Adhyaya 273
Vana ParvaAdhyaya 27385 Versesऔपचारिक युद्ध नहीं; वन-प्रसंग में न्याय-प्रतिशोध का पलड़ा पाण्डवों की ओर निर्णायक रूप से झुकता है।

Adhyaya 273

Indrajit’s Binding, Restoration by Viśalyā, and Counsel Restraining Rāvaṇa (Āraṇyaka Parva 273)

Upa-parva: Mārkaṇḍeya-Upākhyāna (Embedded Exemplum within Āraṇyaka Parva)

Mārkaṇḍeya describes a battlefield reversal where two heroic brothers fall and are re-bound by Indrajit (Rāvaṇi) using granted, extraordinary missiles, appearing like caged birds amid a net of arrows. Sugrīva and leading vānaras surround the scene as Vibhīṣaṇa arrives and awakens the fallen heroes through a cognition-restoring stratagem. Sugrīva then rapidly removes the embedded shafts and restores both warriors using the divine herb Viśalyā empowered by mantra, after which they regain consciousness and rise without fatigue. Vibhīṣaṇa reports the arrival of a yakṣa bearing water sent by Kubera, enabling vision of concealed beings when applied to the eyes; Rāma and Lakṣmaṇa, along with principal allies, adopt it, gaining heightened perception. Indrajit returns to report his action and re-enters combat; Lakṣmaṇa confronts him, and an intense duel follows. Lakṣmaṇa decisively disables Indrajit—severing arms and then the head—after which the chariot is brought back to Laṅkā. Rāvaṇa, shocked and grief-stricken, rushes toward Sītā with a sword, but Avindhya restrains him through counsel: a king should not kill a woman in captivity; instead, he should confront her protector, framing vengeance as properly directed. Rāvaṇa accepts the advice and orders his chariot prepared for renewed engagement.

Chapter Arc: द्रौपदी-अपमान के अपराधी जयद्रथ को पकड़कर पाण्डवों के सामने लाया जाता है—भागते हुए राजा को भीम रथ से कूदकर केशपक्ष से धर दबोचता है, और वन-निर्वासन की शान्ति अचानक दण्ड-न्याय के रण में बदल जाती है। → भीम का क्रोध उफनता है: वह जयद्रथ को उठाकर भूमि पर पटकता, रौंदता और घसीटता है; अर्जुन उसे बाँधकर रथ पर चढ़ाता है—एक ओर प्रतिशोध की आग, दूसरी ओर युधिष्ठिर के धर्म-नियंत्रण की प्रतीक्षा। → युधिष्ठिर के सम्मुख जयद्रथ की दीनता और भीम की उग्रता आमने-सामने आती है; जयद्रथ भयभीत होकर शर्त स्वीकार करता है—जीवन-दान के बदले अपमान-स्वीकार और अधीनता का वचन। → युधिष्ठिर करुणा और नीति से निर्णय देता है: जयद्रथ को मृतप्राय दशा में छोड़कर ‘स्वस्ति गच्छ’ कहकर मुक्त किया जाता है—दण्ड ऐसा कि अहंकार टूटे, पर धर्म की मर्यादा में प्राण-हरण न हो। → जयद्रथ अपमानित होकर लौटता है; यह अपमान भविष्य में प्रतिशोध की चिंगारी बनेगा और पाण्डवों के लिए आगे और घोर संकट का बीज बोएगा।

Shlokas

Verse 1

हि आय ० () हि २ 7 (जयद्रथविमोक्षणपर्व) द्विसप्तत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: भीमद्वारा बंदी होकर जयद्रथका युधिष्ठटिरके सामने उपस्थित होना, उनकी आज्ञासे छूटकर उसका गंगाद्वारमें तप करके भगवान शिवसे वरदान पाना तथा भगवान शिवद्वारा अर्जुनके सहायक 28, श्रीकृष्णकी महिमाका व वैशम्पायन उवाच जयद्रथस्तु सम्प्रेक्ष्य भ्रातरावुद्यतावु भौ । प्राधावत्‌ तूर्णमव्यग्रो जीवितेप्सु: सुदु:खित:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! भीम और अर्जुन दोनों भाइयोंको अपने बधके लिये तुले हुए देख जयद्रथ बहुत दुःखी हुआ और घबराहट छोड़कर प्राण बचानेकी इच्छासे तुरंत तीव्र गतिसे भागने लगा

Waiśampāyana berkata: Melihat kedua saudara—Bhīma dan Arjuna—telah siap membunuhnya, Jayadratha diliputi duka yang amat dalam. Demi menyelamatkan nyawanya, ia menyingkirkan keraguan dan seketika melarikan diri dengan kecepatan besar.

Verse 2

त॑ भीमसेनो धावन्तमवतीर्य रथाद्‌ बली । अभिद्र॒ुत्य निजग्राह केशपक्षे हामर्षण:,उसे भागता देख अमर्षमें भरे हुए महाबली भीम भी रथसे उतर गये और बड़े वेगसे दौड़कर उन्होंने उसके केश पकड़ लिये

Melihat dia melarikan diri, Bhīmasena yang perkasa melompat turun dari keretanya. Dengan amarah menyala, ia menerjang cepat dan mencengkeram rambut si pelarian itu.

Verse 3

समुद्यम्य च तं भीमो निष्पिपेष महीतले । शिरो गृहीत्वा राजानं ताडयामास चैव ह,तत्पश्चात्‌ भीमने उसे ऊपर उठाकर धरतीपर पटक दिया और उसे रौंदने लगे। फिर उन्होंने राजा जयद्रथका सिर पकड़कर उसे कई थप्पड़ लगाये

Lalu Bhīma mengangkatnya dan membantingnya ke tanah, menindihnya hingga remuk. Setelah itu, ia mencengkeram kepala sang raja dan menamparnya berulang kali.

Verse 4

पुन: संजीवमानस्य तस्योत्पतितुमिच्छत: । पदा मूर्थ्नि महाबाहु: प्राहरद्‌ विलपिष्यत:,इतनी मार खाकर भी वह अभी जीवित ही था और उठनेकी इच्छा कर रहा था। इसी समय महाबाहु भीमने उसके मस्तकपर एक लात मारी। इससे वह रोने-चिल्लाने लगा, तो भी भीमसेनने उसे गिराकर उसके शरीरपर अपने दोनों घुटने रख दिये और उसे घूँसोंसे मारने लगे। इस प्रकार बड़े जोरकी मार पड़नेसे पीड़ाके मारे राजा जयद्रथ मूर्छित हो गया

Meski telah dipukuli demikian, ia mulai siuman dan hendak bangkit. Saat itu Bhīma yang berlengan perkasa menendangnya di kepala. Ketika ia meraung kesakitan, Bhīmasena menjatuhkannya lagi, menindih tubuhnya dengan kedua lutut, lalu menghujaninya dengan tinju. Di bawah hantaman berat itu, Raja Jayadratha pun pingsan.

Verse 5

तस्य जानू ददौ भीमो जघ्ने चैनमरत्निना | स मोहमगमद्‌ राजा प्रहारवरपीडित:,इतनी मार खाकर भी वह अभी जीवित ही था और उठनेकी इच्छा कर रहा था। इसी समय महाबाहु भीमने उसके मस्तकपर एक लात मारी। इससे वह रोने-चिल्लाने लगा, तो भी भीमसेनने उसे गिराकर उसके शरीरपर अपने दोनों घुटने रख दिये और उसे घूँसोंसे मारने लगे। इस प्रकार बड़े जोरकी मार पड़नेसे पीड़ाके मारे राजा जयद्रथ मूर्छित हो गया

Bhīma menekannya dengan lutut dan menghantamnya dengan lengan bawahnya. Dihimpit dan dipukul sedemikian keras, sang raja pun jatuh pingsan.

Verse 6

सरोषं भीमसेनं तु वारयामास फाल्गुन: । दुःशलाया: कृते राजा यत्‌ तदाहेति कौरव,इतनेपर भी भीमसेनका क्रोध कम नहीं हुआ। यह देख अर्जुनने उन्हें रोका और कहा --“कुरुनन्दन! दुःशलाके वैधव्यका खयाल करके महाराजने जो आज्ञा दी थी, उसका भी तो विचार कीजिये”

Waiśampāyana berkata: Melihat Bhīmasena masih menyala oleh amarah, Phālguna (Arjuna) menahannya dan berkata, “Wahai pangeran Kaurava, ingatlah pula titah raja yang diberikan demi Duḥśalā—karena mempertimbangkan keadaan jandanya. Pertimbangkan perintah itu juga.”

Verse 7

भीमसेन उवाच नायं पापसमाचारो मत्तो जीवितुमहति । कृष्णायास्तदनर्हाया: परिक्लेष्टा नराधम:,भीमसेनने कहा--इस नराधमने क्लेश पानेके अयोग्य द्रौपदीको कष्ट पहुँचाया है; अतः अब मेरे हाथसे इस पापाचारी जयद्रथका जीवित रहना ठीक नहीं है

Bhīmasena berkata, “Orang yang berperilaku dosa ini tidak pantas hidup oleh tanganku. Si paling hina ini telah menyiksa Kṛṣṇā (Draupadī) yang sama sekali tidak layak menderita; karena itu tidak patut Jayadratha, si pelaku kejahatan, dibiarkan hidup sekarang.”

