು ‘ವಿಶೋಪಕಾಃ’ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಪೂರ್ಣಾಂತ’ವನ್ನು ಮಧ್ಯವೆಂದು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಪಕ್ಷಾಂತ (ದರ್ಶಾಂತ)ದಲ್ಲಿ ‘ಅಜ’ವನ್ನು ‘ತ್ರಿಭೋನಕ’ ಅಂದರೆ ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 159
पृथक् तत्क्रांत्यक्षभागसंस्कृतौ स्युर्नतांशकाः । तद्दिघ्नांशकृतिद्व्यूनार्द्धार्कयुता हरिः ॥ १५९ ॥
ಕ್ರಾಂತಿ-ಅಂಶ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷ-ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿದಾಗ ದೊರಕುವ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ‘ನತಾಂಶಕ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆ ಮೌಲ್ಯದಿಂದ ದ್ವಿಗುಣಿತ ವರ್ಗಾದಿ ಮಾಡಿ, ಎರಡು ಕಡಿತಿಸಿ, ಅರ್ಧ-ಆರ್ಕವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ‘ಹರಿ’ (ಭಾಜಕ) ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 160
त्रिभानांगार्कविश्लेषांशोंशोनघ्नाः । पुरंदराः । हराप्तालंबनं स्वर्णवित्रिभेर्काधिकोनके ॥ १६० ॥
ಪ್ರಾಪ್ತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಬಹಳ ಭ್ರಷ್ಟವಾಗಿ, ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಇದು ವಾಕ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಸೂತ್ರರೂಪದ ಪದಪಟ್ಟಿಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಶುದ್ಧ ಪಾಠ ಅಥವಾ ಇತರ ಪ್ರತಿಗಳಿಲ್ಲದೆ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ನಿರ್ಣಯ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; ಇದನ್ನು ಗಣಿತೀಯ ಸಂಕೇತಮಾತ್ರವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
Verse 161
विश्वघ्नलंबनकलाढ्योनस्तु तिथिवद्यगुः । शरोनोलंबनषडघ्ने तल्लवाढ्योनवित्रिभात् ॥ १६१ ॥
ಶೇಷಕ್ಕೆ ಕಲೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಲಂಬನದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರೆ ತಿಥಿಯ ಮೌಲ್ಯ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಶೇಷವನ್ನು ‘ಷಡಘ್ನ’ (ಆರುಗುಣ) ಮಾಡಿ, ಲಂಬನದಿಂದ ಸರಿಪಡಿಸಿ, ಸಂಬಂಧಿತ ಲವವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಫಲವು ತ್ರಿಭಾಗ ನಿಯಮದಿಂದ ವಿಚಲಿತವಾಗದು.
Verse 162
नतांशास्तजांसाने प्राधृतस्तद्विवर्जित । शब्देंदुलिप्तैः षड्भिस्तु भक्तानतिर्नतिर्नतांशदिक् ॥ १६२ ॥
ನತಾಂಶಗಳು ತಜಾಂಸಾನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿ ಆ ದೋಷದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದರೆ, ‘ಶಬ್ದ-ಚಂದ್ರ’ದಿಂದ ಲಿಪ್ತವಾದ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳ ಮೂಲಕ ಭಕ್ತನ ನತಿ ಸರ್ವದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಪೂರ್ಣ ನಮಸ್ಕಾರವಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 163
तयोर्नाट्योहभिन्नैकदिक् शरः स्फुटतां व्रजेत् । ततश्छन्नस्थितिदले साध्ये स्थित्यर्द्धषट्त्रिभिः ॥ १६३ ॥
ಆ ಎರಡರ ನಡುವೆ ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾದ ಶರ (ಸೂಚಕ) ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಬೇಕು. ನಂತರ ಗುಪ್ತ ‘ಸ್ಥಿತಿ-ದಳ’ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಸ್ಥೈರ್ಯದ ಆರು ಪ್ರಮಾಣದ ಮೂರೂವರೆ ಪಟ್ಟು (ಘಟಕಗಳಿಂದ) ಅದು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 164
