Adhyaya 75: Description of Jambūdvīpa: its regions, mountains, measurements, and cosmic structure
Jambūdvīpa-varṣa-parvata-pramāṇa-varṇana
Ancient-Geography (Purāṇic Cosmography)
આ અધ્યાયમાં વરાહ–પૃથ્વી ઉપદેશ-પરંપરામાં (પ્રાપ્ત પાઠમાં રુદ્રવચનરૂપે) જંબૂદ્વીપની રચના, તેને ઘેરતા સમુદ્રો અને માત્ર તર્કથી અતીન્દ્રિય તત્ત્વ સમજવાની કઠિનતા જણાવાય છે. જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષો તથા હિમવત્, હેમકૂટ, નિષધ, નીલ, શ્વેત, શૃંગવાન વગેરે વર્ષ-પર્વતોના યોજનાપ્રમાણો ગણાવાયા છે. ત્યારબાદ મેરુ પર્વતનું ચતુર્વર્ણ સ્વરૂપ, તેની આકૃતિ, ઊંચાઈ અને ચારે તરફ ભદ્રાશ્વ, ભારત, કેતુમાલ, ઉત્તરકુરુ વગેરે પ્રદેશોનું વર્ણન આવે છે. અવ્યક્તમાંથી કમળાકાર પૃથ્વીની ઉત્પત્તિ, મેરુનું કર્ણિકા સમ મધ્યસ્થાન, બ્રહ્માનો પ્રાદુર્ભાવ અને દેવસભાઓનો ઉલ્લેખ પણ છે. પર્વત-નદી-નિવાસક્ષેત્રોની સુવ્યવસ્થા દ્વારા સર્વ જીવોના જીવનસંતુલનનો સંકેત મળે છે.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 75
Verse 1
रुद्र उवाच । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । संख्यां चापि समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ॥ ७५.१ ॥
રુદ્રે કહ્યું—હવે આગળ હું જંબૂદ્વીપનું યથાતથ વર્ણન કરીશ; તેમજ સમુદ્રોની સંખ્યા અને દ્વીપોના વિસ્તારને પણ કહેશ।
Verse 2
यावन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोः पृथक् ॥ ७५.२ ॥
તેમાં કેટલાં વર્ષ (પ્રદેશ) છે અને તેમાં સ્મૃત થયેલી નદીઓ કઈ છે; તેમજ મહાભૂતોના પ્રમાણ અને ચંદ્ર તથા સૂર્યની અલગ અલગ ગતિ પણ (વર્ણિત થશે)।
Verse 3
द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च । न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैर् विततं जगत् ॥ ७५.३ ॥
દ્વીપોના હજારો ભેદ અને જે સાત (મુખ્ય) દ્વીપોમાં અંતર્ગત છે—જેનાથી જગત વિસ્તર્યું છે—તેને અહીં ક્રમથી કહેવું શક્ય નથી।
Verse 4
सप्तद्वीपान् प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ॥ ७५.४ ॥
હું સાત દ્વીપોનું, ચંદ્ર અને સૂર્ય-ગ્રહો સહિત, વર્ણન કરીશ; જેમના પ્રમાણ (માપ-માન) મનુષ્યો તર્ક દ્વારા પ્રગટ કરે છે।
Verse 5
अचिन्त्याः खलु ये भावाः न तांस्तर्केण साधयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं विभाव्यते ॥ ७५.५ ॥
જે ભાવો ખરેખર અચિંત્ય છે, તેમને માત્ર તર્કથી સિદ્ધ ન કરવાં જોઈએ; અને જે પ્રકૃતિઓથી પર છે, તે અચિંત્ય જ માનવામાં આવે છે।
Verse 6
नव वर्षं प्रवक्ष्यामि जम्बूद्वीपं यथातथम् । विस्तारान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ॥ ७५.६ ॥
હવે હું જંબૂદ્વીપના નવ વર્ષો (પ્રદેશો) યથાર્થ રીતે કહું છું—તેનો વિસ્તાર, મંડલાકાર સ્વરૂપ અને યોજનામાં માપ; તેથી ધ્યાનપૂર્વક સમજો।