Verse 8

कि नु शक्‍्यं मया कर्तु यद्‌ राजा सततं घृणी । त्वं च बालिशया बुद्धया सदैवास्मान्‌ प्रबाधसे,परंतु मैं क्या कर सकता हूँ? राजा युधिष्ठिर सदा दयालु ही बने रहते हैं और तुम भी अपनी बालबुद्धिके कारण मेरे ऐसे कामोंमें सदा बाधा पहुँचाया करते हो

Bhīmasena berkata, “Apa yang dapat kulakukan? Raja Yudhiṣṭhira selalu berbelas kasih; dan engkau pun, dengan penilaianmu yang kekanak-kanakan, terus-menerus menghalangi kami dalam tindakan semacam ini.”

Verse 9

एवमुक्त्वा सटास्तस्य पड्च चक्रे वृकोदर: । अर्धचन्द्रेण बाणेन किंचिदब्रुवतस्तदा,ऐसा कहकर भीमने जयद्रथके लम्बे-लम्बे बालोंको अर्द्धचन्द्राकार बाणसे मूँड़कर पाँच चोटियाँ रख दीं। उस समय वह भयके मारे कुछ भी बोल नहीं पाता था

Setelah berkata demikian, Vṛkodara (Bhīma) memotong rambut panjang Jayadratha dengan anak panah berbentuk bulan sabit, menyisakan lima jambul. Saat itu Jayadratha, diliputi ketakutan, tak sanggup mengucapkan sepatah kata pun; penghinaan ini sengaja dijadikan tanda aib di muka umum, bukan eksekusi seketika.

Verse 10

विकत्थयित्वा राजानं ततः प्राह वृकोदर: । जीवितु चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदत: शृणु,तदनन्तर कटुवचनोंसे सिन्धुराजका तिरस्कार करते हुए भीमने उससे कहा--“अरे मूढ़! यदि तू जीवित रहना चाहता है तो जीवनरक्षाका हेतुभूत मेरा यह वचन सुन --

Sesudah mengejek sang raja dengan kata-kata pedas, Vṛkodara (Bhīma) berkata, “Bodoh! Jika engkau ingin tetap hidup, dengarkanlah perkataan bernalar yang akan kusampaikan.”

Verse 11

दासो5स्मीति तथा वाच्यं संसत्सु च सभासु च । एवं ते जीवितं दद्यामेष युद्धजितो विधि:,“तू राजाओंकी सभा-समितियोंमें जाकर सदा अपनेको (महाराज युधिष्ठिरका) दास बताया कर। यह शर्त स्वीकार हो, तो तुझे जीवन-दान दे सकता हूँ। युद्धमें विजयी पुरुषकी ओरसे हारे हुएके लिये ऐसा ही विधान है”

Engkau harus menyatakan, ‘Aku adalah budak,’ dan mengatakannya pula di dewan-dewan serta sidang-sidang raja. Jika syarat ini kau terima, akan kuberikan nyawamu. Demikianlah ketetapan yang dijatuhkan pemenang perang atas yang kalah.

Verse 12

एवमस्त्विति तं राजा कृष्यमाणो जयद्रथ: । प्रोवाच पुरुषव्याप्रं भीममाहवशोभिनम्‌,उस समय सिन्धुराज जयद्रथ धरतीपर घसीटा जा रहा था। उसने उपर्युक्त शर्त स्वीकार कर ली और युद्धमें शोभा पानेवाले पुरुषसिंह भीमसेनसे अपनी स्वीकृति स्पष्ट बता दी

Saat diseret di atas tanah, Raja Sindhu Jayadratha berkata, “Biarlah demikian.” Ia menerima syarat yang telah dinyatakan dan dengan jelas menyatakan persetujuannya kepada Bhīmasena, sang harimau di antara manusia yang gemilang di medan laga.

Verse 13

तत एन विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थों वृकोदर: । रथमारोपयामास विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम्‌

Kemudian Vṛkodara (Bhīma) mengikat orang itu yang masih meronta, lalu mengangkatnya ke atas kereta—tak sadarkan diri dan terselimuti debu.

Verse 14

तदनन्तर वह उठनेकी चेष्टा करने लगा। तब कुन्तीकुमार वृकोदरने उसे बाँधकर रथपर डाल दिया। वह बेचारा धूलसे लथपथ और अचेत हो रहा था ।। ततस्तं रथमास्थाय भीम: पार्थानुगस्तदा । अभ्येत्याश्रममध्यस्थमभ्यगच्छद्‌ युधिष्ठिरम्‌,उसे रथपर चढ़ाकर आगे-आगे भीम चले और पीछे-पीछे अर्जुन। आश्रमपर आकर भीमसेन वहाँ मध्यभागमें बैठे हुए राजा युधिष्ठिरके पास गये

Sesudah itu orang itu mencoba bangkit. Maka Bhīma, putra Kuntī yang bergelar Vṛkodara, mengikatnya dan melemparkannya ke atas kereta. Si malang, berlumur debu, kian tenggelam dalam pingsan. Lalu Bhīma menaiki kereta itu dan berjalan di depan, sementara Pārtha (Arjuna) mengikuti dari belakang. Setibanya di pertapaan, Bhīma mendekati Raja Yudhiṣṭhira yang duduk di bagian tengah āśrama.

Verse 15

दर्शयामास भीमस्तु तदवस्थं जयद्रथम्‌ । त॑ राजा प्राहसद्‌ दृष्टवा मुच्यतामिति चाब्रवीत्‌,भीमने उसी अवस्थामें जयद्रथको महाराजके सामने उपस्थित किया। उसे देखकर राजा युधिष्ठिर जोर-जोरसे हँसने लगे और बोले--'अब इसे छोड़ दो”

Bhīma memperlihatkan Jayadratha kepada sang raja dalam keadaan demikian. Melihatnya, Raja Yudhiṣṭhira tertawa keras dan berkata, “Lepaskan dia sekarang.”

Verse 16

राजानं चाब्रवीद्‌ भीमो द्रौपद्या: कथ्यतामिति । दासभावगतो होष पाण्डूनां पापचेतन:,तब भीमसेनने भी राजासे कहा--“आप द्रौपदीको यह सूचित कर दीजिये कि यह पापात्मा जयद्रथ पाण्डवोंका दास हो चुका है”

Lalu Bhima berkata kepada sang raja: “Sampaikan kepada Draupadi bahwa Jayadratha yang berhati jahat ini kini telah jatuh ke dalam keadaan sebagai budak bagi para Pandawa.”

Verse 17

तमुवाच ततो ज्येष्ठो भ्राता सप्रणयं वच: । मुज्चैनमधमाचारं प्रमाणा यदि ते वयम्‌,तब बड़े भाई युधिष्िरने प्रेमपूर्वक भीमसेनसे कहा--“यदि तुम मेरी बात मानते हो तो इस पापाचारीको छोड़ दो”

Kemudian sang kakak sulung berbicara dengan lembut: “Lepaskan orang yang berkelakuan hina ini. Jika engkau mengakui kami sebagai otoritasmu, maka biarkan dia pergi.”

Verse 18

22 द्रौपदी चाब्रवीद्‌ भीममभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम्‌ । दासो<थयं मुच्यतां राज्ञस्त्ववा पडचसट: कृत:,उस समय द्रौपदीने भी युधिष्ठिकी ओर देखकर भीमसेनसे कहा--“आपने इसका सिर मूँड़कर पाँच चोटियाँ रख दी हैं तथा यह महाराजका दास हो गया है; अतः अब इसे छोड़ दीजिये'

Draupadi, sambil melirik ke arah Yudhisthira, berkata kepada Bhimasena: “Orang ini kini telah menjadi budak sang raja, dan engkau telah mencukur kepalanya dengan menyisakan lima jambul. Karena itu, lepaskanlah dia sekarang.”

Verse 19

स मुक्तो5भ्येत्य राजानमभिवाद्य युधिष्ठिरम्‌ । ववन्दे विह्नलो राजंस्तांश्व॒ दृष्टवा मुनींस्तदा,राजन! तब जयद्रथ बन्धनसे मुक्त कर दिया गया। उसने विह्लल होकर राजा युधिष्ठिरके पास जा उन्हें प्रणाम करनेके पश्चात्‌ वहाँ बैठे हुए अन्यान्य मुनियोंको भी देखकर उनके चरणोंमें मस्तक झुकाया

Setelah dibebaskan, ia mendekati Raja Yudhisthira dan memberi hormat. Lalu, wahai Raja, masih gemetar dan tertunduk malu, ketika melihat para resi yang duduk di sana, ia pun menundukkan kepala di kaki mereka.

Verse 20

तमुवाच घृणी राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । तथा जयद्रथं दृष्टवा गृहीत॑ं सव्यसाचिना,उस समय (आदर देते हुए) अर्जुनने जयद्रथका हाथ थाम लिया। तब दयालु राजा धर्मपुत्र युधिष्ठिरने जयद्रथकी ओर देखकर कहा--

Kemudian Raja Yudhisthira, putra Dharma yang berhati belas kasih, memandang Jayadratha yang ditahan oleh Arjuna si mahir memanah dengan kedua tangan, lalu berkata kepadanya.