अंशस्तैर्विंत्रिभंद्विस्थंलंबनेतयोः पूर्ववत् । संस्कृतेस्ताभ्यां स्थित्यर्द्धे भवतः स्फुटे ॥ १६४ ॥
ಆ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಫಲವನ್ನು ತ್ರಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಆ ಎರಡರ ಸಂಸ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಫುಟವಾದ ನಿಜಮಾನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 165
ताभ्यां हीनयुतो मध्यदर्शः कालौ मुखांतगौ । अर्काद्यूना विश्व ईशा नवपंचदशांशकाः ॥ १६५ ॥
ಆ ಎರಡರಿಂದ ಕಡಿತ‑ಸೇರಿಕೆ ಮಾಡಿದಾಗ ‘ಮಧ್ಯದರ್ಶ’ ಗಣನೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಲವು ಮುಖ ಮತ್ತು ಅಂತ ಹೊಂದಿದುದೆಂದು ತಿಳಿ; ಸೂರ್ಯಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹದಿನೈದು ಅಂಶಗಳೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 166
कालांशास्तैरूनयुक्ते रवौ ह्यस्तोदयौ विधोः । दृष्ट्वा ह्यादौ खेटबिंबं दृगौञ्च्ये लंबमीक्ष्य च ॥ १६६ ॥
ಸೂರ್ಯನ ಕಾಲಾಂಶವನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕಡಿತ‑ಸೇರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸರಿಪಡಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಚಂದ್ರನ ಅಸ್ತ‑ಉದಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಗ್ರಹ/ಚಂದ್ರಬಿಂಬವನ್ನು ನೋಡಿ, ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸಿ ಲಂಬರೇಖೆಯನ್ನೂ ಗಮನಿಸಬೇಕು।
Verse 167
तल्लुंबपापबिंबांतर्दृणौ व्याप्तरविघ्नभाः । अस्ते सावयवा ज्ञेया गतैष्यास्तिथयो बुधैः ॥ १६७ ॥
ಲಂಬದಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ದೋಷಯುಕ್ತ ಬಿಂಬದ ಒಳಭಾಗವು ಸೂರ್ಯನ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವಂತೆ ಕಂಡರೆ, ಪಂಡಿತರು ತಿಥಿಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ—ಗತ ಮತ್ತು ಆಗಮ್ಯವೆಂದು ಭೇದಿಸಿ—ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 168
व्यस्ते युक्तांतिभागैश्च द्विघ्नतिथ्याहृता स्फुटम् । संस्कारदिकलंबनमंगुलाद्यं प्रजायते ॥ १६८ ॥
ಗಣನೆಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಅಂತ್ಯ ಭಿನ್ನಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ, ದ್ವಿಗುಣಿತ ತಿಥಿಯಿಂದ ಸ್ಫುಟವಾಗಿ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಶೋಧಿತ ಮಾನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಸಂಸ್ಕಾರಾದಿ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಆಧಾರ—ಅಂಗುಲಾದಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ।
Verse 169
सेष्वशोनाः सितं तिथ्यो बलन्नाशोन्नतं विधोः । श्रृङ्गमन्यत्र उद्वाच्यं बलनांगुललेखनात् ॥ १६९ ॥
ಉಳಿದ ತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿಥಿಯನುಸಾರ ಚಂದ್ರಕಲೆಗಳು ‘ಶುಕ್ಲ/ಪ್ರಕಾಶ’ವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಚಂದ್ರನ ಉದಯ‑ಅಸ್ತಗಳಿಂದ ಅವನ ವೃದ್ಧಿ‑ಕ್ಷಯ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಶೃಂಗದ (ಕಲಾ‑ತುದಿಯ) ದಿಕ್ಕನ್ನು ಇತರತ್ರ ಬೆರಳಿನ ಗುರುತು‑ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು॥೧೬೯॥
Verse 170
पंचत्वे गोंकविशिखाः शेषकर्णहताः पृथक् । विकृज्यकांगसिद्धाग्निभक्तालब्धोनसंयुताः ॥ १७० ॥
ಪಂಚವರ್ಗದಲ್ಲಿ ‘ಗೋಂಕವಿಶಿಖಾ’ ಮತ್ತು ‘ಶೇಷಕರ್ಣಹತ’ ಮೊದಲಾದ ಭೇದಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಿಕೃತಾಂಗರು, ಸಾಧನಾ‑ಸಿದ್ಧರು, ಅಗ್ನಿಭಕ್ತರು, ಪೂಜಾಭಕ್ತರು, ಅಲಬ್ಧಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದವರು—ಇವರೆಲ್ಲ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ॥೧೭೦॥