Verse 7
शतमेकें सहस्राणां योजनानां समन्ततः । नानाजनपदाकीर्णं योजनेर्विविधैः शुभैः ॥ ७५.७ ॥
આ સર્વ દિશાઓમાં એક લાખ યોજન સુધી વિસ્તરેલું છે; અનેક જનપદોથી ભરેલું છે અને વિવિધ શુભ યોજન-પરિમાણોથી વિભાજિત છે।
Verse 8
सिद्धचारणसंकीर्णं पर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुविवृद्धैश्च शिलाजालसमुद्भवैः । पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतश्चितम् ॥ ७५.८ ॥
આ સિદ્ધો અને ચારણોથી ભરેલું છે, પર્વતોથી શોભિત છે; સર્વ પ્રકારની ધાતુ-સમૃદ્ધિ અને ત્યાંથી ઉત્પન્ન થયેલા શિલાજાળોથી યુક્ત છે, તથા પર્વતોમાંથી નીકળતી નદીઓથી સર્વત્ર પરિપૂર્ણ છે।
Verse 9
जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः परिमण्डलः । नवभिश्चावृतः श्रीमान् भुवनैर्भूतभावनः ॥ ७५.९ ॥
જંબૂદ્વીપ વિશાળ અને શ્રીસમૃદ્ધ છે, સર્વ તરફથી પરિમંડલાકાર છે; તે નવ ભુવન/વિભાગોથી આવૃત છે, શ્રીમાન છે અને પોતાના લોકોથી જીવજંતુઓનું પોષણ કરે છે।
Verse 10
लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः ॥ ७५.१० ॥
આ સર્વ તરફથી લવણ (મીઠા) સમુદ્રથી ઘેરાયેલું છે; અને જંબૂદ્વીપના વિસ્તારોને અનુરૂપ સર્વ દિશામાં સમરૂપે વિસ્તરેલું છે।
Verse 11
तस्य प्रागायताः दीर्घाः षडेते वर्षपर्वताः । उभयत्रावगाढाश्च समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ॥ ७५.११ ॥
તે પ્રદેશ માટે પૂર્વ તરફ વિસ્તરેલા અને દીર્ઘ એવા આ છ વર્ષ-પર્વતો છે; અને બંને બાજુએ—પૂર્વ તથા પશ્ચિમે—સમુદ્રો સ્થિત છે.
Verse 12
हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् । सर्वत्र सुसुखश्चापि निषधः पर्वतो महान् ॥ ७५.१२ ॥
હિમપ્રાય અને હિમવાન, હેમકૂટ અને હેમવાન; તેમજ નિષધ નામનો મહાન પર્વત—જે સર્વત્ર સુખ અને કલ્યાણ આપનાર તરીકે વર્ણવાયો છે.
Verse 13
चतुर्वर्णः स सुवर्णो मेरुश्चोल्बमयो गिरिः । वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्त्रः समुच्छितः ॥ ७५.१३ ॥
મેરુ પર્વત ચતુર્વર્ણ ધરાવતો કહેવાયો છે; તે સુવર્ણમય, તેજસ્વી ધાતુમય ગિરિ છે. તેનું પ્રમાણ વર્તુળાકાર પણ છે અને તે ચતુરસ્ત્ર રૂપે ઊંચે ઉદ્ભાસિત છે.
Verse 14
नानावर्णस्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः । नाभिमण्डलसम्भूतो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ७५.१४ ॥
તેના પાર्श્વોમાં નાનાવર્ણ દેખાય છે અને તે પ્રજાપતિ-ગુણોથી યુક્ત છે; પરમેષ્ઠી બ્રહ્માના નાભિમંડળમાંથી તે ઉત્પન્ન થયો છે.
Verse 15
पूर्वतः श्वेतवर्णस्तु ब्राह्मण्यं तेन तस्य तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ॥ ७५.१५ ॥
પૂર્વ તરફ તે શ્વેતવર્ણ છે; તેથી તેના માટે બ્રાહ્મણત્વ નિર્ધારિત થાય છે. અને દક્ષિણ તરફ તે પીતવર્ણ છે; તેથી વૈશ્યત્વ માનવામાં આવે છે.
