यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
រសជាតិសំខាន់នៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺករុណា ប៉ុន្តែវាមិនមែនជាទុក្ខធម្មតាទេ វាជាសេចក្តីអាណិតដែលបានជម្រះដោយពន្លឺនៃធម៌។ នៅក្នុងផ្នែកនេះ (ទោហា ១៥០-១៥៩) អ័ក្សនៃករុណាវិលជុំវិញមជ្ឈមណ្ឌលបី៖ (១) ការប្រព្រឹត្តរបស់រាមក្នុងមរ្យាដា គឺការលើកទឹកចិត្តក្រពើកេវត ការផ្ញើសារទៅកាន់បិតា គ្រូ និងសហគមន៍មាតាៗ; (២) ការកាន់ទុក្ខរួមរបស់អយោធ្យា គឺការចែកឋានរបស់ទសរថ ការខ្សឹកខ្សួលរបស់ព្រះរាជនីៗ និងការរញ្ជួយញ័ររបស់ទីក្រុង; (៣) ការសង្ស័យអាក្រក់កើតឡើងក្នុងភរត និងនិមិត្តអាក្រក់នៅពេលគាត់ចូលទីក្រុង។ ទីនេះតុលសីទស្តាប់ "ការអត់ធន់និងការយល់ដឹង" (ធីរជ-វិវេក) ជាឱសថស្មី៖ ដំបូន្មានរបស់រដ្ឋមន្ត្រី រូបកម្មទូករបស់កោសល្យា (ទសរថជាអ្នកបើកទូកនៃទូកអយោធ្យា) និងចុងក្រោយសំឡេងនៃព្រះនាមដ៏សក្តិសិទ្ធិ "រាម រាម" ដែលក្លាយជាជំហានទៅកាន់មោក្ខសូម្បីនៅពេលស្លាប់។ ដូច្នេះអយោធ្យាកាណ្ឌបង្រៀនចិត្តថាសូម្បីនៅក្នុងការបំបែក ភក្តីនាំទៅរបស់ប្រាជ្ញានឹងនឹង (ស្ថិត-ប្រជ្ញតា)។
ចៅបៃ 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
ព្រះរាជាទ្រង់សួរអធិរាជមន្ត្រីម្ដងហើយម្ដងទៀតថា សូមប្រាប់សាររបស់ព្រះរាជបុត្រដែលជាទីស្រឡាញ់បំផុត មិត្តភក្តិអើយ សូមរហ័សរកឧបាយវិធីណាមួយ ដើម្បីឱ្យភ្នែករបស់ខ្ញុំបានឃើញរាម លក្ស្មណ៍ និងសីតា អធិរាជមន្ត្រីប្រាជ្ញាហើយនិយាយដោយសំឡេងទន់ថ្លាថា មហារាជ ព្រះអង្គជាអ្នកប្រាជ្ញានិងអ្នកមានចំណេះដឹង ព្រះអង្គជាវីរបុរសដ៏មុតស្រួច អ្នកទទួលបន្ទុកនៃនគរ ជាស្តេច និងបានបម្រើសមាគមអ្នកធ្មេងជានិច្ច ការកើតនិងការស្លាប់ ទុក្ខទោសទាំងអស់ ការបាត់បង់និងការបានមកវិញ ការជួបនិងការបែកបាកពីអ្នកជាទីស្រឡាញ់ ទាំងនេះកើតឡើង ដោយអំណាចនៃកាលនិងកម្ម ដូចជាពេលយប់និងថ្ងៃដែលមិនអាចជៀសបាន អ្នកពាលរីករាយក្នុងសេចក្តីសុខ និងយំស្រែកក្នុងសេចក្តីទុក្ខ តែអ្នកមានសេចក្តីមុតស្រួចយកទាំងពីរនេះដូចគ្នា និងរក្សាការអត់ធ្មត់ក្នុងចិត្ត សូមមានសេចក្តីអត់ធ្មត់ និងពិចារណាដោយប្រាជ្ញា សូមលះបង់សេចក្តីសោកសង្រេង ដោយព្រះអង្គជាអ្នកនាំប្រយោជន៍ដល់ទាំងអស់គ្នា
ទោហា 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
ការសំណាក់នៅយប់ទីមួយគឺនៅមាត់ទន្លេតមសា ហើយយប់ទីពីរនៅមាត់ច្រាំងទន្លេគង្គា នៅទីនោះវីរបុរសទាំងពីរព្រមដោយនាងសីតា បានងូតទឹក ផឹកតែទឹក និងសំរាក