Verse 171
त्रिज्याधिकोने श्रवणे वपूंषि स्युर्हृताः कुजात् । ऋज्वोरनृज्वोर्विवरं गत्यंतरविभाजितम् ॥ १७१ ॥
ಶ್ರವಣ ನಕ್ಷತ್ರವು ತ್ರಿಜ್ಯಾಧಿಕೋಣ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಾಗ ದೇಹಗಳು ಪಾಪಗ್ರಹ (ಕುಜ)ದಿಂದ ಗ್ರಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನೇರ ಮತ್ತು ಅನೇರ ಗತಿಯ ನಡುವಿನ ಅಂತರವು ವಿಭಿನ್ನ ಚಲನಗಳ ವಿಭಾಗದಿಂದ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ॥೧೭೧॥
Verse 172
वक्रर्त्वोर्गतियोगामं गम्येतीते दिनादिकम् । खनत्यासंस्कृतौव्वेषूदक्साम्येन्येंतरं युतिः ॥ १७२ ॥
ಗ್ರಹಗತಿ ಮತ್ತು ವಕ್ರ‑ಋತು (ವಕ್ರೀ ಸ್ಥಿತಿ)ಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ದಿನಾದಿ ಕಾಲಮಾನದ ಕಳೆದ‑ಉಳಿದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು. ಖನನ ಮೊದಲಾದ ಅಸಂಸ್ಕೃತ ಗಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ದಿಕ್ಕುಗಳ ಸಮತೆಯಂತೆ ಮಧ್ಯಮಾನವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ (ಯುತಿ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ॥೧೭೨॥
Verse 173
याम्योदक्खेटविवरं मानौक्याद्धोल्पकं यदा । यदा भेदोलंबनाद्यं स्फुटार्थं सूर्यपर्ववत् ॥ १७३ ॥
ಮಾಪನ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅವಲೋಕನದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣ‑ಉತ್ತರದ ರಂಧ್ರಗಳು (ವಿವರ) ಹಾಗೂ ಅವುಗಳ ವಿಭಾಗಗಳು ಸೂರ್ಯಪಥದ ಗುರುತಿಸಿದ ಭಾಗಗಳಂತೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದಾಗ, ಆ ಸೂಚಕ‑ಯಂತ್ರವು ನಿಖರಾರ್ಥ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗುತ್ತದೆ॥೧೭೩॥
Verse 174
एकायनगतौ स्यातां सूर्याचन्द्रमसौ यदा । तयुते मंडले क्रांत्यौ तुल्यत्वे वै धृताभिधः ॥ १७४ ॥
ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ಒಂದೇ ಅಯನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಮಂಡಲದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಗಳು (ದೀರ್ಘಾಂಶಗಳು) ಸಮವಾಗುವಾಗ, ಆ ಯೋಗವನ್ನು ‘ಧೃತ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।
Verse 175
विपटीतायनगतौ चंद्रार्कौ क्रांतिलिप्तिकाः । समास्तदा व्यतीपातो भगणार्द्धे तपोयुतौ ॥ १७५ ॥
ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯರು ವಿರುದ್ಧ ಅಯನಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದು, ಲಿಪ್ತಿಕಾ ಮಟ್ಟದವರೆಗೆ ಅವರ ಕ್ರಾಂತಿಗಳು ನಿಖರವಾಗಿ ಸಮವಾಗುವಾಗ, ಭಗಣಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತಪೋಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ‘ವ್ಯತೀಪಾತ’ ಯೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ।
Verse 176
भास्करेंद्वो र्भचक्रांत चक्रार्द्धावधिसंस्थयोः । दृक्कल्पसाधितांशादियुक्तयोः स्वावपक्रमौ ॥ १७६ ॥
ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರರು ರಾಶಿಚಕ್ರಾಂತದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅರ್ಧಚಕ್ರ ಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿರುವಾಗ, ದೃಕ್ಕಲ್ಪದಿಂದ ಸಾಧಿತ ಅಂಶಾದಿ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಿ ಅವರವರ ಅಪಕ್ರಮ (ಡಿಕ್ಲಿನೇಶನ್) ನಿರ್ಣಯಿಸಬೇಕು।
Verse 177