Verse 21

अदासो गच्छ मुक्तो5सि मैवं कार्षी: पुनः क्वचित्‌ | स्त्रीकामं वा धिगस्तु त्वां क्षुद्र: क्षुद्रसहायवान्‌

Bhīmasena berkata: “Pergilah—engkau bukan lagi budak; engkau telah kubebaskan. Jangan pernah berbuat seperti ini lagi. Entah karena nafsu pada perempuan atau sebab lain—celakalah engkau, manusia hina, yang bergaul dengan kaum hina.”

Verse 22

गतसत्त्वमिव ज्ञात्वा कर्तारमशुभस्य तम्‌,साशथ्चः सरथपादात: स्वस्ति गच्छ जयद्रथ । वह अशुभ कर्म करनेवाला जयद्रथ मृतप्राय-सा हो गया है, यह देख और समझकर भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने उसपर कृपा की और कहा--तेरी बुद्धि धर्ममें उत्तरोत्तर बढ़ती रहे, तू कभी अधर्ममें मन न लगाना। जयद्रथ! अपने रथ, घोड़े और पैदल सबको साथ लिये कुशलपूर्वक चला जा'

Bhīma berkata: “Mengetahui dia—pelaku perbuatan jahat itu—seakan kekuatan dan semangatnya telah sirna, pergilah dengan selamat, wahai Jayadratha, bersama kuda-kudamu, keretamu, dan pasukan pejalan kaki.”

Verse 23

सम्प्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठ: कृपां चक्रे नराधिप: । धर्मे ते वर्धतां बुद्धिर्मा चाधर्मे मन: कृथा:

Melihat keadaan itu, sang raja—yang terbaik di antara Bharata—tergerak oleh belas kasih. Ia berkata: “Semoga pengertianmu bertumbuh dalam dharma; jangan arahkan hatimu pada adharma.”

Verse 24

एवमुक्तस्तु स्रीड तूष्णी किंचिदवाड्मुख:,राजन! युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जयद्रथ बहुत लज्जित हुआ और नीचा मुँह किये वहाँसे चुपचाप चला गया। जनमेजय! वह पराजित होनेके महान्‌ दुःखसे पीड़ित था; अतः वहाँसे घर न जाकर गंगाद्वार (हरिद्वार)-को चल दिया। वहाँ पहुँचकर उसने तीन नेत्रोंवाले भगवान्‌ उमापतिकी शरण ले बड़ी भारी तपस्या की। इससे भगवान्‌ शंकर प्रसन्न हो गये। त्रिनेत्रधारी महादेवने प्रसन्नतापूर्वक स्वयं दर्शन देकर उसकी पूजा ग्रहण की

Mendengar Yudhiṣṭhira berkata demikian, Jayadratha merasa malu; ia terdiam, menundukkan wajah, lalu pergi diam-diam dari tempat itu. Wahai Raja Janamejaya, tersiksa oleh duka besar karena kekalahan, ia tidak pulang ke rumah; ia menuju Gaṅgādvāra (Haridwar). Setibanya di sana, ia berlindung pada Sang Tiga-Mata, Umāpati Virūpākṣa, dan menjalani tapa yang amat berat. Karena itu Śaṅkara berkenan; Mahādeva yang bermata tiga menampakkan diri dan menerima pemujaannya.

Verse 25

जगाम राजन दु:खार्तो गड्जाद्वाराय भारत । स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षमुमापतिम्‌,राजन! युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जयद्रथ बहुत लज्जित हुआ और नीचा मुँह किये वहाँसे चुपचाप चला गया। जनमेजय! वह पराजित होनेके महान्‌ दुःखसे पीड़ित था; अतः वहाँसे घर न जाकर गंगाद्वार (हरिद्वार)-को चल दिया। वहाँ पहुँचकर उसने तीन नेत्रोंवाले भगवान्‌ उमापतिकी शरण ले बड़ी भारी तपस्या की। इससे भगवान्‌ शंकर प्रसन्न हो गये। त्रिनेत्रधारी महादेवने प्रसन्नतापूर्वक स्वयं दर्शन देकर उसकी पूजा ग्रहण की

Wahai Raja, wahai Bhārata, dilanda duka ia berangkat menuju Gaṅgādvāra. Di sana ia mencari perlindungan pada dewa Virūpākṣa, Sang Penguasa Umā.

Verse 26

तपश्चचार विपुलं तस्य प्रीतो वृषध्वज: । बलिं स्वयं प्रत्यगृह्नात्‌ प्रीयमाणस्त्रिलोचन:,राजन! युधिष्ठिरके ऐसा कहनेपर जयद्रथ बहुत लज्जित हुआ और नीचा मुँह किये वहाँसे चुपचाप चला गया। जनमेजय! वह पराजित होनेके महान्‌ दुःखसे पीड़ित था; अतः वहाँसे घर न जाकर गंगाद्वार (हरिद्वार)-को चल दिया। वहाँ पहुँचकर उसने तीन नेत्रोंवाले भगवान्‌ उमापतिकी शरण ले बड़ी भारी तपस्या की। इससे भगवान्‌ शंकर प्रसन्न हो गये। त्रिनेत्रधारी महादेवने प्रसन्नतापूर्वक स्वयं दर्शन देकर उसकी पूजा ग्रहण की

Ia menjalani tapa yang amat berat. Berkenan kepadanya, Vṛṣadhvaja—Śiva, Sang Bermata Tiga—dengan tangan-Nya sendiri menerima persembahan (bali) itu.

Verse 27

वरं चास्मै ददौ देव: स जग्राह च तच्छूणु । समस्तान्‌ सरथान्‌ पज्च जयेयं युधि पाण्डवान्‌,जनमेजय! भगवानने उसे वर दिया और जयद्रथने उसको ग्रहण किया। वह वर क्‍या था? यह बताता हूँ, सुनो--“मैं रथसहित पाँचों पाण्डवोंको युद्धमें जीत लूँ”. यही वर सिन्धुराजने महादेवजीसे माँगा। परंतु महादेवजीने उससे कहा--'ऐसा नहीं हो सकता। पाण्डव अजेय और अवध्य हैं। तुम केवल एक दिन युद्धमें महाबाहु अर्जुनको छोड़कर अन्य चार पाण्डवोंको आगे बढ़नेसे रोक सकते हो। देवेश्वर नर, जो बदरिकाश्रममें भगवान्‌ नारायणके साथ रहकर तपस्या करते हैं, वे ही अर्जुन हैं

Dewa menganugerahinya sebuah anugerah, dan ia menerimanya—dengarkan: “Semoga aku dapat mengalahkan kelima Pāṇḍava di medan perang, beserta kereta-kereta mereka.”

Verse 28

इति राजाब्रवीद्‌ देवं नेति देवस्तमब्रवीत्‌ । अजय्यांक्षाप्यवध्यांश्व वारयिष्यसि तान्‌ युधि,जनमेजय! भगवानने उसे वर दिया और जयद्रथने उसको ग्रहण किया। वह वर क्‍या था? यह बताता हूँ, सुनो--“मैं रथसहित पाँचों पाण्डवोंको युद्धमें जीत लूँ”. यही वर सिन्धुराजने महादेवजीसे माँगा। परंतु महादेवजीने उससे कहा--'ऐसा नहीं हो सकता। पाण्डव अजेय और अवध्य हैं। तुम केवल एक दिन युद्धमें महाबाहु अर्जुनको छोड़कर अन्य चार पाण्डवोंको आगे बढ़नेसे रोक सकते हो। देवेश्वर नर, जो बदरिकाश्रममें भगवान्‌ नारायणके साथ रहकर तपस्या करते हैं, वे ही अर्जुन हैं

Sang raja berkata demikian kepada dewa; namun dewa menjawabnya, “Tidak.” Mereka tak terkalahkan dan tak dapat dibunuh; meski begitu, di medan perang engkau akan mampu menahan mereka.

Verse 29

ऋते<र्जुनं महाबाहुं नरं नाम सुरेश्वरम्‌ । बदर्या तप्ततपसं नारायणसहायकम्‌,जनमेजय! भगवानने उसे वर दिया और जयद्रथने उसको ग्रहण किया। वह वर क्‍या था? यह बताता हूँ, सुनो--“मैं रथसहित पाँचों पाण्डवोंको युद्धमें जीत लूँ”. यही वर सिन्धुराजने महादेवजीसे माँगा। परंतु महादेवजीने उससे कहा--'ऐसा नहीं हो सकता। पाण्डव अजेय और अवध्य हैं। तुम केवल एक दिन युद्धमें महाबाहु अर्जुनको छोड़कर अन्य चार पाण्डवोंको आगे बढ़नेसे रोक सकते हो। देवेश्वर नर, जो बदरिकाश्रममें भगवान्‌ नारायणके साथ रहकर तपस्या करते हैं, वे ही अर्जुन हैं

Kecuali Arjuna yang berlengan perkasa—ia adalah Nara, penguasa di antara para dewa—yang di Badarī bertapa dengan Nārāyaṇa sebagai pendampingnya.