Verse 16
भृङ्गपत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन यतोऽथ सः । तेनास्य शूद्रता प्रोक्ता मेरोर् नामार्थकर्मणः ॥ ७५.१६ ॥
તે ભૃંગ-વનસ્પતિના પાન સમાન કહેવાય છે; અને તે પશ્ચિમ દિશામાં સ્થિત હોવાથી, મેરુના નામ, અર્થ અને કર્મના આધાર પર તેની ‘શૂદ્રતા’ પ્રકીર્તિત થઈ છે.
Verse 17
पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्णं विभाव्यते। तेनास्य क्षत्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः॥ ७५.१७॥
તેના ઉત્તર પાર्श્વમાં લાલ વર્ણ દેખાય છે; તેથી તેમાં ક્ષત્રિય-ભાવ અનુમાનિત થાય છે—આ રીતે વર્ણો પ્રકીર્તિત થયા છે.
Verse 18
वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः । नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतशुक्लो हिरण्मयः । मयूरबर्हिवर्णस्तु शातकुम्भश्च श्रृङ्गवान् ॥ ७५.१८ ॥
તે સ્વભાવથી ગોળ કહેવાયો છે અને વર્ણ તથા પરિમાણથી પણ નિરૂપિત છે—નીલો અને વૈડૂર્યમય; શ્વેત, પરમ શુક્લ, હિરણ્મય; મયૂરપિચ્છવર્ણ, શાતકુમ્ભ (ઉત્તમ સોનું) મય, અને શૃંગવાળો.
Verse 19
एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेषामन्तरविष्कम्भो नवसाहस्र उच्यते ॥ ७५.१९ ॥
આ પર્વતરાજો સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત છે; તેમનો અંતર-વિષ્કંભ (આંતરિક વિસ્તૃતિ/મધ્યનું અંતર) નવ હજાર કહેવાય છે.
Verse 20
मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः स सम्भवः । नवैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः सर्वतश्च सः ॥ ७५.२० ॥
મધ્યમાં ‘ઇલાવૃત’ નામનો પ્રદેશ છે, જે મહામેરુ સાથે સંબંધિત કેન્દ્રસ્થાન છે; તે સર્વ દિશાઓમાં નવ હજાર (યોજન) સુધી વિસ્તૃત કહેવાય છે.
Verse 21
मध्यं तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः । वेद्यर्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्धं तथोत्तरम् ॥ ७५.२१ ॥
તેના મધ્યમાં મહામેરુ ધૂમરહિત અગ્નિ સમાન તેજસ્વી છે. મેરુનો દક્ષિણાર્ધ ‘વેદ્યાર્ધ’ કહેવાય છે અને તેમ જ ઉત્તરાર્ધ ‘ઉત્તર’ (ઉત્તરી વિભાગ) કહેવાય છે.
Verse 22
वर्षाणि यानि षडत्र तेषां ते वर्षपर्वताः । योजनाग्रं तु वर्षाणां सर्वेषां तद्विधीयते ॥ ७५.२२ ॥
અહીં વર્ણવાયેલા છ વર્ષો (પ્રદેશો) માટે તેમના પોતાના ‘વર્ષ-પર્વતો’ છે. તે તમામ વર્ષોની પહોળાઈનું પ્રમાણ એક યોજન નક્કી કરવામાં આવ્યું છે.
Verse 23
द्वे द्वे वर्षे सहस्राणां योजनानां समुच्छ्रयः । जम्बूद्वीपस्य विस्तारस्तेषामायाम उच्यते ॥ ७५.२३ ॥
દર બે-બે વર્ષ માટે ઊંચાઈ બે હજાર યોજન કહેવાય છે. અને જંબૂદ્વીપનો વિસ્તાર તેમનો જ દીર્ઘ પરિમાણ (આયામ) તરીકે વર્ણવાયો છે.
Verse 24
योजनानां सहस्राणि शतौ द्वौ चायतौ गिरौ । नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनाश्च ये परे । श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवान् शृङ्गवांश्च यः ॥ ७५.२४ ॥
નીલ અને નિષધ—આ બે પર્વતો બે લાખ યોજન સુધી વિસ્તરેલા છે. તેમના પરે આવેલા પર્વતો ઓછા વિસ્તારવાળા છે—શ્વેત, હેમકૂટ અને શિખરોવાળો હિમવાન।
Verse 25
जम्बूद्वीपप्रमाणेन निषधः परिकीर्तितः । तस्माद् द्वादशभागेन हेमकूटः प्रहीयते । हिमवान् विंशभागेन हेमकूटात् प्रहीयते ॥ ७५.२५ ॥
જંબૂદ્વીપના પ્રમાણ મુજબ નિષધનું પરિમાણ વર્ણવાયું છે. તે પ્રમાણથી હેમકૂટ બારમા ભાગ જેટલું ઓછું છે; અને હેમકૂટની સરખામણીમાં હિમવાન વીસમા ભાગ જેટલું ઓછું છે.
Verse 26
अष्टाशीतिसहस्राणि हेमकूटो महागिरिः । अशीतिर्हिमवान्शैल आयतः पूर्वपश्चिमे ॥ ७५.२६ ॥
મહાગિરિ હેમકૂટનો વિસ્તાર અઠ્યાસી હજાર યોજન છે. હિમવાન પર્વતમાળા પૂર્વ–પશ્ચિમ દિશામાં એંસી હજાર યોજન સુધી વિસ્તરેલી છે.
Verse 27
द्वीपस्य मण्डलीभावाद् ह्रासवृद्धी प्रकीर्त्यते । वर्षाणां पर्वतानां च यथा चेमे तथोत्तरम् ॥ ७५.२७ ॥
દ્વીપનું મંડલાકાર સ્વરૂપ હોવાથી તેની હ્રાસ અને વૃદ્ધિ વર્ણવાય છે. તેમ જ વર્ષો અને પર્વતોનું પણ—અહીં જેમ કહ્યું છે તેમ આગળ પણ નિરૂપણ થશે.
Verse 28
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि चैव तत् । प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ॥ ७५.२८ ॥
તેમની વચ્ચે જનપદો તથા તે વર્ષો પણ છે. તે બધાં પ્રપાતોથી વિષમ અને દુર્ગમ એવા પર્વતોથી ચારે તરફથી ઘેરાયેલા છે.
Verse 29
संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम् । वसन्ति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ॥ ७५.२९ ॥
નદીઓના વિભાગોથી તે પ્રદેશખંડો અલગ અલગ થઈ સતત વિસ્તરેલા છે. તેઓ પરસ્પર અગમ્ય છે; તેમાં સર્વ દિશામાં નાનાજાતિના પ્રાણીઓ વસે છે.
Verse 30
एतद्धैमवतं वर्षं भारती यत्र सन्ततिः । हेमकूटं परं यत्र नाम्ना किम्पुरुषोत्तमः ॥ ७५.३० ॥
આ હૈમવત વર્ષ છે, જ્યાં ભારતી સંતતિ—અર્થાત્ ભરતની પ્રજા—નિવાસ કરે છે. ત્યાં જ પરમ હેમકૂટ ‘કિમ્પુરુષોત્તમ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.
Verse 31
हेमकूटात् तु निषधं हरिवर्षं तदुच्यते । हरिवर्षात् परं चैव मेरुपार्श्व इलावृतम् ॥ ७५.३१ ॥
હેમકૂટથી નિષધ પ્રદેશને હરિવર્ષ કહેવાય છે. અને હરિવર્ષથી પરે, મેરુ પર્વતના પાર्श્વમાં ઇલાવૃત આવેલું છે.
Verse 32
इलावृतात् परं नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यकाच्च परं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् । हिरण्मयात् परं चैव शृङ्गवन्तं कुरु स्मृतम् ॥ ७५.३२ ॥
ઇલાવૃતથી પરે નীল પર્વતની નજીક ‘રમ્યક’ નામે પ્રસિદ્ધ પ્રદેશ છે. રમ્યકથી આગળ પ્રસિદ્ધ ‘શ્વેત’ (પર્વત) છે, અને તેના પરે ‘હિરણ્મય’ (પ્રદેશ) છે. હિરણ્મયથી પરે ‘કુરુ’ને ‘શૃંગવન્ત’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.
Verse 33
धनुःसंस्थे तु द्वे वर्षे विज्ञेये दक्षिणोत्तरे । द्वीपानि खलु चत्वारि चतुरस्त्रमिलावृतम् ॥ ७५.३३ ॥
ધનુષાકાર રચનામાં બે વર્ષ સમજવા યોગ્ય છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર. ખરેખર ચાર દ્વીપો છે, અને ઇલાવૃત ચતુરસ્ર આકારનું છે.
Verse 34
अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं शृङ्गवतो यच्च वेद्यर्धं हि तदुत्तरम् ॥ ७५.३४ ॥
નિષધના દક્ષિણમાં વેદીનો દક્ષિણાર્ધ માનવામાં આવે છે. અને શૃંગવંતથી પરે જે છે, તે જ વેદીનો ઉત્તરાર્ધ છે.
Verse 35
वेद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वर्षाणि त्रीणि चोत्तरे । तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो यत्र मेरुस्त्विलावृतः ॥ ७५.३५ ॥
વેદીના દક્ષિણાર્ધમાં ત્રણ વર્ષો છે અને ઉત્તરાર્ધમાં પણ ત્રણ. આ બન્નેની વચ્ચે જે પ્રદેશ છે, જ્યાં મેરુ સ્થિત છે—તે જ ઇલાવૃત છે.
Verse 36
दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेण च । उदगायतो महाशैलो माल्यवान्नाम पर्वतः ॥ ७५.३६ ॥
નીલ પર્વતના દક્ષિણમાં અને નિષધ પર્વતના ઉત્તરમાં ઉત્તરાભિમુખ વિસ્તરેલો ‘માલ્યવાન્’ નામનો મહાપર્વત સ્થિત છે।
Verse 37
योजनानां सहस्रे द्वे विष्कम्भोच्छ्रय एव च । आयामतश्चतुस्त्रिंशत् सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ ७५.३७ ॥
તેનો વ્યાસ અને ઊંચાઈ—બન્ને—બે હજાર યોજન કહેવાય છે; અને તેની લંબાઈ ચોત્રીસ હજાર યોજન તરીકે પ્રકીર્તિત છે।
Verse 38
तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः । आयामोच्छ्रयविस्तारात् तुल्यो माल्यवता तु सः ॥ ७५.३८ ॥
તેના પશ્ચિમમાં ‘ગંધમાદન’ નામનો પર્વત જાણવો; લંબાઈ, ઊંચાઈ અને વિસ્તારમાં તે માલ્યવાન્ સમાન છે।
Verse 39
परिमण्डलस्तयोर्मध्ये मेरुः कनकपर्वतः । चतुर्वर्णः ससौवर्णश्चतुरस्त्रः समुच्छ्रितः ॥ ७५.३९ ॥
તેમની વચ્ચે પરિમંડળાકાર ‘કનકપર્વત’ મેરુ સ્થિત છે—ચતુર્વર્ણ, સ્વર્ણપ્રભાયુક્ત, ચતુરસ્ત્ર અને અતિઉન્નત।
Verse 40
अव्यक्ता धातवः सर्वे समुत्पन्ना जलादयः । अव्यक्तात् पृथिवीपद्मं मेरुस्तस्य च कर्णिका ॥ ७५.४० ॥
અવ્યક્તમાંથી જલ આદિ સહિત સર્વ ધાતુ-તત્ત્વો ઉત્પન્ન થયા. એ જ અવ્યક્તમાંથી પૃથ્વી કમળરૂપે પ્રગટ થઈ, અને મેરુ તેની કર્ણિકા (મધ્યભાગ) કહેવાય છે।
Verse 41
चतुष्पत्रं समुत्पन्नं व्यक्तं पञ्चगुणं महत् । ततः सर्वाः समुद्भूता वितता हि प्रवृत्तयः ॥ ७५.४१ ॥
ચાર પાંખડીઓવાળું તત્ત્વ પ્રગટ થયું—વ્યક્ત, મહાન અને પંચગુણયુક્ત. તેમાંથી સર્વ પ્રવૃત્તિઓ ઉત્પન્ન થઈને વ્યાપક રીતે ફેલાઈ ગઈ.
Verse 42
अनेककल्पजीवद्भिः पुरुषैः पुण्यकारिभिः । कृतात्मभिर्महात्मभिः प्राप्यते पुरुषोत्तमः ॥ ७५.४२ ॥
અनेक કલ્પો સુધી જીવેલા, પુણ્યકર્મ કરનાર, આત્મસંયમી મહાત્મા પુરુષો દ્વારા પુરુષોત્તમ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 43
महायोगी महादेवो जगद्ध्येयो जनार्दनः । सर्वलोकगतोऽनन्तो व्यापको मूर्तिरव्ययः ॥ ७५.४३ ॥
તે મહાયોગી, મહાદેવ, જગતના ધ્યાનયોગ્ય જનાર્દન છે. તે અનંત, સર્વલોકગત, સર્વવ્યાપક, સાકાર અને અવ્યય છે.
Verse 44
न तस्य प्राकृताः मूर्तिर्मांसमेदोऽस्थिसंभवा । योगित्वाच्चेश्वरत्वाच्च सत्त्वरूपधरो विभुः ॥ ७५.४४ ॥
તેમની મૂર્તિ પ્રાકૃત નથી, ન તો માંસ-મેદ-અસ્થિમાંથી ઉત્પન્ન છે. યોગિત્વ અને ઈશ્વરત્વને કારણે તે વિભુ સત્ત્વરૂપ ધારણ કરે છે.
Verse 45
तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोके पद्मं सनातनम् । कल्पशेषस्य तस्यादौ कालस्य गतिरीदृशी ॥ ७५.४५ ॥
તે નિમિત્તથી લોકમાં સનાતન કમળ ઉત્પન્ન થયું. તે કલ્પશેષના આરંભે કાળની ગતિ આવી હતી.
Verse 46
तस्मिन् पद्मे समुत्पन्नो देवदेवश्चतुर्मुखः । प्रजापतिपतिर्देव ईशानो जगतः प्रभुः ॥ ७५.४६ ॥
તે કમળમાં દેવોના દેવ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા ઉત્પન્ન થયા—તે પ્રજાપતિઓના અધિપતિ, દિવ્ય ઈશ્વર, જગતના શાસક અને પ્રભુ છે.
Verse 47
तस्य बीजनिसर्गं हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नं प्रजानिसर्गेण विस्तरेणैव वर्ण्यते ॥ ७५.४७ ॥
તેના બીજ-ઉદ્ભવનું—અર્થાત્ પુષ્કરનું—વર્ણન યથાર્થ તાત્પર્ય મુજબ પ્રજા-સર્ગની કથા દ્વારા સંપૂર્ણ અને વિસ્તૃત રીતે કરવામાં આવશે.
Verse 48
तदम्बु वैष्णवः कायो यतो रत्नविभूषितः । पद्माकाराऽ समुत्पन्ना पृथिवी सवनद्रुमा ॥ ७५.४८ ॥
તે જળ વૈષ્ણવ કાયામાં પરિવર્તિત થયું, જેથી તે રત્નોથી વિભૂષિત બન્યું; અને પૃથ્વી કમળાકાર રૂપે, વનો અને વૃક્ષો સહિત, ઉત્પન્ન થઈ.
Verse 49
तत् तस्य लोकपद्मस्य विस्तारं सिद्धभाषितम् । वर्ण्यमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ॥ ७५.४९ ॥
હે દ્વિજોએ! સિદ્ધોના વચનમાં વર્ણિત તે ‘લોક-પદ્મ’ના વિસ્તારને વિભાગવાર અને ક્રમશઃ હવે સાંભળો.
Verse 50
महावर्षाणि ख्यातानि चत्वार्यत्र च संस्थिताः । तत्र पर्वतसंस्थानो मेरुर्नाम महाबलः ॥ ७५.५० ॥
અહીં ચાર પ્રસિદ્ધ મહાવર્ષો સ્થિત છે એમ કહેવાય છે; ત્યાં પર્વતાકાર ભૂ-રચનામાં મહાબલી ‘મેરુ’ નામનો પર્વત સ્થિત છે.
Verse 51
नानावर्णः स पार्श्वेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं च दक्षिणं तस्य भृङ्गवर्णं तु पश्चिमम् ॥ ७५.५१ ॥
તેના પાર्श્વોમાં નાનાવર્ણતા વર્ણાય છે—પૂર્વે શ્વેત, દક્ષિણમાં પીત, અને પશ્ચિમમાં ભૃંગવર્ણ (શ્યામ) છે।
Verse 52
उत्तरं रक्तवर्णं तु तस्य पार्श्वं महात्मनः । मेरुस्तु शोभते शुक्लो राजवंशे तु धिष्टितः ॥ ७५.५२ ॥
તે મહાત્માનું ઉત્તર પાર्श્વ રક્તવર્ણ છે; પરંતુ મેરુ પર્વત શ્વેત તેજથી શોભે છે અને રાજવંશમાં પ્રતિષ્ઠિત છે।
Verse 53
तरुणादित्यसंकाशो विधूम इव पावकः । योजनानां सहस्राणि चतुराशीतिरुच्छ्रितः ॥ ७५.५३ ॥
તે યુવાન સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ધૂમરહિત અગ્નિ સમાન હતો; તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી હજાર યોજન હતી।
Verse 54
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु । शरावसंस्थितत्वाच्च द्वात्रिंशन्मूर्ध्नि विस्तृतः ॥ ७५.५४ ॥
તે સોળ (માપ) નીચે સુધી પ્રવેશેલું છે અને સોળ જ (માપ) જેટલું વિસ્તરેલું છે; અને શરાવ સમાન સ્થિત હોવાથી શિખરે બત્રીસ (માપ) સુધી વિસ્તૃત છે।
Verse 55
विस्तारस्त्रिगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः । मण्डलेन प्रमाणेन व्यस्यमानं तदिष्यते ॥ ७५.५५ ॥
તેનો વિસ્તાર ત્રિગુણ કહેવાયો છે અને પરિઘ સર્વ તરફ છે; મંડલ (વર્તુળ)ના પ્રમાણથી જ્યારે તેને માપી/વિન્યસ્ત કરવામાં આવે, તે જ પ્રમાણ સ્વીકાર્ય છે।
Verse 56
नवतिश्च सहस्राणि योजनानां समन्ततः । ततः षट्काधिकानां च व्यस्यमानं प्रकीर्तितम् । चतुरस्त्रेण मानेन परिणामः समन्ततः ॥ ७५.५६ ॥
તેનો વિસ્તાર સર્વ દિશાઓમાં નવ્વે હજાર યોજન છે. ત્યારબાદ છ હજાર યોજનનું વધારાનું પ્રમાણ તેનું વ્યાસ પણ કહેવાયું છે. ચતુરસ્ર માપ પ્રમાણે તેની પરિધિ સર્વ બાજુએ જણાવાઈ છે.
Verse 57
स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः । सवैनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ॥ ७५.५७ ॥
એ પર્વત અતિ દિવ્ય અને મહાતેજસ્વી છે, દિવ્ય ઔષધિઓથી યુક્ત છે; અને તે સર્વત્ર શુભ જાતરૂપ (સુવર્ણ)મય લક્ષણોથી આવૃત છે.
Verse 58
तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः । शैलराजे प्रमोदन्ते तथैवाप्सरसां गणाः ॥ ७५.५८ ॥
ત્યાં દેવગણો સર્વે—ગંધર્વ, નાગ અને રાક્ષસો સહિત—શૈલરાજ પર આનંદ કરે છે; તેમજ અપ્સરાઓના સમૂહો પણ આનંદિત થાય છે.
Verse 59
स तु मेरुः परिवृतो भवनैर्भूतभावनैः । चत्वारो यस्य देशास्तु नानापार्श्वेषु धिष्ठिताः ॥ ७५.५९ ॥
તે મેરુ પર્વત ભૂતો/જીવોને પોષણ આપતાં નિવાસસ્થાનો વડે પરિઘેરાયેલો છે; અને તેના ચાર પ્રદેશો છે, જે તેના વિવિધ પાર्श્વોમાં સ્થિત છે.
Verse 60
भद्राश्वो भारतश्चैव केतुमालश्च पश्चिमे । उत्तरे कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ ७५.६० ॥
ભદ્રાશ્વ, ભારત અને પશ્ચિમમાં કેતુમાલ; તેમજ ઉત્તરમાં કુરુ—આ બધાં પુણ્ય કરનારાઓ માટે આશ્રયસ્થાન છે.
Verse 61
कर्णिका तस्य पद्मस्य समन्तात् परिमण्डला । योजनानां सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ॥ ७५.६१ ॥
તે કમળની કર્ણિકા સર્વ તરફથી વર્તુળાકાર છે; યોજન-માન પ્રમાણે તેનું વિસ્તરણ હજારો યોજન છે.
Verse 62
तस्य केसरजालानि नवषट् च प्रकीर्तिताः । चतुरशीतिरुत्सेधो विवरान्तरगोचराः ॥ ७५.६२ ॥
તેના કેસરજાળાઓ ઓગણસાઠ કહેવાય છે; તેની ઊંચાઈ ચોર્યાસી છે, જે છિદ્રો વચ્ચેના અંતરપ્રદેશોમાં વ્યાપે છે.
Verse 63
त्रिंशच्चापि सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः । तस्य केसरजालानि विकीर्णानि समन्ततः ॥ ७५.६३ ॥
યોજન-માન પ્રમાણે તેનો વિસ્તાર ત્રીસ હજાર સુધી છે; અને તેના કેસરજાળ સર્વ તરફ વિખેરાયેલા છે.
Verse 64
शतसाहस्रमायाममशीतिḥ पृथुलानि च । चत्वारि तत्र पर्णानि योजनानां चतुर्दश ॥ ७५.६४ ॥
તેની લંબાઈ એક લાખ (યોજન) અને પહોળાઈ એંસી છે; ત્યાં ચાર પર્ણ છે—દરેક ચૌદ યોજનનું.
Verse 65
तत्र या सा मया तुभ्यं कर्णिकीत्यभिविश्रुता । तां वर्ण्यमानामेकाग्र्यात् समासेन निबोधत । मणिपर्णशतैश्चित्रां नानावर्णप्रभासिताम् ॥ ७५.६५ ॥
ત્યાં જે ‘કર્ણિકી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, જે મેં તને કહી છે—તેનું સંક્ષિપ્ત વર્ણન એકાગ્રતાથી સાંભળ: તે સૈકડો મણિમય પર્ણોથી ચિત્રવિચિત્ર છે અને અનેક રંગોની પ્રભાથી પ્રકાશિત છે.
Verse 66
अनेकपर्णनिचयं सौवर्णमरुणप्रभम् । कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदरकन्दरम् । सहस्रशतपत्रं च वृत्तमेकं नगोत्कतमम् ॥ ७५.६६ ॥
એક ઉત્તમ પર્વત ગોળાકાર વર્ણવાયો—અनेक પર્ણસમૂહથી યુક્ત, સુવર્ણ-અરુણ તેજથી દીપ્ત અને મનોહર; સહસ્ર શિખરોવાળો, અંદર સહસ્ર ગુહાઓવાળો, તથા સહસ્ર અને શત-પત્રવાળા કમળસદૃશ આકારોથી યુક્ત।
Verse 67
मणिरत्नार्पितश्वभ्रैर्मणिभिश्चित्रवेदिकाम् । सुवर्णमणिचित्राङ्गैर्मणिचर्चिततोरणैः ॥ ७५.६७ ॥
મણિ-રત્નોથી જડિત ખાંચાઓ સાથે, વિવિધ મણિઓથી અલંકૃત વેદિકા સાથે; સુવર્ણ અને મણિઓથી વિચિત્ર બનેલા અંગો સાથે, અને મણિ-શોભિત તોરણોથી સુસજ્જ।
Verse 68
तत्र ब्रह्मसभा रम्या ब्रह्मर्षिजनसंकुला । नाम्ना मनोव्रती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ॥ ७५.६८ ॥
ત્યાં બ્રહ્માની રમ્ય સભા હતી, બ્રહ્મર્ષિજનોથી પરિપૂર્ણ. ‘મનોવ્રતી’ નામે તે સર્વ લોકોમાં પ્રસિદ્ધ હતી।
Verse 69
तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चसः । महाविमानसंस्थस्य महिमा वर्त्तते सदा ॥ ७५.६९ ॥
ત્યાં સહસ્ર સૂર્ય સમ તેજસ્વી, મહાવિમાનમાં અધિષ્ઠિત તે દેવ ઈશાનની મહિમા સદા વર્તે છે।
Verse 70
तत्र सर्वे देवगणाश्चतुर्वक्त्रं स्वयं प्रभुम् । इष्ट्वा पूज्यनमस्कारैरर्चनीयमुपस्थिताः ॥ ७५.७० ