Prakarana 3
यह सोपान ‘धर्म-राज्य’ के द्वार पर ‘मोह-राज्य’ की परीक्षा है: जहाँ रामराज्य का उत्सव (सगुण-लीला) भीतर ही भीतर काम–क्रोध–कपट की आँधी से टकराता है। साधक के लिए यह चरण बताता है कि मुक्ति का मार्ग केवल बाह्य शुभ-घटना नहीं, बल्कि मन के ‘कोपभवन’ में उठती वासनाओं का विवेकपूर्वक निराकरण है।
ចំណុចរសជាតិនៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺការរួបរួមនៃការអាណិតអាសូរនិងសន្តិភាព ប៉ុន្តែនៅក្នុងផ្នែកនេះ គ្រាប់ពូជនៃការអាណិតហាក់ដូចជាត្រូវបានស្រោចស្រពដោយការភ័យខ្លាចនិងការបោកប្រាស់។ សតិសញ្ញាជាក់ស្តែងរបស់កៃកេយី ដែលកាលពីមុនអាចជ្រកកោននូវអារម្មណ៍មាតានិងធម៌រាជវង្ស ត្រូវបានក្លាយជា ផ្ទះនៃកំហឹង តាមរយៈពាក្យគំរោងក្រាសរបស់មន្ថរា។ នៅទីនេះតុលសីទាសមិនបាននិពន្ធគម្ពីរអំពីនយោបាយទេ ប៉ុន្តែជាចិត្តវិទ្យា៖ ការញាក់នៃភ្នែកខាងស្តាំ ក្តីសុបិនអាក្រក់ ការញាប់ញ័រនៃរាងកាយ ទាំងនេះជាសញ្ញាស្រាលនៃការបែរទៅរើបម្រាសធម៌។ នៅផ្នែកម្ខាងទៀត ស្ថិតនៅកិច្ចសន្យានៃសច្ចភាពរបស់ទសរថ ជាទម្លាប់នៃវង្សរឃុ៖ នៅក្នុងលីលាសគុណ នេះជាការមិនអាចកាត់ថ្លៃនៃធម៌ ព្រះរាជាអាចបាក់បែក ប៉ុន្តែពាក្យរបស់ទ្រង់មិនដែលបាក់បែកទេ។ រចនាសម្ព័ន្ធនេះពង្រីកការរួបរួមនិរគុណ-សគុណនៃមនស៖ ទោះបីព្រះជាម្ចាស់មានអំណាចទាំងស្រុងក្តី នៅក្នុងលីលានៃធម៌ភក្តិនិងមរ្យាទា ព្រះអង្គទទួលយក ការចងធ្វើ តាមឆន្ទៈរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់។ សម្រាប់អ្នកស្វែងរក សារនេះច្បាស់ណាស់៖ ការរក្សាសច្ចភាពនិងសមរម្យភាពគឺជាថ្នាក់បន្ទាប់នៃសោបន ទោះបីពេលដែលបេះដូងរលកឡើងដោយរលកនៃការអាណិតក្តី។
In this prakarana
People
Verses
ចៅបៃ 20.1-4
कैकयसुता सुनत कटु बानी।कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।
तन पसेउ कदली जिमि काँपी।कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।
कहि कहि कोटिक कपट कहानी।धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।
फिरा करमु प्रिय लागि कुचाली।बकिहि सराहइ मानि मराली।।
सुनु मंथरा बात फुरि तोरी।दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।
दिन प्रति देखउँ राति कुसपने।कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।
काह करौ सखि सूध सुभाऊ।दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।
kaikayasutā sunata kaṭu bānī |kahi na sakai kachu sahami sukhānī ||
tana paseu kadalī jimi kā̃pī |kubarīṁ dasana jībha taba cā̃pī ||
kahi kahi koṭika kapaṭa kahānī |dhīraju dharahu prabodhisi rānī ||
phirā karamu priya lāgi kucālī |bakihi sarāhai māni marālī ||
sunu maṁtharā bāta phuri torī |dahini ā̃khi nita pharakai morī ||
dina prati dekhaũ rāti kusapane |kahaũ na tohi moha basa apane ||
kāha karau sakhi sūdha subhāū |dāhina bāma na jānaũ kāū ||
កៃកេយី ព្រះធនីនៃស្តេចកេកយៈ បានឮពាក្យក្រៀមក្រំ មិនអាចនិយាយអ្វីបានឡើយ បានរួញត្រឡប់ដោយការភ័យខ្លាច និងស្ងួតហួងហែង ញើសបានហូរចេញពួរកាយ នាងញ័រដូចដើមចេក នាងកោងខ្នងបានខាំអណ្តាតចន្លោះធ្មេញ និយាយរឿងពីរឿងទៅរឿង រាប់លានរឿងក្បត់ បានបំបះបំបោយព្រះមហេសីថា "ចូរមានសេចក្តីក្លាហាន" វាសនាបានបែរបង់ ស្រីអាក្រក់ក្លាយជាទីស្រឡាញ់ កៃកេយីបានសរសើរក្រសាបទា ដោយយល់ស្មានថាជាសត្វហង្ស "ស្តាប់ម៉ានធារ៉ា ពាក្យរបស់អ្នកពិតជាពិត ភ្នែកស្ដាំរបស់ខ្ញុំញ័រជានិច្ច រាល់ថ្ងៃខ្ញុំឃើញក្តីសុបិនអាក្រក់នៅពេលយប់ តែដោយសារការវង្វេងរបស់ខ្លួន ខ្ញុំមិនបានប្រាប់អ្នក ខ្ញុំត្រូវធ្វើដូចម្តេច មិត្តភក្តិអើយ សភាពជាធម្មជាតិរបស់ខ្ញុំស្មើ គ្មានកលល្បិច មិនអាចញែកស្ដាំពីឆ្វេងបានឡើយ"
ទោហា 20
अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।केहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।
apane calata na āju lagi anabhala kāhuka kīnha |kehiṁ agha ekahi bāra mohi daiã dusaha dukhu dīnha ||20||
រហូតដល់ពេលដែលអំណាចរបស់ខ្ញុំអាចធ្វើបាន ខ្ញុំមិនដែលបង្កគ្រោះថ្លៃដល់នរណាម្នាក់រហូតមកដល់ពេលនេះទេ ដោយបាបរួមអ្វីហ្ន៎ ព្រហ្មលិខិតបានផ្តល់ទុក្ខដែលមិនអាចទ្រាំបាននេះដល់ខ្ញុំក្នុងពេលតែមួយ
ចៅបៃ 21.1-4
नैहर जनमु भरब बरु जाइ।जिअत न करबि सवति सेवकाई।।
अरि बस दैउ जिआवत जाही।मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।
दीन बचन कह बहुबिधि रानी।सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।
अस कस कहहु मानि मन ऊना।सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।
जेहिं राउर अति अनभल ताका।सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।
जब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि।भूख न बासर नींद न जामिनि।।
पूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची।भरत भुआल होहिं यह साँची।।
भामिनि करहु त कहौं उपाऊ।है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।
naihara janamu bharaba baru jāi |jiata na karabi savati sevakāī ||
ari basa daiu jiāvata jāhī |maranu nīka tehi jīvana cāhī ||
dīna bacana kaha bahubidhi rānī |suni kubarīṁ tiyamāyā ṭhānī ||
asa kasa kahahu māni mana ūnā |sukhu sohāgu tumha kahũ dina dūnā ||
jehiṁ rāura ati anabhala tākā |soi pāihi yahu phalu paripākā ||
jaba teṁ kumata sunā maiṁ svāmini |bhūkha na bāsara nīṁda na jāmini ||
pū̃cheu guninha rekha tinha khā̃cī |bharata bhuāla hohiṁ yaha sā̃cī ||
bhāmini karahu ta kahauṁ upāū |hai tumharīṁ sevā basa rāū ||
ខ្ញុំចូលចិត្តទៅរស់នៅពេញមួយជីវិតនៅផ្ទះឪពុក នៅពេលដែលខ្ញុំនៅរស់ ខ្ញុំនឹងមិនបម្រើប្រពន្ធដែលជាសត្រូវគ្នាឡើយ នរណាដែលវាសនាទុកឱ្យរស់នៅក្រោមអំណាចរបស់សត្រូវ ការស្លាប់គឺប្រសើរជាងបំណងចង់រស់នៅបន្តសម្រាប់នរណានោះ ព្រះមហេសីទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយពាក្យសំពះអាត្មាយ៉ាងទុក្ខសោកច្រើនបែប ពេលបានស្តាប់ហើយ មន្ថារាដែលជាស្ត្រីខ្នងកោងកាយក៏ចាប់ផ្តើមប្រើកលល្បិចរបស់ស្ត្រី ហេតុអ្វីទ្រង់ព្រះបន្ទូលដូច្នេះ ទ្រង់ទទួលយកក្នុងព្រះហឫទ័យថាជារឿងទាបថោក សេចក្តីសុខនិងសេចក្តីសុខសិរីសួយសង្ហារបស់ទ្រង់នឹងកើនឡើងជាពីរដងរាល់ថ្ងៃ នរណាបានផ្គត់ផ្គង់ឱ្យរងគ្រោះធ្ងន់ធ្ងរដល់ទ្រង់ នរណានោះនឹងទទួលផលនៃកម្មដែលឆ្អែនពេញលេញដោយខ្លួនឯង តាំងពីខ្ញុំបានឮពីគំរោងការណ៍អាក្រក់នេះ ទីព្រះនាងអើយ ខ្ញុំមិនមានភាពភ្លឺឃ្លានក្នុងពេលថ្ងៃនិងមិនមានការគេងក្នុងពេលយប់ឡើយ ខ្ញុំបានសួរអ្នកប្រាជ្ញាដែលអាននិមិត្ត ហើយពួកគេបានគូសបន្ទាត់ហើយប្រកាសថា ភរតៈនឹងក្លាយជាស្តេច នេះជាការពិត ទីព្រះនាងអើយ បើទ្រង់នឹងសម្រេចចិត្តធ្វើ ខ្ញុំនឹងប្រាប់ឧបាយកល ស្តេចស្ថិតក្រោមអំណាចនៃការបម្រើរបស់ទ្រង់
ទោហា 21
परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।कहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।
paraũ kūpa tua bacana para sakaũ pūta pati tyāgi |kahasi mora dukhu dekhi baṛa kasa na karaba hita lāgi ||21||
តាមពាក្យរបស់អ្នក ខ្ញុំនឹងលោតចូលទៅក្នុងរណ្តៅ ខ្ញុំអាចលះបង់កូននិងប្តីបានទៅដែរ អ្នកនិយាយថាអ្នកឃើញទុក្ខធំរបស់ខ្ញុំ ហេតុអ្វីបានជាខ្ញុំមិនធ្វើតាមដំណឹងដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន
ចៅបៃ 22.1-4
कुबरीं करि कबुली कैकेई।कपट छुरी उर पाहन टेई।।