Verse 30

|, ही | /0/00४-7-7- - (की रन प है अजित सर्वलोकानां देवैरपि दुरासदम्‌ । मया दत्तं पाशुपतं दिव्यमप्रतिमं शरम्‌ । अवाप लोकपालेभ्यो वज्रादीन्‌ स महाशरान्‌,उन्हें तुम तो क्‍या, सम्पूर्ण लोक मिलकर भी जीत नहीं सकते। उनका सामना करना तो देवताओंके लिये भी कठिन है। मैंने उन्हें पाशुपत नामक दिव्य अस्त्र प्रदान किया है, जिसके जोड़का दूसरा कोई अस्त्र ही नहीं है। इसके सिवा अन्यान्य लोकपालोंसे भी उन्होंने वज्र आदि महान्‌ अस्त्र प्राप्त किये हैं

Ia tak terkalahkan oleh seluruh dunia; bahkan para dewa pun sukar menghadapinya. Aku telah menganugerahinya senjata ilahi bernama Pāśupata, sebuah panah yang tiada banding. Selain itu, dari para penjaga dunia ia pun memperoleh senjata-senjata dahsyat seperti vajra dan lainnya.

Verse 31

देवदेवो ह्ुनन्तात्मा विष्णु: सुरगुरु: प्रभु: । प्रधानपुरुषो<व्यक्तो विश्वात्मा विश्वमूर्तिमान्‌,[“अब मैं तुम्हें नरस्वरूप अर्जुनके सहायक भगवान्‌ नारायणकी महिमा बताता हूँ, सूनो] भगवान्‌ नारायण देवताओंके भी देवता, अनन्तस्वरूप, सर्वव्यापी, देवगुरु, सर्वसमर्थ, प्रकृति-पुरुषरूप, अव्यक्त, विश्वात्मा एवं विश्वरूप हैं

Nārāyaṇa—Viṣṇu—adalah Dewa para dewa; berwujud tanpa akhir dan meliputi segalanya. Ia guru para dewa dan Tuhan Yang Mahakuasa. Ia adalah Pradhāna dan Puruṣa, yang tak termanifest, Ātman semesta, dan Dia yang berwujud seluruh jagat raya.

Verse 32

युगान्तकाले सम्प्राप्ते कालाग्निर्दहते जगत्‌ । सपर्वतार्णवद्वीपं सशैलवनकाननम्‌,'प्रलयकाल उपस्थित होनेपर वे भगवान्‌ विष्णु ही कालाग्निरूपसे प्रकट हो पर्वत, समुद्र, द्वीप, शैल, वन और काननोंसहित सम्पूर्ण जगत्‌को दग्ध कर देते हैं

Ketika akhir suatu yuga tiba, Api Waktu melalap seluruh dunia—beserta gunung-gunung, samudra, dan pulau-pulaunya; beserta jajaran batuannya, hutan-hutan, dan rimba belantarnya.

Verse 33

निर्दहन्‌ नागलोकांश्षव पातालतलचारिण: । अथान्तरिक्षे सुमहन्नानावर्णा: पयोधरा:,“फिर पातालतलमें विचरण करनेवाले नागलोकोंको भी वे भस्म कर डालते हैं। कालाग्निद्वारा सब कुछ भस्म हो जानेपर आकाशमें अनेक रंगके महान्‌ मेघोंकी घोर घटा घिर आती है

Ia membakar bahkan dunia-dunia Nāga yang bergerak di lapisan Pātāla. Lalu, ketika segala sesuatu telah menjadi abu oleh Api Waktu, di angkasa berkumpul gumpalan dahsyat awan-awan raksasa beraneka warna.

Verse 34

घोरस्वरा विनदिनस्तडिन्मालावलम्बिन: । समुत्तिष्ठन्‌ दिश: सर्वा विवर्षन्त: समन्तत:,“भयंकर स्वरसे गर्जना करते हुए वे बादल बिजलियोंकी मालाओंसे प्रकाशित हो सम्पूर्ण दिशाओंमें फैल जाते और सब ओर वर्षा करने लग जाते हैं

Awan-awan itu menggelegar dengan suara mengerikan, berkilat oleh untaian kilat; mereka bangkit, menyebar ke segala penjuru, lalu menumpahkan hujan ke segala arah.

Verse 35

ततोअग्निं नाशयामासु: संवर्ताग्निनियामका: । अक्षमात्रैश्व धाराभिस्तिष्ठन्त्यापूर्य सर्वश:,“इससे प्रलयकालीन अग्नि बुझ जाती है। संवर्तक अग्निका नियन्त्रण करनेवाले वे महामेघ लंबे सर्पोंके समान मोटी धाराओंसे जल गिराते हुए सबको डुबो देते हैं

Lalu awan-awan perkasa—pengendali api Saṁvartaka—memadamkan kobaran itu. Dengan curahan air yang tebal, seperti ular, mereka menumpahkan aliran deras ke segala penjuru hingga semuanya tergenang.

Verse 36

एकार्णवे तदा तस्मिन्नुपशान्तचराचरे । नष्टचन्द्रार्कपवने ग्रहनक्षत्रवर्जिते,“उस समय सम्पूर्ण दिशाओंमें पानी भर जानेसे चारों ओर एकाकार जलमय समुद्र ही दृष्टिगोचर होता है। उस एकार्णवके जलमें समस्त चराचर जगत्‌ नष्ट हो जाता है। चन्द्रमा, सूर्य और वायु भी विलीन हो जाते हैं। ग्रह और नक्षत्रोंका अभाव हो जाता है

Pada saat itu, ketika segala penjuru dipenuhi air hingga seluruh jagat menjadi satu samudra pralaya yang meliputi segalanya dan segala gerak makhluk bergerak maupun tak bergerak pun terdiam, bulan dan matahari lenyap, angin berhenti, dan langit kosong dari planet serta bintang. Dalam banjir maha luas itu, seluruh dunia pun melebur.

Verse 37

चतुर्युगसहस्रान्ते सलिलेनाप्लुता मही । ततो नारायणाख्यस्तु सहस्राक्ष: सहस्रपात्‌

Pada akhir seribu putaran caturyuga, bumi pun terbenam oleh air. Lalu tampak Dia yang dikenal sebagai Nārāyaṇa—yang digambarkan bermata seribu dan berkaki seribu.

Verse 38

सहस्रशीर्षा पुरुष: स्वप्तुकामस्त्वतीन्द्रिय: । फटासहस्रविकटं शेषं पर्यड्कभाजनम्‌

Sang Pribadi transenden yang berkepala seribu itu, melampaui jangkauan indra, berkehendak untuk tidur; dan Śeṣa yang dahsyat dengan seribu tudung menjadi dipan serta pembaringannya.

Verse 39

सहस्रमिव तिग्मांशुसंघातममितद्युतिम्‌ । कुन्देन्दुहारगोक्षीरमृणालकुमुदप्रभम्‌

Ia menyala dengan cahaya tak terukur, laksana gumpalan seribu matahari yang bersinar tajam; namun dalam keelokan dan kemurnian ia memancarkan putih lembut bak bunga kunda, rembulan, kalung mutiara, susu sapi, serat teratai, dan teratai putih.

Verse 40

तत्रासौ भगवान्‌ देव: स्वपज्जलनिधौ तदा । नैशेन तमसा व्याप्तां स्वां रात्रिं कुरुते विभु:

Di sana, pada saat itu, Sang Bhagavān, Dewa Yang Mahatinggi, berbaring di samudra air. Yang Mahakuasa itu menjadikan malam-Nya sendiri berlangsung, diselimuti kegelapan malam.

Verse 41

“एक हजार चतुर्युगी समाप्त होनेपर उपर्युक्त एकार्णवके जलमें यह पृथ्वी डूब जाती है। तत्पश्चात्‌ नारायण नामसे प्रसिद्ध भगवान्‌ श्रीहरि उस एकार्णवके जलमें शयन करनेके हेतु अपने लिये निशाकालोचित अन्धकार (तमोगुण)-से व्याप्त महारात्रिका निर्माण करते हैं। उन भगवानके सहसौरों नेत्र, सहस्नों चरण और सहस्रों मस्तक हैं। वे अन्तर्यामी पुरुष हैं और इन्द्रियातीत होनेपर भी शयन करनेकी इच्छासे उन शेषनागको अपना पर्यक बनाते हैं जो सहस्रों फणोंसे विकटाकार दिखायी देते हैं। वे शेषनाग एक सहस्र प्रचण्ड सूर्योंके समूहकी भाँति अनन्त एवं असीम प्रभा धारण करते हैं। उनकी कान्ति कुन्द-पुष्प, चन्द्रमा, मुक्ताहार, गोदुग्ध, कमलनाल तथा कुमुद-कुसुमके समान उज्ज्वल है। उन्हींकी शय्या बनाकर भगवान्‌ श्रीहरि शयन करते हैं ।। सत्त्वोद्रेकात्‌ प्रबुद्धस्तु शून्यं लोकमपश्यत । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोक॑ नारायणं प्रति,“तत्पश्चात्‌ सृष्टिकालमें सत्त्गुणके आधिक्यसे भगवान्‌ योगनिद्रासे जाग उठे। जागनेपर उन्हें यह समस्त लोक सूना दिखायी दिया। महर्षिगण भगवान्‌ नारायणके सम्बन्धमें यहाँ इस श्लोकका उदाहरण दिया करते हैं--

Ketika seribu siklus caturyuga berakhir, bumi ini tenggelam ke dalam air samudra kosmis tunggal. Lalu Bhagavān Śrī Hari—yang termasyhur dengan nama Nārāyaṇa—menciptakan bagi diri-Nya ‘Malam Agung’ yang luas, kegelapan bertamoguna yang sesuai dengan saat pralaya, agar Ia dapat berbaring di atas air itu. Sang Tuhan adalah Purusha, Penguasa Batin segala makhluk: dikisahkan memiliki seribu mata, seribu kaki, dan seribu kepala. Walau melampaui indria, demi kehendak untuk bersyayan Ia menjadikan Śeṣa-nāga—mengerikan wujudnya dengan seribu tudung—sebagai dipan-Nya. Śeṣa memancarkan cahaya tanpa batas, laksana gugusan seribu matahari yang menyala; kilaunya seputih dan seterang bunga kunda, rembulan, kalung mutiara, susu sapi, tangkai teratai, dan bunga kumuda. Di atas ranjang itulah Bhagavān Śrī Hari bersyayan. Kemudian, ketika masa penciptaan kembali dan sifat sattva menguat, Sang Tuhan terjaga dari yoga-nidrā; saat terbangun Ia memandang dunia-dunia sebagai kosong. Karena itu para ṛṣi mengutip di sini bait ini mengenai Nārāyaṇa.