ចៅបៃ 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
អ្នកបើកទូកបានបម្រើដោយស្មោះត្រង់ជាច្រើន ហើយយប់នោះបានកន្លងផុតនៅសិង្ក្រោរ។ នៅពេលព្រឹកភ្លឺង ព្រះរាមបានបញ្ជាឱ្យនាំទឹកដោះមក ហើយទ្រង់បានត្បូងសក់បន្ទះឱ្យក្លាយជាមកុដលើព្រះសិរសា។ មិត្តភក្តិរបស់ព្រះរាមបានបញ្ជាឱ្យនាំទូកមក ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរាហូបានជួយព្រះនាងសីតាដែលជាទីស្រឡាញ់ឡើងទូក ហើយទ្រង់ក៏ឡើងទូកដោយព្រះអង្គឯង។ លក្ស្មណ៍បានរៀបចំព្រួញនិងធ្នូឱ្យបានរៀបរយ ហើយក៏ឡើងទូកដោយខ្លួនឯងបន្ទាប់ពីបានទទួលព្រះបញ្ជាពីព្រះអង្គម្ចាស់។ ដោយទ្រង់បានឃើញខ្ញុំមានសេចក្តីទុក្ខព្រួយ វីរបុរសនៃរាជវង្សរាហូបានស្ងប់ព្រះទ័យ ហើយទ្រង់បានមានព្រះបន្ទូលពាក្យផ្អែមល្ហែម។ បិតា ចូរប្រាប់សេចក្តីគោរពរបស់ខ្ញុំដល់បិតា ហើយចូរឱបព្រះបាទបិតាម្តងហើយម្តងទៀត។ បន្ទាប់មកចូរក្រាបព្រះបាទ ហើយទូលសុំថា បិតា សូមកុំបារម្ភពីខ្ញុំ។ ដោយព្រះហឫទ័យមេត្តា ការអនុគ្រោះ និងបុណ្យរបស់អ្នក ផ្លូវព្រៃគឺសុខសាន្តនិងមង្គលដល់យើងខ្ញុំទាំងអស់គ្នា។
ឆន្ទ 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
ដោយព្រះគុណរបស់ព្រះបិតា ខ្ញុំនឹងបានសេចក្តីសុខគ្រប់យ៉ាងពេលទៅកាន់ព្រៃ បានបំពេញតាមព្រះបញ្ញត្តិហើយ ខ្ញុំនឹងត្រឡប់មកវិញដោយសុវត្ថិភាពដើម្បីគាល់ព្រះបាទ សូមបំបោសបំបាត់ទុក្ខដល់ព្រះមាតាទាំងអស់ ដោយក្រាបថ្វាយបង្គំព្រះបារម្ភឡើងវិញៗ និងក្រាបទូលសុំដោយច្រើន តុលសីថាថា ចូរខំប្រឹងប្រែងគ្រប់យ៉ាង ដើម្បីឱ្យព្រះម្ចាស់នៃកោសលៈបន្តមានសុខភាពល្អ
សោរឋា 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
នាំសាររបស់ខ្ញុំទៅកាន់គរុ ដោយក្រាបថ្វាយបាទព្រះបាទរបស់ទ្រង់ម្ដងហើយម្ដងទៀត សូមឲ្យទ្រង់ប្រទានឱវាទដែលនឹងធ្វើឲ្យព្រះម្ចាស់នៃក្រុងអយុធ្យាមិនត្រូវសោកសង្រេងដោយសារខ្ញុំ
ចៅបៃ 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
សូមអង្វរប្រជារាស្ត្រនិងអ្នកក្នុងវាំងទាំងអស់ ហើយទីព្រះអង្គ សូមថ្លែងសំណូមពររបស់ខ្ញុំដល់ទ្រង់ទាំងនោះ អ្នកណាជាអ្នកប្រាថ្នាល្អដល់ខ្ញុំគ្រប់បែបយ៉ាង គឺអ្នកដែលធ្វើឱ្យព្រះរាជានៅមានសេចក្តីសុខ ពេលភរតាមកដល់ សូមផ្តាំសារនេះដល់ព្រះអង្គ ឥឡូវទ្រង់បានរាជបល្ល័ង្កហើយ កុំបោះបង់នយោបាយដែលសមស្រប សូមថែរក្សាប្រជារាស្ត្រដោយកាយ ចិត្ត និងវាចា ហើយបម្រើព្រះមាតាទាំងអស់ដោយចាត់ទុកថាស្មើគ្នា