लखइ न रानि निकट दुखु कैंसे।चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।
सुनत बात मृदु अंत कठोरी।देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।
कहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही।स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।
दुइ बरदान भूप सन थाती।मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।
सुतहि राजु रामहि बनवासू।देहु लेहु सब सवति हुलासु।।
भूपति राम सपथ जब करई।तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।
होइ अकाजु आजु निसि बीतें।बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।
kubarīṁ kari kabulī kaikeī |kapaṭa churī ura pāhana ṭeī ||
lakhai na rāni nikaṭa dukhu kaiṁse |carai harita tina balipasu jaiseṁ ||
sunata bāta mṛdu aṁta kaṭhorī |deti manahũ madhu māhura ghorī ||
kahai ceri sudhi ahai ki nāhī |svāmini kahihu kathā mohi pāhīṁ ||
dui baradāna bhūpa sana thātī |māgahu āju juṛāvahu chātī ||
sutahi rāju rāmahi banavāsū |dehu lehu saba savati hulāsu ||
bhūpati rāma sapatha jaba karaī |taba māgehu jehiṁ bacanu na ṭaraī ||
hoi akāju āju nisi bīteṁ |bacanu mora priya mānehu jī teṁ ||
បន្ទាប់ពីម៉ានថារាជាស្រីកោងខ្នងបានធ្វើឱ្យកៃកេយីពេញចិត្ត នាងបានអារមីដ្រាងការបោកប្រាស់នៅលើបេះដូងនាង លើថ្មនៃភាពស្វិតស្វាញរបស់នាង ព្រះមហេសីមិនបានឃើញថាទុក្ខនៅជិតប៉ុន្មានទេ ដូចជាសត្វដែលនឹងត្រូវប្រគេនកំពុងស៊ីស្មៅបៃតង ពាក្យរបស់នាងស្តាប់ទៅមានភាពទន់ភ្លន់ប៉ុន្តែចុងបញ្ចប់ធ្ងន់ធ្ងរ ដូចជានាងកំពុងឱ្យទឹកឃ្មុំលាយជាមួយថ្នាំពិសខ្លាំង ទាសីបាននិយាយថា "តើអ្នកចងចាំឬទេ នាងខ្ញុំ អ្នកធ្លាប់បាននិយាយរឿងមួយឱ្យខ្ញុំស្តាប់" ពរទាំងពីរនៅនៅជាមួយស្តេច ចូរសុំវាថ្ងៃនេះ និងបន្តូរចិត្តដែលកំពុងឆេះរោលរាល ចូរសុំរាជបល្ល័ង្កសម្រាប់បុត្រារបស់អ្នក និងការនិរទេសទៅកាន់ព្រៃសម្រាប់ព្រះរាម ហើយទទួលយកសេចក្តីត្រេកអរនៃជ័យជម្នះលើគូប្រជែងទាំងអស់ ពេលស្តេចបានសច្ចាប្រណីធ្វើដោយព្រះនាមព្រះរាម ចូរសុំនូវសេចក្តីដែលព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះអង្គនឹងមិនអាចប្រព្រឹត្តខុស បើយប់នេះកន្លងទៅ កិច្ចការនឹងខូចទាំងអស់ ចូរពិចារណាពាក្យរបស់ខ្ញុំដូចជាជីវិតរបស់អ្នក"
ទោហា 22
बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।काजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।
baṛa kughātu kari pātakini kahesi kopagṛhã jāhu |kāju sãvārehu sajaga sabu sahasā jani patiāhu ||22||
បន្ទាប់ពីបានរៀបចំផែនការអាក្រក់ដ៏ធំនិងសាហាវនេះរួច ស្ត្រីបាបនោះបាននិយាយថា ចូរទៅកាន់បន្ទប់នៃការខឹងសម្បារ ចូរបំពេញកិច្ចការដោយប្រុងប្រយ័ត្នគ្រប់យ៉ាង ហើយកុំទុកចិត្តលើស្តេចភ្លាមៗឬងាយៗឡើយ
ចៅបៃ 23.1-4
कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी।बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।
तोहि सम हित न मोर संसारा।बहे जात कइ भइसि अधारा।।
जौं बिधि पुरब मनोरथु काली।करौं तोहि चख पूतरि आली।।
बहुबिधि चेरिहि आदरु देई।कोपभवन गवनि कैकेई।।
बिपति बीजु बरषा रितु चेरी।भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।
पाइ कपट जलु अंकुर जामा।बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।
कोप समाजु साजि सबु सोई।राजु करत निज कुमति बिगोई।।
राउर नगर कोलाहलु होई।यह कुचालि कछु जान न कोई।।
kubarihi rāni prānapriya jānī |bāra bāra baṛi buddhi bakhānī ||
tohi sama hita na mora saṁsārā |bahe jāta kai bhaisi adhārā ||