Verse 42

आपो नारास्तत्तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । अयन तेन चैवास्ते तेन नारायण: स्मृत:,“जल भगवान्‌का शरीर है, इसीलिये उनका नाम “नार' सुनते आये हैं। वह नार ही उनका अयन (गृह) है अथवा उसके साथ एक होकर वे रहते हैं, इसीलिये उन भगवान्‌को नारायण कहा गया है”

Kami mendengar bahwa air disebut ‘Nārāḥ’, sebab itulah tubuh-Nya sendiri. Dan karena Ia menjadikan air itu sebagai ayana—tempat berbaring dan bernaung—bahkan berdiam menyatu dengannya, maka Sang Tuhan dikenang sebagai Nārāyaṇa.

Verse 43

प्रध्यानसमकाल तु प्रजाहेतो: सनातन: । ध्यातमात्रे तु भगवन्नाभ्यां पद्म: समुत्थित:,'तत्पश्चात्‌ प्रजाकी सृष्टिके लिये भगवानने चिन्तन किया। इस चिन्तनके साथ ही भगवान्‌की नाभिसे सनातन कमल प्रकट हुआ

Kemudian, demi sebab lahirnya ciptaan, Sang Kekal memasuki perenungan yang dalam; dan hanya dengan kehendak-berpikir itu saja, dari pusar Bhagavān terbitlah sebuah teratai.

Verse 44

ततकश्नतुर्मुखो ब्रह्मा नाभिषाद्‌ विनि:सृत: । तत्रोपविष्ट: सहसा पद्मे लोकपितामह:,“उस नाभिकमलसे चतुर्मुख ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव हुआ। उस कमलपर बैठे हुए लोकपितामह ब्रह्माजीने सहसा सम्पूर्ण जगत्‌को शून्य देखकर अपने मानसपुत्रके रूपमें अपने ही-जैसे प्रभावशाली मरीचि आदि नौ महर्षियोंको उत्पन्न किया

Lalu dari teratai yang muncul dari pusar itu, Brahmā yang bermuka empat pun keluar. Sang Kakek Agung para dunia segera duduk di atas teratai itu.

Verse 45

शून्यं दृष्टया जगत्‌ कृत्स्नं मानसानात्मन: समान्‌ | ततो मरीचिप्रमुखान्‌ महर्षीनसृजन्नव,“उस नाभिकमलसे चतुर्मुख ब्रह्माजीका प्रादुर्भाव हुआ। उस कमलपर बैठे हुए लोकपितामह ब्रह्माजीने सहसा सम्पूर्ण जगत्‌को शून्य देखकर अपने मानसपुत्रके रूपमें अपने ही-जैसे प्रभावशाली मरीचि आदि नौ महर्षियोंको उत्पन्न किया

Melihat seluruh jagat kosong, Brahmā melahirkan putra-putra batin yang setara dengannya dalam daya; lalu ia menciptakan sembilan mahāṛṣi, dimulai dari Marīci.

Verse 46

तेडसृजन्‌ सर्वभूतानि त्रसानि स्थावराणि च | यक्षराक्षसभूतानि पिशाचोरगमानुषान्‌,“उन महर्षियोंने स्थावर-जंगमरूप सम्पूर्ण भूतोंकी तथा यक्ष, राक्षस, भूत, पिशाच, नाग और मनुष्योंकी सृष्टि की

Bhīmasena berkata: “Para resi agung itu melahirkan semua makhluk—yang bergerak maupun yang tak bergerak—dan juga menciptakan golongan yakṣa, rākṣasa, bhūta, piśāca, ular-ular naga, serta manusia.”

Verse 47

सृज्यते ब्रह्ममूर्तिस्तु रक्षते पौरुषी तनु: । रौद्रीभावेन शमयेत्‌ तिसख््रो5वस्था: प्रजापते:,“ब्रह्माजीके रूपसे भगवान्‌ सृष्टि करते हैं। परमपुरुष नारायणरूपसे इसकी रक्षा करते हैं तथा रुद्रस्वरूपसे सबका संहार करते हैं। इस प्रकार प्रजापालक भगवान्‌की ये तीन अवस्थाएँ हैं

Bhīmasena berkata: “Sebagai Brahmā, Tuhan menampakkan penciptaan; sebagai Sang Mahāpurusha, Nārāyaṇa, Ia memeliharanya; dan dalam wujud Rudra, Ia membawa semuanya menuju peleburan. Demikianlah Sang Penguasa makhluk dipahami memiliki tiga keadaan fungsional: penciptaan, pemeliharaan, dan pelarutan.”

Verse 48

न श्रुतं ते सिन्धुपते विष्णोरद्भुतकर्मण: । कथ्यमानानि मुनिभिर्त्रह्यणैवेंदपारगै:,'सिन्धुराज! क्‍या तुमने वेदोंके पारंगत ब्रह्मर्षियोंक मुखसे अद्भुतकर्मा भगवान्‌ विष्णुका चरित्र नहीं सुना है?

Bhīmasena berkata: “Wahai penguasa Sindhu, tidakkah engkau pernah mendengar kisah Viṣṇu, pelaku karya-karya menakjubkan—kisah suci yang dituturkan para resi, para Brahmarṣi yang telah menembus kedalaman Weda?”

Verse 49

जलेन समनुप्राप्ते सर्वतः पृथिवीतले । तदा चैकार्णवे तस्मिन्नेकाकाशे प्रभुश्चवरन्‌,“समस्त भूमण्डल सब ओरसे जलमें डूबा हुआ था। उस समय एकार्णवसे उपलक्षित एकमात्र आकाशमें पृथ्वीका पता लगानेके लिये भगवान्‌ इस प्रकार विचर रहे थे, जैसे वर्षाकालकी रातमें जुगनू सब ओर उड़ता फिरता है। वे पृथ्वीको कहीं स्थिररूपसे स्थापित करनेके लिये उसकी खोज कर रहे थे

Bhīmasena berkata: “Ketika air telah meluas ke segala penjuru menutupi permukaan bumi, hingga semuanya menjadi satu samudra tak bertepi, Sang Tuhan bergerak di hamparan langit yang sunyi itu, mencari bumi agar dapat menegakkannya kembali pada tempat yang kokoh.”

Verse 50

निशायामिव खटद्योत: प्रावृटूकाले समन्ततः । प्रतिष्ठानाय पृथिवीं मार्गमाणस्तदाभवत्‌,“समस्त भूमण्डल सब ओरसे जलमें डूबा हुआ था। उस समय एकार्णवसे उपलक्षित एकमात्र आकाशमें पृथ्वीका पता लगानेके लिये भगवान्‌ इस प्रकार विचर रहे थे, जैसे वर्षाकालकी रातमें जुगनू सब ओर उड़ता फिरता है। वे पृथ्वीको कहीं स्थिररूपसे स्थापित करनेके लिये उसकी खोज कर रहे थे

Bhīmasena berkata: “Seperti kunang-kunang yang berkelebat ke segala arah pada malam musim hujan, demikian pula saat seluruh lingkar bumi tenggelam dalam air dan hanya tersisa satu samudra raya serta langit yang sepi, Sang Tuhan berkelana mencari bumi untuk menegakkannya kembali dengan teguh pada tempatnya.”

Verse 51

जले निमग्नां गां दृष्टवा चोद्धर्तु मनसेच्छति । कि नु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्‌,पृथ्वीको जलमें डूबी हुई देख भगवानने मन-ही-मन उसे बाहर निकालनेकी इच्छा की। वे सोचने लगे, “कौन-सा रूप धारण करके मैं इस जलसे पृथ्वीका उद्धार करूँ

Melihat Bumi tenggelam di bawah air, Sang Tuhan berketetapan dalam batin untuk mengangkatnya. Ia merenung, “Dalam wujud apakah Aku harus menjelma agar dapat mengangkat Bumi dari banjir ini?”

Verse 52

एवं संचिन्त्य मनसा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा । जलक्रीडाभिरुचितं वाराहं रूपमस्मरत्‌

Setelah merenung demikian dalam batin dan menatap dengan penglihatan ilahi, Ia mengingat wujud Babi Hutan—yang paling sesuai untuk bergerak dan bermain di dalam air.