សូមបំពេញកាតព្វកិច្ចជាបងប្អូនឱ្យដល់ទីបញ្ចប់ បងប្អូនអើយ ដោយបម្រើបិតា មាតា និងអ្នកសប្បុរសទាំងឡាយ ទីព្រះអង្គ សូមថែរក្សាព្រះរាជាដោយបែបដែលទ្រង់នឹងមិនមានសេចក្តីទុក្ខព្រោះខ្ញុំឡើយ លក្ស្មណ៍បាននិយាយពាក្យដែលគំរាមគំរោង តែព្រះរាមបានហាមឃាត់ព្រះអង្គហើយសូមអង្វរខ្ញុំ ព្រះអង្គបានឱ្យខ្ញុំស្បថដោយព្រះអង្គឯងម្តងហើយម្តងទៀតថា ទីព្រះអង្គ ខ្ញុំនឹងមិននិយាយពីការជក់ក្អែករបស់លក្ស្មណ៍ទេ
ទោហា 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
នាងសីតាថ្វាយបង្គំរួចហើយចង់និយាយបន្ថែមទៀត តែស្នេហ៍ធ្វើឱ្យនាងអស់កម្លាំង ពាក្យពោលគ្មានកម្លាំង ភ្នែកពេញទៅដោយទឹកភ្នែក រាងកាយញាប់ញ័រនិងស្រោមស្រូតដូចដើមឈើដែលដុះមែកថ្មី
ចៅបៃ 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
ក្នុងពេលនោះ អ្នកចែវទូកបានចែវទូកទៅត្រើយម្ខាង ពេលឃើញសញ្ញានៃបំណងរបស់ព្រះរាម តាក់តែងនៃរាជវង្សរាហូបានចាកចេញទៅដោយបែបនេះ ខ្ញុំឈរមើលដោយចិត្តរឹងរូសដូចស្នូក ខ្ញុំនឹងនិយាយពីទុក្ខរបស់ខ្លួនដូចម្តេចបាន ដែលបានត្រឡប់មកវិញនៅមានជីវិត ដោយនាំសាររបស់ព្រះរាម និយាយដូច្នេះហើយ រដ្ឋមន្ត្រីក៏នៅស្ងៀម ដោយសោកសង្រៃ ការខ្មាសអៀ និងការព្រួយបារម្ភ ទង្វើយបានឮពាក្យរបស់ព្រះរាជបុត្រ ព្រះរាជាក៏ធ្លាក់ចុះដល់ដី មានភ្លើងឆេះក្នុងព្រះហឫទ័យ ទ្រង់បានរំភើបដោយសភាវៈស្មោងត្រឡប់ក្នុងព្រះទ័យ ដូចត្រីដែលត្រូវក្រឡាក្រាម ព្រះមហេសីទាំងអស់បានយំសោក តើនឹងពណ៌នាពីទីប្រទឹស្សនាធំក្លាយនេះបានដូចម្តេច បានឮសំឡេងសោកនេះ សេចក្តីសោកក៏កាន់តែសោក ហើយសេចក្តីអត់ធ្មត់នៃសេចក្តីអត់ធ្មត់ក៏បានភាសខ្លួន
ទោហា 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
នៅពេលសំឡេងអឺងកាងពីព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះមហាក្សត្រ ការរំខានយ៉ាងខ្លាំងបានរីករាលដាលទៅទូទៅអយុធ្យា ដូចជានៅពេលយប់ ស្នូកភ្លើងដ៏សាហាវបានធ្លាក់មកលើព្រៃដែលមានបក្សីច្រើន
ចៅបៃ 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
ជីវិតរបស់ព្រះមហាក្សត្រឡើងទៅដល់បំពង់ក ដូចជាពស់ដែលទុក្ខព្រួយនៅពេលបាត់បង់គ្រាប់ត្បូងរបស់ខ្លួន ឥន្ទ្រិយទាំងអស់អន់ជ្រាយយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាបឹងឈូកដែលគ្មានទឹក កោសល្យាទ្រង់ទតឃើញព្រះមហាក្សត្រដែលធ្ងន់ធ្ងរនិងងងឹត ហើយទ្រង់យល់នៅក្នុងព្រះហឫទ័យថា ព្រះអាទិត្យនៃវង្សសុរិយាកំពុងអស្តង្គត ទ្រង់តាំងសេចក្តីក្លាហានក្នុងព្រះហឫទ័យ ព្រះមាតារបស់ព្រះរាមទ្រង់ត្រាស់ពាក្យសម្រាប់ឱកាសនោះ ព្រះស្វាមី សូមទ្រង់យល់និងពិចារណាក្នុងព្រះហឫទ័យថា ការបែកគ្នាពីព្រះរាមគឺមហាសមុទ្រគ្មានព្រំដែន ព្រះអង្គទ្រង់ជាអ្នកបើកទូក អយុធ្យាគឺជាទូក ហើយសហគមន៍ដែលព្រះអង្គស្រឡាញ់ទាំងអស់គឺជាអ្នកដំណើរដែលឡើងទូកហើយ បើទ្រង់កាន់ការក្លាហាន នឹងបានទៅដល់ត្រើយ បើមិនដូច្នេះទេ គ្រួសារទាំងអស់នឹងលិចទឹក បើព្រះអង្គទទួលការអង្វរកររបស់ខ្ញុំទុកក្នុងព្រះហឫទ័យ ព្រះស្វាមីជាទីស្រឡាញ់ ព្រះរាម ព្រះលក្សណ៍ និងព្រះសីតានឹងជួបព្រះអង្គម្តងទៀត
ទោហា 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
បានឮពាក្យទន់ភ្លឺរបស់ស្រីជាទីស្រឡាញ់ ព្រះរាជាបើកព្រះនេត្រទ្រង់មើល; ទ្រង់ដូចជាត្រីដែលខ្សត់ខ្សោយ និងស្វាងខ្លាំង ខណៈព្រះនាងចាក់ទឹកត្រជាក់លើព្រះអង្គ។
ចៅបៃ 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
ប្រមូលភាពក្លាហាន ព្រះរាជាទ្រង់ក្រោកឡើងគង់ ហើយទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា ចូរប្រាប់អញ សុមន្ត្រ ព្រះរាមដែលមានព្រះហឫទ័យទូលាយនៅទីណា លក្សណ៍នៅទីណា ព្រះរាមជាទីស្រឡាញ់នៅទីណា កូនប្រសារជាទីស្រឡាញ់ ព្រះនាងវិទេហនៅទីណា ព្រះរាទ្រង់យំសោក វឹកវរក្នុងផ្លូវច្រើនបែប ហើយយប់នោះហាក់ដូចជាយុគៈ មិនចេះចប់ ការស្តាប់របស់តាបសក្រិន បានត្រឡប់មកក្នុងព្រះហឫទ័យវិញ ហើយទ្រង់បាននិយាយរឿងទាំងអស់ដល់កោសល្យា ពេលទ្រង់និយាយអំពីប្រវត្តិនោះ ទ្រង់កាន់តែទុក្ខព្រួយថា អាប់ផងចំពោះជីវិតនេះ និងសង្ឃឹមក្នុងការរស់នៅដោយគ្មានព្រះរាម អញនឹងធ្វើអ្វីដោយរក្សារូបកាយនេះ ដែលមិនបានបំពេញសេចក្តីស្បថនៃសេចក្តីស្រឡាញ់របស់អញ ឱ រឃុនន្ទន ជាទីស្រឡាញ់ដូចជីវិត ថ្ងៃជាច្រើនបានកន្លងទៅហើយដែលអញរស់នៅដោយគ្មានអ្នក ឱ ជានកី លក្សណ៍ ឱ រឃុពរ ឱ ពពកចំពោះចាតក ដែលជាបេះដូងស្រឡាញ់បិតា
ទោហា 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
ដោយទ្រង់សូត្រថា "រាមា រាមា" ម្តងហើយម្តងទៀត "រាមា រាមា" ព្រះរាជាទ្រង់លះបង់រាងកាយរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ចាកចេញទៅកាន់ស្ថានសួគ៌ ដោយសារទុក្ខវេទនាដោយសារការបែកគ្នាពីព្រះរឃុបតី។
ចៅបៃ 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
ទសរថទទួលផលនៃទាំងការរស់និងការស្លាប់ ហើយកិត្តិយសបរិសុទ្ធរបស់ព្រះអង្គបានផ្សាយទៅលើពិភពលោករាប់មិនអស់ ក្នុងជីវិតព្រះអង្គបានមើលព្រះភក្ត្ររបស់រាមាដូចជាព្រះច័ន្ទ ហើយដោយស្លាប់ព្រោះការបំបែកពីរាមា ព្រះអង្គបានធ្វើឱ្យការស្លាប់របស់ព្រះអង្គក្លាយជារុងរឿង ព្រះមហេសីទាំងអស់យំដោយសោកសង្រេង ហើយនិយាយអំពីព្រះសម្រស់ ព្រះសីល ព្រះពល និងព្រះតេជះរបស់ព្រះអង្គ ពួកទ្រង់បានសោកសង្រេងដោយវិធីផ្សេងៗ ហើយធ្លាក់ខ្លួនចុះលើផែនដីម្តងហើយម្តងទៀត ខ្ញុំប្រុសនិងខ្ញុំស្រីយំដោយទុក្ខទោម្នេញ ហើយក្នុងគ្រប់ផ្ទះ អ្នកនគរតែងយំសោក "ថ្ងៃនេះព្រះអាទិត្យនៃវង្សសុរិយាបានលិចហើយ ជាប្រភេទនៃធម៌ ជាឃ្លាំងនៃគុណធម៌និងសម្រស់" ទាំងអស់បានចោទប្រកាន់កៃកេយី ដែលបានធ្វើឱ្យពិភពលោកងងឹតភ្នែក ខណៈដែលពួកទ្រង់សោកសង្រេងដូច្នេះ រាត្រីកន្លងផុតទៅ ហើយមហាឥសីដែលមានប្រាជ្ញាទាំងអស់បានមកដល់
ទោហា 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
ក្រោយមកឥសីវសិស្ឋដោយទ្រង់គិតគូរពេលវេលាដ៏សមរម្យ ទ្រង់បាននិទានរឿងបុរាណជាច្រើន; ដោយពន្លឺនៃប្រាជ្ញារបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ទ្រង់បានបំបាត់ទុក្ខវេទនារបស់មនុស្សទាំងអស់។
ចៅបៃ 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
បំពេញភាជន៍ដោយប្រេង ហើយដាក់ព្រះវរកាយនៃព្រះរាជាទុកក្នុងនោះ បន្ទាប់មកទ្រង់បានហៅអ្នកនាំសារមកនិយាយដូច្នេះថា "សូមរត់ទៅរកភរតដោយលឿន កុំឱ្យនរណាម្នាក់នៅទីណាដឹងដំណឹងរបស់ព្រះរាជាឡើយ "ទៅរកភរតហើយនិយាយតែប៉ុណ្ណេះថា 'គុរុបានហៅបងប្អូនទាំងពីរនិងបានបញ្ជូនមកហៅ'" បានឮពាក្យបញ្ជារបស់សាស្ត្រាចារ្យ អ្នកនាំសារក៏រត់ទៅ ពួកគេចេញដំណើរដោយល្បឿនដែលធ្វើឱ្យសេះល្អបំផុតត្រូវខ្មាស ចាប់ពីពេលដែលមហន្តរាយចាប់ផ្តើមនៅអយុធ្យា និមិត្តអាក្រក់បានបង្ហាញដល់ភរត នៅពេលយប់ទ្រង់បានឃើញគ្រោះស្តីយ៉ាងភ័យខ្លាច ហើយពេលភ្ញាក់ឡើងទ្រង់បាននឹកគិតដល់ការភ័យខ្លាចដែលមានកំហាប់ដ៏ខ្លាំង រាល់ថ្ងៃទ្រង់បានឱ្យអាហារដល់ព្រាហ្មណ៍និងប្រទានទាន ហើយបានធ្វើពិធីស្រោចទឹកសិវៈដោយវិធីផ្សេងៗ ទ្រង់បានបូជាមហេស្វរ ហើយបានបន់ស្រន់ក្នុងព្រះហឫទ័យដើម្បីសុភមង្គលរបស់មាតា បិតា គ្រួសារ និងបងប្អូន
ទោហា 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
ខណៈដែលភរតៈកំពុងតែគិតទុក្ខក្នុងចិត្តដូច្នេះ អ្នកនាំសារក៏បានមកដល់។ នៅពេលដែលទ្រង់បានឮពាក្យបង្គាប់របស់គុរុដោយត្រចៀករបស់ខ្លួន ទ្រង់ក៏បន់ស្រន់ដល់គណេសនិងចាកចេញ
ចៅបៃ 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
ពួកគេធ្វើដំណើរដោយល្បឿនខ្យល់ បង្អូសសេះ លោតឆ្លងទន្លេ ភ្នំ និងព្រៃដែលលំបាក ការពិភាក្ឃក្នុងចិត្តធំធេង មិនមានអ្វីធ្វើឱ្យពេញចិត្ត គិតក្នុងចិត្តថា ឱ្យតែខ្ញុំអាចហោះទៅបាន ពេលវិនាទីតែមួយកន្លងទៅដូចជាឆ្នាំ ដោយវិធីនេះភរតៈបានចូលជិតទីក្រុង និមិត្តអាក្រក់បានកើតឡើងពេលចូលទីក្រុង សត្វរង្វាល់យ៉ាងសាហាវក្នុងទីអាក្រក់ លានិងឆ្កែចចកលោកយ៉ាងមិនល្អ បានឮចប់ៗ ចិត្តរបស់ភរតៈត្រូវបានចាក់ដោយទុក្ខ បឹង ទន្លេ ព្រៃនិងសួនច្បារបាត់បង់សោភ័ណភាព ទីក្រុងជាពិសេសហាក់ដូចជាគួរឱ្យខ្លាច បក្សី ក្ងាង សេះនិងដំរីគួរឱ្យអាណិតមិនអាចមើលបាន រោគអាក្រក់នៃការបែកបាកពីរាមៈបានបំផ្លាញពួកគេ បុរសនិងស្ត្រីក្នុងទីក្រុងមានទុក្ខធ្ងន់ ដូចជាមនុស្សទាំងអស់បានបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់
ទោហា 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
ប្រជាជនក្នុងទីក្រុងជួបគ្នាតែមិនបាននិយាយអ្វីទាំងអស់ គ្រាន់តែសំពះដៃស្វាគមន៍ហើយក៏ចាកចេញទៅ ភរតៈដែលមានការភ័យខ្លាចនិងទុក្ខសោកក្នុងចិត្ត មិនអាចសួរពីសុខទុក្ខបានឡើយ
ចៅបៃ 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
ផ្សារនិងផ្លូវរណ្តៅទទេរ មិនអាចមើលបាន ដូចជាភ្លើងព្រៃឆាបឆេះគ្រប់ទិសទាំងដប់នៃទីក្រុង លឺថាបុត្រកំពុងត្រឡប់មក កៃកេយី ធីតាស្ដេចកេកយៈ ត្រេកអរដូចពន្លឺព្រះច័ន្ទចំពោះផ្កាឈូកនៃវង្សសុរិយា នាងត្រៀមប្រទីបអារតី ក្រោកឡើងដោយអំណរហើយរត់ទៅ ឱបក្រសានៅមាត់ទ្វារហើយនាំចូលព្រះបរមរាជវាំង ភរតៈបានឃើញគ្រួសារទាំងអស់មានទុក្ខសោក ដូចជាសត្វនេស្សរបំផ្លាញស្នាមឈូក កៃកេយីមានអំណរដូច្នេះ ដូចជាស្រីព្រៃភ្នំដែលត្រេកអរបន្ទោរបង់ភ្លើងព្រៃ ឃើញបុត្រមានសេចក្ដីបារម្ភ នាងក៏សួរថា គ្រួសារនៅផ្ទះម្ដាយរបស់ខ្ញុំសុខសប្បាយឬទេ ភរតៈប្រាប់ថាគ្រប់យ៉ាងសុខសប្បាយ ហើយសួរពីសុខភាពនិងសេចក្ដីសុខកុរុវង្សរបស់ខ្លួន ប្រាប់ម្ដាយផង បិតានៅទីណា និងមាតាទាំងអស់នៅទីណា សីតា រាម និងលក្ស្មណ បងប្អូនជាទីស្រឡាញ់នៅទីណា
ទោហា 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
បានឮពាក្យរបស់បុត្រ ពោរពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ស្ត្រីអ្នកបាបនោះបានបំពេញភ្នែករបស់នាងដោយទឹកភ្នែកក្លែងក្លាយ។ នាងបាននិយាយពាក្យទៅកាន់ភរតដែលចាក់ចុះក្នុងត្រចៀក និងចិត្តរបស់គាត់ដូចជាគ្រាប់ស្រួច។
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.