jauṁ bidhi puraba manorathu kālī |karauṁ tohi cakha pūtari ālī ||
bahubidhi cerihi ādaru deī |kopabhavana gavani kaikeī ||
bipati bīju baraṣā ritu cerī |bhuĩ bhai kumati kaikeī kerī ||
pāi kapaṭa jalu aṁkura jāmā |bara dou dala dukha phala parināmā ||
kopa samāju sāji sabu soī |rāju karata nija kumati bigoī ||
rāura nagara kolāhalu hoī |yaha kucāli kachu jāna na koī ||
ព្រះមហេសីទ្រង់ពិចារណាឃុបារីជាទីស្រឡាញ់ដូចជីវិត ហើយទ្រង់សរសើរប្រាជ្ញាដ៏ធំរបស់នាងម្ដងហើយម្ដងទៀត "ក្នុងលោកនេះគ្មានអ្នកប្រាថ្នាល្អប្រហាក់ប្រហែលនាងទេ ពេលដែលខ្ញុំត្រូវរលកពន្លិច នាងបានក្លាយជាទីពឹងរបស់ខ្ញុំ" "បើព្រហ្មបំពេញបំណងរបស់ខ្ញុំនៅថ្ងៃស្អែក មិត្តភក្តិអើយ ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យនាងក្លាយជាកែវភ្នែករបស់ខ្ញុំ" ដោយបង្ហាញការគោរពចំពោះទាសីរបស់ខ្លួនក្នុងវិធីច្រើនយ៉ាង កៃកេយីបានចូលទៅកាន់បន្ទប់នៃការខឹងសម្បារ មហន្តរាជារូបពូជ ទាសីជារដូវភ្លៀង ហើយចិត្តអាក្រក់របស់កៃកេយីក្លាយជាដី បន្ទាប់ពីទទួលទឹកនៃការបោកប្រាស់ ពន្លកកើតឡើង ពរពីរប្រការជាស្លឹកទាំងពីរ ហើយទុក្ខគឺជាផលដែលកើតឡើងជាលទ្ធផល នាងបានរៀបចំគ្រឿងប្រដាប់ទាំងអស់នៃការខឹងសម្បារ ហើយនៅពេលកំពុងគ្រងរាជ្យ នាងបានបំផ្លាញវាដោយការប្រឹក្សាអាក្រក់របស់ខ្លួនឯង ក្នុងព្រះបរមរាជវាំងនិងនគរមានសំឡេងអឺងកង ហើយគ្មាននរណាដឹងអ្វីអំពីផែនការអាក្រក់នេះទាំងអស់
ទោហា 23
प्रमुदित पुर नर नारि सब सजहिं सुमंगलचार।एक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।
pramudita pura nara nāri saba sajahiṁ sumaṁgalacāra |eka prabisahiṁ eka nirgamahiṁ bhīra bhūpa darabāra ||23||
បុរសនិងស្ត្រីនៅក្នុងទីក្រុងបានបំពេញដោយភាពរីករាយ ទាំងអស់គ្នាបានរៀបចំពិធីមង្គល ខ្លះចូលទៅ ខ្លះចេញមក មានប្រជាជនច្រើនយ៉ាងខ្លាំងនៅក្នុងព្រះរាជវាំង។
ចៅបៃ 24.1-4
बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं।मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।
प्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी।पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।
फिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई।करत परसपर राम बड़ाई।।
को रघुबीर सरिस संसारा।सीलु सनेह निबाहनिहारा।।
जेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं।तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।
सेवक हम स्वामी सियनाहू।होउ नात यह ओर निबाहू।।
अस अभिलाषु नगर सब काहू।कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।
को न कुसंगति पाइ नसाई।रहइ न नीच मतें चतुराई।।
bāla sakhā suna hiyã haraṣāhīṁ |mili dasa pā̃ca rāma pahiṁ jāhīṁ ||
prabhu ādarahiṁ premu pahicānī |pū̃chahiṁ kusala khema mṛdu bānī ||
phirahiṁ bhavana priya āyasu pāī |karata parasapara rāma baṛāī ||
ko raghubīra sarisa saṁsārā |sīlu saneha nibāhanihārā ||
jeṁhi jeṁhi joni karama basa bhramahīṁ |tahã tahã īsu deu yaha hamahīṁ ||
sevaka hama svāmī siyanāhū |hou nāta yaha ora nibāhū ||
asa abhilāṣu nagara saba kāhū |kaikayasutā hdayã ati dāhū ||
ko na kusaṁgati pāi nasāī |rahai na nīca mateṁ caturāī ||
មិត្តភក្តិតាំងពីកុមារភាពបានឮដំណឹងហើយត្រេកអរក្នុងចិត្ត ហើយបានប្រជុំគ្នាជាក្រុមដប់នាក់ឬប្រាំនាក់ហើយទៅរាម។ ព្រះអង្គបានស្គាល់សេចក្តីស្រឡាញ់របស់ពួកគេ ទ្រង់បានទទួលពួកគេដោយការគោរព ហើយទ្រង់បានសួរអំពីសុខុមាលភាពដោយពាក្យសំដីទន់ភ្លន់។ បន្ទាប់ពីបានទទួលព្រះបញ្ជាពីព្រះអង្គដែលជាទីស្រឡាញ់ ពួកគេបានត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន សរសើររាមដល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ "នរណាក្នុងពិភពលោកដែលស្មើនឹងវីរបុរសនៃរាជវង្សរាហូ ដែលរក្សាភាពត្រជាក់និងសេចក្តីស្រឡាញ់? នៅក្នុងជាតិណាដែលយើងរង្គាយដោយអំណាចនៃកម្ម សូមព្រះអម្ចាស់ប្រទានសិរីនេះដល់យើងក្នុងជាតិនីមួយៗ: សូមឲ្យយើងជាបំរើ ហើយព្រះអម្ចាស់នៃនាងសីតាជាម្ចាស់របស់យើង សូមឲ្យសម្ព័ន្ធភាពនេះបន្តរហូតដល់ទីបញ្ចប់។" ការប្រាថ្នាដូច្នេះមាននៅក្នុងចិត្តរបស់គ្រប់គ្នាក្នុងទីក្រុង ប៉ុន្តែនៅក្នុងចិត្តរបស់នាងកៃកេយី ព្រះธិដានៃស្តេចកេកយៈ មានភ្លើងឆេះយ៉ាងខ្លាំង។ នរណាមិនបានបាត់បង់ដោយសារការជួបគ្នាអាក្រក់? ប្រាជ្ញាមិននៅក្នុងចិត្តរបស់មនុស្សទាបថ្លៃទេ។
ទោហា 24
साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।गवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।
sā̃sa samaya sānaṁda nṛpu gayau kaikeī gehã |gavanu niṭhuratā nikaṭa kiya janu dhari deha sanehã ||24||
នៅពេលល្ងាច ព្រះមហាក្សត្រដែលពេញដោយភាពរីករាយ បានយាងទៅកាន់ព្រះរាជវាំងរបស់កៃកេយី ដូចជាសេចក្ដីស្រឡាញ់បានស្រូបយករូបកាយ ហើយធ្វើដំណើរទៅជួបនឹងភាពក្បត់
ចៅបៃ 25.1-4
कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ।भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।
सुरपति बसइ बाहँबल जाके।नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।
सो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई।देखहु काम प्रताप बड़ाई।।
सूल कुलिस असि अँगवनिहारे।ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।
सभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ।देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।
भूमि सयन पटु मोट पुराना।दिए डारि तन भूषण नाना।।
कुमतिहि कसि कुबेषता फाबी।अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।
जाइ निकट नृपु कह मृदु बानी।प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।
kopabhavana suni sakuceu rāu |bhaya basa agahuṛa parai na pāū ||
surapati basai bāhãbala jāke |narapati sakala rahahiṁ rukha tākeṁ ||
so suni tiya risa gayau sukhāī |dekhahu kāma pratāpa baṛāī ||
sūla kulisa asi ãgavanihāre |te ratinātha sumana sara māre ||
sabhaya naresu priyā pahiṁ gayaū |dekhi dasā dukhu dāruna bhayaū ||
bhūmi sayana paṭu moṭa purānā |die ḍāri tana bhūṣaṇa nānā ||
kumatihi kasi kubeṣatā phābī |ana ahivātu sūca janu bhābī ||
jāi nikaṭa nṛpu kaha mṛdu bānī |prānapriyā kehi hetu risānī ||
ព្រះរាជាបានរួញត្រឡប់នៅពេលបានឮអំពីបន្ទប់នៃការខឹង ហើយដោយសារការភ័យខ្លាចព្រះបាទារបស់ទ្រង់មិនអាចដើរទៅមុខបានទេ អ្នកដែលព្រះអម្ចាស់នៃទេវតាស្ថិតនៅក្នុងព្រះហស្តដែលមានកម្លាំង ហើយស្តេចទាំងអស់តែងរក្សាខ្លួនឱ្យនៅក្នុងការអនុគ្រោះរបស់ទ្រង់ សូម្បីតែទ្រង់ក៏ស្ងួតរីងរៃនៅពេលបានឮអំពីការខឹងរបស់ស្ត្រី ចូរមើលអំណាចនិងកិត្តិយសដ៏ធំរបស់កាមទេព អ្នកដែលមានត្រសស្ស វជ្រ និងដាវនៅលើរាងកាយ ត្រូវបានបាញ់ដោលដោយព្រួញផ្ការបស់ព្រះអម្ចាស់នៃរតិ ព្រះរាជាបានទៅកាន់ព្រះជនន៍ជាទីស្រឡាញ់ដោយការភ័យខ្លាច ហើយពេលឃើញស្ថានភាពរបស់ព្រះនាងទ្រង់ក៏ពេញដោយទុក្ខសោកដ៏ធ្ងន់ធ្ងរ ព្រះនាងផ្ទំនៅលើដីដោយសំពត់ចាស់រឹង ហើយទ្រង់បានដកគ្រឿងអលង្ការជាច្រើនចេញពីរាងកាយ សំពត់អាម៉ាស់នោះសមនឹងស្ត្រីដែលមានចិត្តអាក្រក់យ៉ាងល្អ ដូចជាបង្ហាញពីការក្លាយជាស្រីមេម៉ាយនៅពេលអនាគត ព្រះរាជាចូលទៅជិតហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយសំឡេងទន់ភ្លន់ថា ជាទីស្រឡាញ់ដូចជីវិត ហេតុអ្វីបានជាខឹង?
ឆន្ទ 25
केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।मानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।
दोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।तुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।
kehi hetu rāni risāni parasata pāni patihi nevāraī |mānahũ saroṣa bhuaṁga bhāmini biṣama bhā̃ti nihāraī ||
dou bāsanā rasanā dasana bara marama ṭhāharu dekhaī |tulasī nṛpati bhavatabyatā basa kāma kautuka lekhaī ||
"ដោយហេតុអ្វី ព្រះមហេសី ទើបកំព្រឹត?" ទ្រង់សួរ ហើយប៉ះពាល់នាងដោយព្រះហស្ថ តែនាងរុញព្រះស្វាមីចេញ នាងសម្លឹងទ្រង់ដោយរូបភាពគួរឲ្យស្លន់ស្លោ ដូចពស់ពិសមេាដែលកំព្រឹត បំណងប្រាថ្នាទាំងពីររបស់នាងដូចអណ្តាតទាំងពីរក្នុងមាត់ ហើយសិទ្ធិទាំងពីរដូចពង្សទាំងស្អាត នាងកំពុងស្វែងរកចំណុចសំខាន់ដែលនឹងខាំ តុលសីទាសកថាថា ព្រះរាជាដែលស្ថិតក្រោមអំណាចនៃព្រះវិបាក ទ្រង់យកទាំងអស់នេះជាការលេងរបស់អ្នកស្រលាញ់
សោរឋា 25
बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।कारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।
bāra bāra kaha rāu sumukhi sulocini pikabacani |kārana mohi sunāu gajagāmini nija kopa kara ||25||
ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានព្រះបន្ទូលម្ដងហើយម្ដងទៀតថា នាងដែលមានមុខស្រស់ស្អាត នាងដែលមានភ្នែកស្រស់ស្អាតសំឡេងដូចបក្សីកុក នាងដែលដើរដោយទម្រង់ដូចដំរី សូមប្រាប់ខ្ញុំនូវហេតុផលនៃការខឹងរបស់នាង
ចៅបៃ 26.1-4
अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा।केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।
कहु केहि रंकहि करौ नरेसू।कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।
सकउँ तोर अरि अमरउ मारी।काह कीट बपुरे नर नारी।।
जानसि मोर सुभाउ बरोरू।मनु तव आनन चंद चकोरू।।
प्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें।परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।
जौं कछु कहौ कपटु करि तोही।भामिनि राम सपथ सत मोही।।
बिहसि मागु मनभावति बाता।भूषन सजहि मनोहर गाता।।
घरी कुघरी समुझि जियँ देखू।बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।
anahita tora priyā keĩ kīnhā |kehi dui sira kehi jamu caha līnhā ||
kahu kehi raṁkahi karau naresū |kahu kehi nṛpahi nikāsauṁ desū ||
sakaũ tora ari amarau mārī |kāha kīṭa bapure nara nārī ||
jānasi mora subhāu barorū |manu tava ānana caṁda cakorū ||
priyā prāna suta sarabasu moreṁ |parijana prajā sakala basa toreṁ ||
jauṁ kachu kahau kapaṭu kari tohī |bhāmini rāma sapatha sata mohī ||
bihasi māgu manabhāvati bātā |bhūṣana sajahi manohara gātā ||
gharī kugharī samujhi jiyã dekhū |begi priyā pariharahi kubeṣū ||
នាងជាទីស្រលាញ់ នរណាបានធ្វើឱ្យនាងខូចខាត នរណាមានក្បាលពីរ ហើយយមរាជប្រាថ្នាយកនរណា សូមប្រាប់ខ្ញុំ អ្នកសូក្រោកអង្គណាដែលខ្ញុំនឹងតាំងឱ្យជាស្តេច សូមប្រាប់ខ្ញុំ ស្តេចអង្គណាដែលខ្ញុំនឹងដេញចេញពីប្រទេស ខ្ញុំអាចសម្លាប់សត្រូវរបស់នាងបាន ទោះបីជាអមរៈក៏ដោយ តើមនុស្សប្រុសនិងស្រីដែលក្រីក្រដូចសត្វល្អិតមានតម្លៃអ្វី នាងដឹងសភាពរបស់ខ្ញុំ នាងដែលស្អាតស្អំ ចិត្តរបស់ខ្ញុំគឺបក្សីចកោរ ហើយមុខរបស់នាងគឺព្រះច័ន្ទ នាងជាទីស្រលាញ់ ជីវិតរបស់ខ្ញុំ បុត្ររបស់ខ្ញុំ ទាំងអស់របស់ខ្ញុំ គ្រួសារនិងប្រជារាស្ត្ររបស់ខ្ញុំ ទាំងអស់ស្ថិតក្រោមអំណាចនាង បើខ្ញុំនិយាយអ្វីទៅនាងដោយការបោកប្រាស់ នាងជាទីស្រលាញ់ ខ្ញុំស្បថចំនួនរយដងដោយព្រះរាម សូមញញឹម ហើយសូមសុំអ្វីដែលចិត្តនាងប្រាថ្នា ហើយតុបតែងរាងកាយដ៏ស្រស់ស្អាតរបស់នាងដោយគ្រឿងអលង្ការ សូមពិចារណាក្នុងចិត្តថានេះជាម៉ោងអាក្រក់ ហើយលឿនៗ នាងជាទីស្រលាញ់ សូមដោះចោលនូវសំលៀកបានដែលមិនសមរម្យនេះ
ទោហា 26
यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।भूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।
yaha suni mana guni sapatha baṛi bihasi uṭhī matimaṁda |bhūṣana sajati biloki mṛgu manahũ kirātini phaṁda ||26||
លើកលេងឮដូច្នេះ នាងកៃកេយីដែលមានប្រាជ្ញារាវ បានពិចារណាពីភាពធ្ងន់ធ្ងរនៃការស្បថក្នុងចិត្ត ហើយលើកឡើងដោយញញឹម នាងតែងតែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការ ដូចជាអ្នកបាញ់សត្វដែលឃើញសត្វក្តាន់ហើយបង្កើតអន្ទាក់
ចៅបៃ 27.1-4
पुनि कह राउ सुहृद जियँ जानी।प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।
भामिनि भयउ तोर मनभावा।घर घर नगर अनंद बधावा।।
रामहि देउँ कालि जुबराजू।सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।
दलकि उठेउ सुनि हृदउ कठोरू।जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।
ऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई।चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।
लखहिं न भूप कपट चतुराई।कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।
जद्यपि नीति निपुन नरनाहू।नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।
कपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी।बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।
puni kaha rāu suhṛda jiyã jānī |prema pulaki mṛdu maṁjula bānī ||
bhāmini bhayau tora manabhāvā |ghara ghara nagara anaṁda badhāvā ||
rāmahi deũ kāli jubarājū |sajahi sulocani maṁgala sājū ||
dalaki uṭheu suni hṛdau kaṭhorū |janu chui gayau pāka baratorū ||
aisiu pīra bihasi tehi goī |cora nāri jimi pragaṭi na roī ||
lakhahiṁ na bhūpa kapaṭa caturāī |koṭi kuṭila mani gurū paṛhāī ||
jadyapi nīti nipuna naranāhū |nāricarita jalanidhi avagāhū ||
kapaṭa sanehu baṛhāi bahorī |bolī bihasi nayana muhu morī ||
រួចស្ដេចដែលយល់ថានាងជាមិត្តស្មោះត្រង់ក្នុងព្រះហឫទ័យ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលម្ដងទៀតដោយសំឡេងទន់ភ្លន់ពីរោយ ពោរពេញដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ នាងជាទីព្រះហឫទ័យ សិរីសួស្ដីដែលធ្វើឱ្យព្រះហឫទ័យរបស់នាងរីករាយបានកើតឡើងហើយ ក្នុងគ្រប់ៗផ្ទះក្នុងទីក្រុងមានតែការអបអរសាទរ ថ្ងៃស្អែកនេះអញនឹងប្រគល់ឋានៈរាជទាយាទដល់រាម អ្នកភ្នែកស្អាតស្អំ ចូរត្រៀមរៀបចំពិធីមង្គលឱ្យបានរួចរាល់ លឺដូច្នេះ ព្រះហឫទ័យដែលរឹងត្បូររបស់នាងក៏លោតឡើងនិងផ្ទាំង ដូចជាដុំពពុះឆ្អិនត្រូវបានប៉ះ ទុក្ខព្រួយបែបនេះនាងក៏បិទបាំងដោយស្នាមញញឹម ដូចប្រពន្ធរបស់ចោរដែលមិនហ៊ានយំឱ្យគេឃើញចំហ ស្ដេចមិនបានឃើញកលល្បិចនៃការបោកប្រាស់របស់នាង ព្រោះនាងត្រូវបានបង្រៀនដោយគ្រូដែលជាថ្មមានតម្លៃក្នុងចំណោមអ្នកក្បត់រាប់លានដង ទោះបីស្ដេចជាអ្នកជំនាញក្នុងរាជការនយោបាយក៏ដោយ ចរិយារបស់ស្ត្រីគឺជាសមុទ្រដែលជ្រាលជ្រៅពេកកន្លងកន្លែងវាស់ រួចនាងក៏បង្កើនសេចក្ដីស្នេហ៍ក្លែងបន្ថែមទៀត ហើយនិយាយដោយស្នាមញញឹម ងាកភ្នែកនិងមុខទៅទីផ្សេង
ទោហា 27
मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।देन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।
māgu māgu pai kahahu piya kabahũ na dehu na lehu |dena kahehu baradāna dui teu pāvata saṁdehu ||27||
"សូម សូម" អ្នកនៅតែនិយាយ ជាយ៉ាងស្នេហ៍ ប៉ុន្តែអ្នកមិនដែលឲ្យ ហើយខ្ញុំក៏មិនដែលទទួលបាន អ្នកបានសន្យាថានឹងឲ្យពរពីរ ប៉ុន្តែខ្ញុំនៅតែសង្ស័យថានឹងបានទទួល
ចៅបៃ 28.1-4
जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई।तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।
थाति राखि न मागिहु काऊ।बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।
झूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू।दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।
रघुकुल रीति सदा चलि आई।प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।
नहिं असत्य सम पातक पुंजा।गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।
सत्यमूल सब सुकृत सुहाए।बेद पुरान बिदित मनु गाए।।
तेहि पर राम सपथ करि आई।सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।
बात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली।कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।
jāneũ maramu rāu hãsi kahaī |tumhahi kohāba parama priya ahaī ||
thāti rākhi na māgihu kāū |bisari gayau mohi bhora subhāū ||
jhūṭhehũ hamahi doṣu jani dehū |dui kai cāri māgi maku lehū ||
raghukula rīti sadā cali āī |prāna jāhũ baru bacanu na jāī ||
nahiṁ asatya sama pātaka puṁjā |giri sama hohiṁ ki koṭika guṁjā ||
satyamūla saba sukṛta suhāe |beda purāna bidita manu gāe ||
tehi para rāma sapatha kari āī |sukṛta saneha avadhi raghurāī ||
bāta dṛṛhāi kumati hãsi bolī |kumata kubihaga kulaha janu kholī ||
ព្រះរាជាទ្រង់ញញឹមហើយមានព្រះបន្ទូលថា "អញយល់ពីការលាក់បិទបម្រុងរបស់អ្នកហើយ អ្នកចូលចិត្តខ្ញុំខ្លាំងណាស់" "អ្នកទុកពរនោះទុក ហើយមិនដែលសុំទេ ដោយសភាពសាមញ្ញរបស់អញ អញបានភ្លេចទៅហើយ" "កុំតាំងទោសអញដោយការកុហក បើអ្នកចង់ សុំបួនជំនួសពីរក៏បាន" "ទំនៀមរាជវង្សរគុធឺតែងតែប្រព្រឹត្តិមក បើសូច្ចន្ដជីវិតក៏តាម តែព្រះវាចាមិនឱ្យខូច" "មិនមានកំណប់បាបណាប្រៀបនឹងការកុហកទេ គ្រាប់គុនជាប៉ុនប៉ិតអាចប្រមាណភ្នំបានឬ" "សច្ចៈជាឫសគល់នៃកុសលកម្មដ៏ស្អាត់ទាំងពួង ដែលស្គាល់ពីវេទនិងបុរាណ ហើយដែលមនុស្សបានច្រៀង" "លើសពីនេះទៀត អញបានសច្យាថាដោយព្រះរាម ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរគុ ដែលជាប្រភពនៃកុសលនិងសេចក្ដីស្រឡាញ់" កាលបានធ្វើឱ្យទ្រង់មានព្រះវាចាមានភាពមាំមួនហើយ ស្រ្តីមានចិត្តអាក្រក់ក៏ញញឹមហើយនិយាយ ដូចជាសត្វស្លាបសាហាវមានចិត្តអាក្រក់ត្រូវបានដកគម្របមុខចេញ
ទោហា 28
भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।भिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।
bhūpa manoratha subhaga banu sukha subihaṁga samāju |bhillani jimi chāṛana cahati bacanu bhayaṁkaru bāju ||28||
បំណងព្រះរាជាគឺដូចជាព្រៃដ៏ស្រស់ស្អាត ហើយហ្វូងបក្សីដែលមានសេចក្តីសុខក្នុងព្រៃនោះគឺជាសេចក្តីត្រេកអររបស់ព្រះអង្គ កៃកេយីដូចជាស្រីភិល កំពុងនឹងបញ្ចេញស្វានដ៏គួរឱ្យខ្លាចនៃពាក្យពោលរបស់នាងទៅលើពួកវា
ចៅបៃ 29.1-5
सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का।देहु एक बर भरतहि टीका।।
मागउँ दूसर बर कर जोरी।पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।
तापस बेष बिसेषि उदासी।चौदह बरिस रामु बनबासी।।
सुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू।ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।
गयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा।जनु सचान बन झपटेउ लावा।।
बिबरन भयउ निपट नरपालू।दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।
माथे हाथ मूदि दोउ लोचन।तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।
मोर मनोरथु सुरतरु फूला।फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।
अवध उजारि कीन्हि कैकेईं।दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।
sunahu prānapriya bhāvata jī kā |dehu eka bara bharatahi ṭīkā ||
māgaũ dūsara bara kara jorī |puravahu nātha manoratha morī ||
tāpasa beṣa biseṣi udāsī |caudaha barisa rāmu banabāsī ||
suni mṛdu bacana bhūpa hiyã sokū |sasi kara chuata bikala jimi kokū ||
gayau sahami nahiṁ kachu kahi āvā |janu sacāna bana jhapaṭeu lāvā ||
bibarana bhayau nipaṭa narapālū |dāmini haneu manahũ taru tālū ||
māthe hātha mūdi dou locana |tanu dhari socu lāga janu socana ||
mora manorathu surataru phūlā |pharata karini jimi hateu samūlā ||
avadha ujāri kīnhi kaikeīṁ |dīnhasi acala bipati kai neīṁ ||
កៃកេយីថា សូមស្តាប់ ជនជាទីស្រឡាញ់ដូចជីវិត នូវអ្វីដែលពេញចិត្តរបស់ខ្ញុំ សូមប្រទានពរមួយដល់ខ្ញុំ គឺការសោយរាជ្យភរតៈ ខ្ញុំផ្គុំដៃសូមពរទីពីរ សូមព្រះម្ចាស់បំពេញបំណងរបស់ខ្ញុំ សូមឱ្យរាមៈគង់នៅក្នុងព្រៃអស់ដប់បួនឆ្នាំ ក្នុងរូបជាតាបស ជាអ្នកស្ងប់ស្ងៀមដាច់ពីលោក បានឮពាក្យទន់ភ្លន់ ព្រះរាជាព្រះហឫទ័យសោកសង្រេង ដូចបក្សីចក្វា ដែលទុក្ខព្រួយពេលពន្លឺព្រះច័ន្ទប៉ះពាល់ ទ្រង់ដកថយដោយភ័យ និងមិនអាចនិយាយបាន ដូចបក្សីក្នុងព្រៃ ពេលឥន្ទ្ទីទៅចាប់ ព្រះរាជាបានស្រពាប់ស្រពងទាំងស្រុង ដូចអាសនីវាយដើមតាល ទ្រង់ដាក់ព្រះហស្តលើព្រះនលាត និងបិទព្រះនេត្រទាំងគូ ដូចជាទុក្ខសោកបានយកកាយ និងចាប់ផ្តើមសោកសង្រេង បំណងរបស់ខ្ញុំដូចជាដើមកល្បប្រក្សាដែលបានផ្ការ ពេលនឹងនាំផល ដំរីញីបានដកគល់ កៃកេយីបានបំផ្លាញអយុធ្យាឱ្យវិនាស និងបានដាក់គ្រឹះនៃសេចក្តីវិបត្តិឱ្យមាំមួន
ទោហា 29
कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।जोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।
kavaneṁ avasara kā bhayau gayaũ nāri bisvāsa |joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyā nāsa ||29||
តើនៅពេលណា ហើយបានកើតអ្វីឡើង! ខ្ញុំបានវិនាសដោយសារជឿស្រីម្នាក់ ដូចជាអ្នកតបតៈដែលត្រូវអវិជ្ជាបំផ្លាញនៅពេលដែលផលនៃការតបតៈកំពុងនឹងឆ្អែង
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह खंड ‘कुसंग-त्याग’ और ‘सत्यव्रत-स्थिरता’ का बोध कराता है; इसका पाठ मन के कोप/कपट को पहचानने की विवेक-शक्ति देता है और ‘वचन-पालन’ के संस्कार को दृढ़ करता है—जिससे गृहस्थ-धर्म और भक्ति दोनों में स्थैर्य आता है।
सामान्य राम-नाम-सम्पुट परंपरा: प्रत्येक दोहा/चौपाई के पूर्व या पश्चात ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ अथवा ‘राम राम’ नाम-जप। (विशेष स्थानीय परंपराएँ भिन्न हो सकती हैं।)
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