Verse 53

“इस प्रकार मन-ही-मन चिन्तन करके उन्होंने दिव्य दृष्टिसे देखा कि जलमें क्रीड़ा करनेके योग्य तो वराहरूप है; अतः उन्होंने उसी रूपका स्मरण किया ।। कृत्वा वराहवपुषं वाड्मयं वेदसम्मितम्‌ | दशयोजनविस्तीर्णमायतं शतयोजनम्‌,*वेदतुल्य वैदिक वाडमय वराहरूप धारण करके भगवानने जलके भीतर प्रवेश किया। उनका वह विशाल पर्वताकार शरीर सौ योजन लंबा और दस योजन चौड़ा था। उनकी दाढ़ें बड़ी तीखी थीं। उनका शरीर देदीप्यमान हो रहा था। भगवान्‌का कण्ठस्वर महान्‌ मेघोंकी गर्जनजाके समान गम्भीर था। उनकी अंगकान्ति नील जलधरके समान श्याम थी

Setelah merenung dalam batin, Ia melihat dengan penglihatan ilahi bahwa wujud Varaha paling layak untuk bergerak di dalam air; maka Ia memusatkan ingatan pada wujud itu. Lalu, mengenakan tubuh Varaha yang tersusun dari daya suci selaras Weda, Sang Tuhan memasuki samudra. Tubuhnya laksana gunung: seratus yojana panjangnya dan sepuluh yojana lebarnya.

Verse 54

महापर्वतवर्ष्माभ॑ तीक्ष्णदंष्टं प्रदीप्तिमत्‌ । महामेघौघनिर्घोषं नीलजीमूतसंनिभम्‌,*वेदतुल्य वैदिक वाडमय वराहरूप धारण करके भगवानने जलके भीतर प्रवेश किया। उनका वह विशाल पर्वताकार शरीर सौ योजन लंबा और दस योजन चौड़ा था। उनकी दाढ़ें बड़ी तीखी थीं। उनका शरीर देदीप्यमान हो रहा था। भगवान्‌का कण्ठस्वर महान्‌ मेघोंकी गर्जनजाके समान गम्भीर था। उनकी अंगकान्ति नील जलधरके समान श्याम थी

Tubuhnya luas laksana gunung agung; taringnya tajam dan ia menyala oleh cahaya. Suaranya menggelegar seperti deru kumpulan awan badai, dan warnanya gelap kebiruan bagaikan awan pembawa hujan.

Verse 55

भूत्वा यज्ञवराहो वै अप: सम्प्राविशत्‌ प्रभु: । दंष्टेणैकेन चोद्धृत्य स्वे स्थाने न्यविशन्महीम्‌,“इस प्रकार यज्ञवाराहरूप धारण करके भगवानने जलके भीतर प्रवेश किया और एक ही दाँतसे पृथ्वीको उठाकर उसे अपने स्थानपर स्थापित कर दिया

Menjelma sebagai Varaha Sang Kurban (Yajña-Varaha), Sang Tuhan memasuki perairan. Dengan satu taring saja Ia mengangkat Bumi dan menegakkannya kembali pada tempatnya yang semestinya.

Verse 56

पुनरेव महाबाहुरपूर्वा तनुमाश्रित: । नरस्य कृत्वार्धतनुं सिंहस्यार्धतनु प्रभु:

Sekali lagi Sang Mahabahu, Penguasa itu, mengambil wujud yang menakjubkan dan belum pernah ada—membentuk diri-Nya setengah manusia dan setengah singa.

Verse 57

दैत्येन्द्रस्य सभां गत्वा पार्णिं संस्पृश्य पाणिना । दैत्यानामादिपुरुष: सुरारिरदितिनन्दन:

Setelah pergi ke balairung raja para Daitya dan menyentuh busur dengan tangannya, sang leluhur para Daitya—musuh para dewa, putra yang menggembirakan Aditi—tampak hadir di sana.

Verse 58

दृष्टवा चापूर्वपुरुषं क्रोधात्‌ संरक्तलोचन: । “तदनन्तर महाबाहु भगवान्‌ श्रीहरिने एक अपूर्व शरीर धारण किया, जिसमें आधा अंग तो मनुष्यका था और आधा सिंहका। इस प्रकार नृसिंहरूप धारण करके हाथसे हाथका स्पर्श किये हुए दैत्यराज हिरण्यकशिपुकी सभामें गये। दैत्योंके आदिपुरुष और देवताओंके शत्रु दितिनन्दन हिरण्यकशिपुने उस अपूर्व पुरुषको देखकर क्रोधसे आँखें लाल कर लीं || ५६-५७ $ || शूलोद्यतकर: स्रग्वी हिरण्यकशिपुस्तदा,“उसने एक हाथमें शूल उठा रखा था। उसके गलेमें पुष्पोंकी माला शोभा पा रही थी। उस समय वीर हिरण्यकशिपुने, जिसकी आवाज मेघकी गर्जनाके समान थी, जो नीले मेघोंके समूह-जैसा श्याम था तथा जो दितिके गर्भसे उत्पन्न होकर देवताओंका शत्रु बना हुआ था; भगवान्‌ नृसिंहपर धावा किया

Melihat sosok yang belum pernah ada itu, mata Hiranyakashipu memerah karena murka. Dengan tombak terangkat di tangannya dan kalung bunga di lehernya, raja Daitya itu pun bangkit menyerang.

Verse 59

मेघस्तनितनिर्घोषो नीलाभ्रचयसंनि भ: । देवारिदिंतिजो वीरो नृसिंहं समुपाद्रवत्‌,“उसने एक हाथमें शूल उठा रखा था। उसके गलेमें पुष्पोंकी माला शोभा पा रही थी। उस समय वीर हिरण्यकशिपुने, जिसकी आवाज मेघकी गर्जनाके समान थी, जो नीले मेघोंके समूह-जैसा श्याम था तथा जो दितिके गर्भसे उत्पन्न होकर देवताओंका शत्रु बना हुआ था; भगवान्‌ नृसिंहपर धावा किया

Mengaum laksana gelegar guntur di awan, gelap seperti gumpalan awan hujan kebiruan, sang pahlawan Hiranyakashipu—putra Diti, musuh para dewa—menerjang Narasimha.

Verse 60

समुपेत्य ततस्ती4णैर्मगेन्द्रेण बलीयसा । नारसिंहेन वपुषा दारित: करजैर्भुशम्‌,“इसी समय अत्यन्त बलवान मृगेन्द्रस्वरूप भगवान्‌ नृसिंहने दैत्यके निकट जाकर उसे अपने तीखे नखोंद्वारा अत्यन्त विदीर्ण कर दिया

Lalu Sang Mahakuasa itu mendekat—dalam wujud Narasimha, singa di antara segala binatang—dan seketika merobek sang asura dengan cakar-Nya yang tajam.

Verse 61

एवं निहत्य भगवान्‌ दैत्येन्द्रे रिपुधातिनम्‌ भूयो<न्यः पुण्डरीकाक्ष: प्रभुलोकहिताय च,“इस प्रकार शत्रुघाती दैत्यराज हिरण्यकशिपुका वध करके भगवान्‌ कमलनयन श्रीहरि पुनः सम्पूर्ण लोकोंके हितके लिये अन्य रूपमें प्रकट हुए

Demikianlah, setelah membunuh Hiraṇyakaśipu—raja para Dānava, penghancur musuh—Tuhan Yang Terberkati, bermata teratai dan Mahakuasa, kembali menampakkan diri dalam wujud lain semata-mata demi kesejahteraan semua dunia.

Verse 62

कश्यपस्यात्मज: श्रीमानदित्या गर्भधारित: । पूर्णे वर्षसहस्रे तु प्रसूता गर्भमुत्तमम्‌,“उस समय वे कश्यपजीके तेजस्वी पुत्र हुए। अदितिदेवीने उन्हें गर्भमें धारण किया था। पूरे एक हजार वर्षतक गर्भमें धारण करनेके पश्चात्‌ अदितिने एक उत्तम बालकको जन्म दिया

Pada saat itu ia terlahir sebagai putra Kaśyapa yang bercahaya, yang dikandung oleh Dewi Aditi. Setelah genap seribu tahun masa kandungan, Aditi melahirkan seorang anak yang unggul.

Verse 63

दुर्दिनाम्भोदसदृशो दीप्ताक्षो वामनाकृति: । दण्डी कमण्डलुधर: श्रीवत्सोरसि भूषित:,“वह वर्षाकालके मेघके समान श्यामवर्णका था। उसके नेत्र देदीप्यमान हो रहे थे। वे वामनाकार, दण्ड और कमण्डलु धारण किये तथा वक्षःस्थलमें श्रीवत्सचिह्लसे विभूषित थे

Ia gelap laksana awan hujan pada hari badai, dengan mata menyala cemerlang. Walau berwujud kerdil, ia membawa tongkat dan kendi air, dan dadanya dihiasi tanda suci Śrīvatsa.

Verse 64

जटी यज्ञोपवीती च भगवान्‌ बालरूपधृक्‌ । यज्ञवार्टं गत: श्रीमान्‌ दानवेन्द्रस्य वै तदा

Dengan rambut gimbal dan benang suci, Sang Bhagavān yang mulia—mengambil rupa seorang bocah—pada saat itu pergi ke pelataran yajña milik raja para Dānava.