अथोजपदगम्येंदोः क्रांतिर्विक्षेपसंस्कृताः । यदि स्यादधिका भानोः क्रांतेः पातो गतस्तदा ॥ १७७ ॥
ಈಗ ಚಂದ್ರನು ಅಜಪದ (ರಾಹು-ಕೇತು ಬಿಂದು) ತಲುಪಿದಾಗ, ವಿಕ್ಷೇಪ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಶುದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದ ಅವನ ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅದು ಸೂರ್ಯನ ಕ್ರಾಂತಿಗಿಂತ ಅಧಿಕವಾದರೆ, ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲೇ ಪಾತ (ನೋಡ್ ದಾಟಿಕೆ) ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು।
Verse 178
न्यूना चेत्स्यात्तदा भावी वामं युग्मपदस्य च । यदान्यत्वं विधोः क्रांतिः क्षेपाच्चेद्यदि शुद्ध्यति ॥ १७८ ॥
ಗಣಿತ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ, ಯುಗ್ಮಪದದ ವಾಮ (ಮುಂದಿನ/ಪೂರ್ವ) ಭಾಗಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಬೇಕು. ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಕ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಬಂದಾಗ, ಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರೆ ಶುದ್ಧಿಯಾಗುವುದಾದರೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಸರಿಪಡಿಸಬೇಕು।
Verse 179
क्रांत्योर्जेत्रिज्ययाभिस्ते परमायक्रमोद्धते । तच्चापांतर्मर्द्धवायोर्ज्यभाविनशीतगौ ॥ १७९ ॥
ಅಯನ-ಕ್ರಾಂತಿಗಳ ಜ್ಯಾ ಮತ್ತು ತ್ರಿಜ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಮ, ಉನ್ನತ ಗಣನಾಕ್ರಮವು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಚಾಪದ ಒಳಗೆ ‘ಅಂತರವಾಯು’ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಜ್ಯೆಗಳು ಶೀತ-ಉಷ್ಣವೆಂಬ ಋತುಫಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.
Verse 180
शोध्यं चंद्राद्गते पाते तत्सूयगतिताडितम् । चंद्रभुक्त्या हृतं भानौ लिप्तादिशशिवत्फलम् ॥ १८० ॥
ಚಂದ್ರನ ಪಾತ-ಗಮನ ಕಳೆದ ಬಳಿಕ ಶೋಧಿಸಬೇಕಾದ ಶೇಷವನ್ನು ಸೂರ್ಯಗತಿಯಿಂದ ಗುಣಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಚಂದ್ರಭುಕ್ತಿಯಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದರೆ ಭಾನುಸಂಬಂಧ ಫಲವು ಲಿಪ್ತಾ ಮೊದಲಾದ ಏಕಕಗಳಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಫಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.
Verse 181
तदूच्छशांकपातस्य फलं देयं विपर्ययात् । कर्मैतदसकृत्तावत्क्रांती यावत्समेतयोः ॥ १८१ ॥
ಆ ಉಚ್ಚ-ಶಂಕಾ-ಪಾತದ ಫಲವನ್ನು ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಬೇಕು. ಎರಡೂ ಕ್ರಾಂತಿಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಸಮೀಪಿಸಿ ಒಂದಾಗುವವರೆಗೆ ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪುನಃಪುನಃ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 182
क्रांत्योः समत्वे पातोऽथ प्रक्षिप्तांशोनिते विधौ । हीनेऽर्द्वरात्रघिकाघतो भावी तात्कालिकेऽधिका ॥ १८२ ॥
ಎರಡು ಕ್ರಾಂತಿಗಳು ಸಮವಾಗುವಾಗ ಅದೇ ಪಾತ (ಸಂಧಿಬಿಂದು). ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಾಂಶಯುಕ್ತ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಒಂದು ಘಟಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಬೇಕು; ಭಾವಿ (ಭವಿಷ್ಯ) ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅಧಿಕವೆಂದು ಪರಿಗಣನೆ, ತಾತ್ಕಾಲಿಕ (ವರ್ತಮಾನ)ದಲ್ಲಿ ಇದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೋಧನೆ.
Verse 183
स्थिरीकृतार्द्धरा त्रार्द्धौ द्वयोर्विवरलिप्तकाः । षष्टिश्चाचंद्रभुक्ताप्ता पातकालस्य नाडिकाः ॥ १८३ ॥
ಅರ್ಧಮಾಪ ಸ್ಥಿರವಾದ ಬಳಿಕ, ಎರಡು ‘ತ್ರಾರ್ಧ’ಗಳು ಸೇರಿ ‘ವಿವರ-ಲಿಪ್ತಕಾ’ (ಲಿಪ್ತಾ) ಎಂಬ ಅಂತರವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಚಂದ್ರಭುಕ್ತಿಯಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಇಂತಹ ಅರವತ್ತು ಮೌಲ್ಯಗಳೇ ಪಾತಕಾಲದ ನಾಡಿಕೆಗಳು (ಕಾಲ ಏಕಕಗಳು).
Verse 184
रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥
ಸೂರ್ಯ–ಚಂದ್ರರ ಸಂಯುಕ್ತ ಮಾನದ ಅರ್ಧವನ್ನು ತೆಗೆದು ಅದನ್ನು ಅರವತ್ತರಿಂದ ಗುಣಿಸಿ ಭಾಗಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ಅವರ ದೈನಂದಿನ ಗತಿಯ ಭೇದದಿಂದ ಭಾಗಿಸಿದಾಗ ದೊರಕುವ ಫಲವೇ ನಾಡಿಕಾ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಅವರ ‘ಸ್ಥಿತಿ’ (ಸಂಯೋಗ/ವಿಯೋಗ) ಯ ಅರ್ಧಕಾಲ.
Verse 185
पातकालः स्फुटो मध्यः सोऽपि स्थित्यर्द्धवर्जितः । तस्य संभवकालः स्यात्तत्संयोगेक्तसंज्ञकः ॥ १८५ ॥
‘ಪಾತಕಾಲ’ವೆಂದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾದ ಮಧ್ಯಕ್ಷಣ; ಅದೂ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ವಜಾ ಮಾಡಿದಂತೆಯೇ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಅದರ ಉದ್ಭವ ಸಮಯವೇ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ‘ಸಂಯೋಗ’ ಎಂಬ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಜ್ಞೆ.
Verse 186
आद्यंतकालयोर्मध्ये कालो ज्ञेयोऽतिदारुणः । प्रज्वलज्ज्वलनाकारः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ १८६ ॥
ಆದಿ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯ ಕಾಲಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಕಾಲವು ಅತಿದಾರುಣವೆಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು—ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಾಕಾರದಂತೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಗರ್ಹಿತ (ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ದಹಿಸುವುದರಿಂದ).
Verse 187
इत्येतद्गणितो किंचित्प्रोक्तं संक्षेपतो द्विज । जातकं वाच्मि समयाद्राशिसंज्ञापुरःसरम् ॥ १८७ ॥
ಓ ದ್ವಿಜನೇ! ಈ ಗಣಿತದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆನು. ಈಗ ಕ್ರಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ಮೊದಲು ರಾಶಿ-ಸಂಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ನಂತರ ಜಾತಕ (ಜನ್ಮಫಲ/ಜನ್ಮಕುಂಡಲಿ)ವನ್ನು ವಿವರಿಸುವೆನು.
Frequently Asked Questions
Because correct dharma depends on correct kāla (time) and correct nirṇaya (determination): the chapter ties computation of planetary motions, tithi–nakṣatra–yoga, and muhūrta factors to the proper performance of saṃskāras and rites, making technical knowledge a practical instrument for righteous action.
Gaṇita (astronomical computation), Jātaka (natal astrology and life-results), and Saṃhitā (mundane omens, calendrics, and predictive compendia including muhūrta and public/ritual indicators).
The śaṅku (gnomon) and its shadow: the text describes marking shadow points, establishing east–west and north–south lines, and using these measures for further computations connected with latitude/declination and time-reckoning.