Verse 65

“उनके सिरपर जटा थी और गलेमें यज्ञोपवीत शोभा पाता था। उस समय वे बालरूपधारी श्रीमान्‌ भगवान्‌ दानवराज बलिकी यज्ञशालाके समीप गये ।। बृहस्पतिसहायो सौ प्रविष्टो बलिनो मखे । त॑ दृष्टवा वामनलनु प्रह्ृष्टो बलिरब्रवीत्‌,“बृहस्पतिजीकी सहायतासे उनका बलिके यज्ञ-मण्डपमें प्रवेश हुआ। वामनरूपधारी भगवान्‌को देखकर राजा बलि बहुत प्रसन्न हुए और बोले--

Dengan bantuan Bṛhaspati, ia memasuki arena yajña milik Raja Bali. Melihat Sang Tuhan dalam wujud Vāmana yang masih belia, Bali pun bersukacita dan berkata.

Verse 66

प्रीतो5स्मि दर्शने विप्र ब्रूहि त्वं कि ददानि ते । एवमुक्तस्तु बलिना वामन: प्रत्युवाच ह,“ब्रह्म! आपका दर्शन पाकर मैं बहुत प्रसन्न हुआ हूँ। आज्ञा कीजिये, मैं आपकी सेवाके लिये क्या दूँ?” बलिके ऐसा कहनेपर भगवान्‌ वामनने “(आपका) स्वस्ति (कल्याण हो)” ऐसा कहकर बलिको आशीर्वाद दिया और मुसकराते हुए कहा--“दानवराज! मुझे तीन पग पृथ्वी दे दीजिये”

Bhīmasena berkata: “Wahai brāhmaṇa, aku bersukacita melihatmu. Katakan—apa yang dapat kuberikan kepadamu?” Setelah disapa demikian oleh Bali yang perkasa, Vāmana menganugerahkan berkat keselamatan baginya, lalu sambil tersenyum berkata: “Wahai raja para Dānava, berikanlah kepadaku tanah seluas tiga langkah.”

Verse 67

स्वस्तीत्युक्त्वा बलिं देव: स्मयमानो5 भ्यभाषत । मेदिनीं दानवपते देहि मे विक्रमत्रयम्‌,“ब्रह्म! आपका दर्शन पाकर मैं बहुत प्रसन्न हुआ हूँ। आज्ञा कीजिये, मैं आपकी सेवाके लिये क्या दूँ?” बलिके ऐसा कहनेपर भगवान्‌ वामनने “(आपका) स्वस्ति (कल्याण हो)” ऐसा कहकर बलिको आशीर्वाद दिया और मुसकराते हुए कहा--“दानवराज! मुझे तीन पग पृथ्वी दे दीजिये”

Sambil mengucap, “Semoga sejahtera bagimu,” Sang Dewa (Vāmana) tersenyum dan berkata kepada Bali: “Wahai penguasa para Dānava, berikanlah kepadaku bumi yang dapat diukur dengan tiga langkah.”

Verse 68

बलिरदवर॑दौ प्रसन्नात्मा विप्रायामिततेजसे । ततो दिव्यादभुततमं रूप॑ विक्रमतो हरे:,“बलिने प्रसन्नचित्त होकर उन अमिततेजस्वी ब्राह्मणदेवताको उनकी मुहमाँगी वस्तु दे दी। तब भूमिको नापते समय श्रीहरिका अत्यन्त अद्भुत दिव्य रूप प्रकट हुआ

Bali, dengan hati yang lapang dan gembira, menganugerahkan kepada brāhmaṇa yang bercahaya tak terhingga itu apa yang dimintanya. Lalu, ketika Hari melangkah untuk mengukur bumi, tampaklah wujud-Nya yang ilahi, paling menakjubkan dan ajaib.

Verse 69

विक्रमैस्त्रिभिरक्षो भ्यो जहाराशु स मेदिनीम्‌ । ददौ शक्राय च महीं विष्णुदेव: सनातन:,“उन अक्षोभ्य सनातन विष्णुदेवने तीन पगद्वारा शीघ्र ही सारी वसुधा नाप ली और देवराज इन्द्रको समर्पित कर दी

Viṣṇu-dewa yang kekal, tak tergoyahkan, dengan tiga langkah segera meliputi seluruh bumi, lalu menganugerahkan tanah itu kepada Śakra (Indra).

Verse 70

एष ते वामनो नाम प्रादुर्भाव: प्रकीर्तित: । तेन देवा: प्रादुरासन्‌ वैष्णवं चोच्यते जगत्‌,“यह मैंने तुम्हें भगवान्‌के वामनावतारकी बात बतायी है। उन्हींसे देवताओंकी उत्पत्ति हुई है। यह जगत्‌ भी भगवान्‌ विष्णुसे प्रकट होनेके कारण वैष्णव कहलाता है

Demikianlah telah kuceritakan kepadamu penampakan yang dikenal sebagai Vāmana. Dari-Nya para dewa pun muncul; dan karena seluruh jagat ini terbit dari Viṣṇu, maka ia disebut ‘Vaiṣṇava’—milik dan bersangkut kepada Viṣṇu.

Verse 71

असतां निग्रहार्थाय धर्मसंरक्षणाय च । अवतीर्णो मनुष्याणामजायत यदुक्षये,स एवं भगवान्‌ विष्णु: कृष्णेति परिकीर्त्यते । अनाट्यन्तमजं देवं प्रभुं लोकनमस्कृतम्‌ ७२ ।। “राजन! वे ही भगवान्‌ विष्णु दुष्टोंका दमन और धर्मका संरक्षण करनेके लिये मनुष्योंके बीच यदुकुलमें अवतीर्ण हुए हैं। उन्हींको श्रीकृष्ण कहते हैं। वे अनादि, अनन्त, अजन्मा, दिव्यस्वरूप, सर्वसमर्थ और विश्ववन्दित हैं

Wahai Raja! Demi mengekang orang-orang jahat dan menjaga dharma, Tuhan Viṣṇu sendiri turun di tengah manusia dan lahir dalam wangsa Yadu. Dialah yang termasyhur dengan nama “Kṛṣṇa.”

Verse 72

स एवं भगवान्‌ विष्णु: कृष्णेति परिकीर्त्यते । अनाट्यन्तमजं देवं प्रभुं लोकनमस्कृतम्‌ ७२ ।। “राजन! वे ही भगवान्‌ विष्णु दुष्टोंका दमन और धर्मका संरक्षण करनेके लिये मनुष्योंके बीच यदुकुलमें अवतीर्ण हुए हैं। उन्हींको श्रीकृष्ण कहते हैं। वे अनादि, अनन्त, अजन्मा, दिव्यस्वरूप, सर्वसमर्थ और विश्ववन्दित हैं

Dialah Tuhan Viṣṇu yang dipuji dengan nama “Kṛṣṇa”—tanpa awal dan akhir, tak terlahirkan, ilahi, Sang Penguasa, dan dihormati oleh segenap dunia.

Verse 73

यं देवं विदुषो गान्ति तस्य कर्माणि सैन्धव । यमाहुरजितं कृष्णं शड्खचक्रगदाधरम्‌,“'सिन्धुराज! विद्वान्‌ पुरुष उन्हीं भगवानकी महिमा गाते और उन्हींके पावन चरित्रोंका वर्णन करते हैं। उन्‍्हींको अपराजित, शंखचक्रगदाधारी पीतपट्टाम्बर-विभूषित श्रीवत्सधारी भगवान्‌ श्रीकृष्ण कहा गया है। अस्त्रविद्याके दिद्वानोंमें श्रेष्ठ अर्जुन उन्हीं भगवान्‌ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित हैं

Wahai Saindhava! Orang bijak menyanyikan kemuliaan Dewa itu dan menuturkan perbuatan-Nya yang suci—Dialah Kṛṣṇa yang tak terkalahkan, pemegang sangkha, cakra, dan gada.

Verse 74

श्रीवत्सधारिणं देवं पीतकौशेयवाससम्‌ । प्रधान: सो<स्त्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते,“'सिन्धुराज! विद्वान्‌ पुरुष उन्हीं भगवानकी महिमा गाते और उन्हींके पावन चरित्रोंका वर्णन करते हैं। उन्‍्हींको अपराजित, शंखचक्रगदाधारी पीतपट्टाम्बर-विभूषित श्रीवत्सधारी भगवान्‌ श्रीकृष्ण कहा गया है। अस्त्रविद्याके दिद्वानोंमें श्रेष्ठ अर्जुन उन्हीं भगवान्‌ श्रीकृष्णके द्वारा सुरक्षित हैं

Wahai Raja Sindhu! Para bijak memuji Tuhan itu—pemilik tanda Śrīvatsa dan berselimut kain sutra kuning. Dan Arjuna, yang utama di antara para ahli ilmu senjata, dilindungi oleh Kṛṣṇa itu.

Verse 75

सहाय: पुण्डरीकाक्ष: श्रीमानतुलविक्रम: । समानस्यन्दने पार्थमास्थाय परवीरहा,'शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले अतुलपराक्रमी श्रीमानू कमलनयन श्रीकृष्ण एक ही रथपर अर्जुनके समीप बैठकर उनकी सहायता करते हैं

Kṛṣṇa—bermata teratai, bercahaya oleh kemuliaan, berdaya gagah tiada banding, pembunuh para jawara musuh—menjadi sekutu Pārtha, naik pada kereta yang sama bersamanya.

Verse 76

न शक्‍्यते तेन जेतुं त्रिदशैरपि दुःसह: । कः पुनर्मानुषो भावो रणे पार्थ विजेष्यति

Bhīmasena berkata: “Dia yang dahsyat itu bahkan para dewa pun tak sanggup menaklukkannya; maka, wahai Pārtha, bagaimana mungkin kekuatan manusia semata dapat mengalahkannya di medan perang?”

Verse 77

“इस कारण अर्जुनको कोई नहीं जीत सकता। उनका वेग सहन करना देवताओंके लिये भी कठिन है; फिर कौन ऐसा मनुष्य है जो युद्धमें अर्जुनपर विजय पा सके? ।। तमेकं वर्जयित्वा तु सर्व यौधिष्ठिरं बलम्‌ | चतुर: पाण्डवान्‌ राजन्‌ दिनैकं जेष्यसे रिपून्‌,“राजन्‌! केवल अर्जुनको छोड़कर एक दिन ही तुम युधिष्ठिरकी सारी सेनाको और अपने शत्रु चारों पाण्डवोंको भी जीत सकोगे”

Karena itulah tak seorang pun dapat sungguh-sungguh menaklukkan Arjuna. Hentak serbunya sulit ditahan bahkan oleh para dewa; maka manusia mana yang dapat meraih kemenangan atas Arjuna di medan perang? Namun, wahai Raja, bila engkau menyisihkan satu orang itu saja—Arjuna—maka dalam satu hari engkau dapat mengalahkan seluruh bala Yudhiṣṭhira, bahkan keempat Pāṇḍava, musuh-musuhmu.

Verse 78

वैशम्पायन उवाच इत्येवमुक्त्वा नृपतिं सर्वपापहरो हर: । उमापति: पशुपतिर्यज्ञहा त्रिपुरार्दन:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उमापति भगवान्‌ हर समस्त पापोंका अपहरण करनेवाले हैं। वे पशुरूपी जीवोंके पालक, दक्षयज्ञविध्वंसक तथा त्रिपुरविनाशक हैं। उनके तीन नेत्र हैं और उन्हींके द्वारा भगदेवताके नेत्र नष्ट किये गये हैं। भगवती उमा सदा उनके साथ रहती हैं। नृपश्रेष्ठट भगवान्‌ शिव सिन्धुराज जयद्रथसे पूर्वोक्त वचन कहकर भयंकर कानों और नेत्रोंवाले भाँति-भाँतिके अस्त्र उठाये रहनेवाले अपने भयंकर पार्षदोंके साथ, जिनमें बौने, कुबड़े और विकट आकृतिवाले प्राणी भी थे, भगवती पार्वतीसहित वहीं अन्तर्धान हो गये

Vaiśampāyana berkata: Setelah berkata demikian kepada sang raja, Hara—penghapus segala dosa—yakni Umāpati, Paśupati, penghancur yajña Dakṣa dan penumpas Tripura, lenyap dari tempat itu juga bersama Pārvatī dan para pengiringnya yang mengerikan.

Verse 79

वामनैर्विकटै: कुब्जैरुग्रश्रवणदर्शनै: । वृतः पारिषदैघेरैन्नानाप्रहरणोद्यतै:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उमापति भगवान्‌ हर समस्त पापोंका अपहरण करनेवाले हैं। वे पशुरूपी जीवोंके पालक, दक्षयज्ञविध्वंसक तथा त्रिपुरविनाशक हैं। उनके तीन नेत्र हैं और उन्हींके द्वारा भगदेवताके नेत्र नष्ट किये गये हैं। भगवती उमा सदा उनके साथ रहती हैं। नृपश्रेष्ठट भगवान्‌ शिव सिन्धुराज जयद्रथसे पूर्वोक्त वचन कहकर भयंकर कानों और नेत्रोंवाले भाँति-भाँतिके अस्त्र उठाये रहनेवाले अपने भयंकर पार्षदोंके साथ, जिनमें बौने, कुबड़े और विकट आकृतिवाले प्राणी भी थे, भगवती पार्वतीसहित वहीं अन्तर्धान हो गये

Ia dikelilingi para pengiring yang mengerikan: ada yang kerdil, ada yang ganjil rupanya, ada yang bongkok; menakutkan dalam telinga dan wajah, semuanya mengangkat senjata beraneka ragam.

Verse 80

त्रयम्बको राजशार्दूल भगनेत्रनिपातन: । उमासहायो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उमापति भगवान्‌ हर समस्त पापोंका अपहरण करनेवाले हैं। वे पशुरूपी जीवोंके पालक, दक्षयज्ञविध्वंसक तथा त्रिपुरविनाशक हैं। उनके तीन नेत्र हैं और उन्हींके द्वारा भगदेवताके नेत्र नष्ट किये गये हैं। भगवती उमा सदा उनके साथ रहती हैं। नृपश्रेष्ठट भगवान्‌ शिव सिन्धुराज जयद्रथसे पूर्वोक्त वचन कहकर भयंकर कानों और नेत्रोंवाले भाँति-भाँतिके अस्त्र उठाये रहनेवाले अपने भयंकर पार्षदोंके साथ, जिनमें बौने, कुबड़े और विकट आकृतिवाले प्राणी भी थे, भगवती पार्वतीसहित वहीं अन्तर्धान हो गये

Wahai harimau di antara para raja, Tuhan bermata tiga—yang menjatuhkan mata Bhaga—Sang Bhagavān, ditemani Umā, lenyap dari tempat itu juga.

Verse 81

जयद्रथो5पि मन्दात्मा स्वमेव भवनं ययौ । पाण्डवाश्व वने तस्मिन्‌ न्‍्यवसन्‌ काम्यके तथा,तत्पश्चात्‌ मन्दबुद्धि जयद्रथ भी अपने घर चला गया और पाण्डवगण उस काम्यकवनमें उसी प्रकार निवास करने लगे

Waiśampāyana berkata: Bahkan Jayadratha, si berhati rendah itu, kembali ke kediamannya sendiri. Setelah itu para Pāṇḍava tetap tinggal di hutan yang sama, di rimba Kāmyaka, seperti sediakala—teguh dalam kesabaran, pengendalian diri, dan ketabahan meski dizalimi.

Verse 213

एवंविधं हि कः कुर्यात्‌ त्ववन्य: पुरुषाधम: । (कर्म धर्मविरुद्धं वै लोकदुष्टं च कर्म ते ।) 'सिंधुराज! अब तू दास नहीं रहा, जा, तूझे छोड़ दिया गया है। फिर कभी ऐसा काम न करना। अरे! तू परायी स्त्रीकी इच्छा करता है, तुझे धिक्कार है! तू स्वयं तो नीच है ही तेरे सहायक भी अधम हैं। तेरे सिवा दूसरा कौन ऐसा नराधम है जो ऐसा धर्मविरुद्ध कार्य कर सके? तेरा यह कर्म सम्पूर्ण लोकमें निन्दित है”

Bhīmasena berkata: “Siapa lagi selain engkau, wahai manusia paling hina, yang akan melakukan perbuatan semacam ini? Tindakanmu bertentangan dengan dharma dan dicela oleh seluruh dunia.”

Verse 233

साशथ्चः सरथपादात: स्वस्ति गच्छ जयद्रथ । वह अशुभ कर्म करनेवाला जयद्रथ मृतप्राय-सा हो गया है, यह देख और समझकर भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिरने उसपर कृपा की और कहा--तेरी बुद्धि धर्ममें उत्तरोत्तर बढ़ती रहे, तू कभी अधर्ममें मन न लगाना। जयद्रथ! अपने रथ, घोड़े और पैदल सबको साथ लिये कुशलपूर्वक चला जा'

Bhīma berkata: “Jayadratha, pergilah dengan selamat—bersama keretamu, kuda-kudamu, dan pasukan pejalan kaki.” Melihat Jayadratha, pelaku perbuatan celaka, telah dibawa ke ambang maut, Raja Yudhiṣṭhira, yang terbaik di antara Bharata, menaruh belas kasih dan berkata: “Semoga pengertianmu makin teguh berakar pada dharma; jangan sekali-kali condong kepada adharma. Jayadratha, berangkatlah dengan selamat bersama seluruh pasukanmu.”

Verse 271

इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपववके अन्तर्गत द्रौपदीहरणपर्वमें जयद्रथपलायनविषयक दो सौ इकह्तत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-271 dalam Mahābhārata, Vana Parva, pada bagian Draupadī-haraṇa, yang membahas pelarian Jayadratha.

Verse 272

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि जयद्रथविमोक्षणपर्वणि द्विसप्तत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:

Demikian, dalam Śrī Mahābhārata, pada Vana Parva, dalam bagian tentang pembebasan Jayadratha, berakhirlah bab ke-272.

Frequently Asked Questions

The chapter contrasts grief-driven retaliation with dharmic restraint: Rāvaṇa’s impulse to harm a captive woman is redirected by counsel toward a target deemed proper within kṣātra ethics—her protector—thereby framing anger within normative limits.

Effective leadership couples compassion and logistics: restore allies first using available knowledge (auṣadhi/mantra), secure informational advantage (enhanced perception), then act decisively—showing that strategy and ethics are complementary rather than opposed.

Implicitly, the episode teaches that counsel, perception, and restraint preserve legitimacy in crisis; understanding these motifs clarifies how itihāsa encodes governance ethics and the management of anger as a prerequisite for durable victory.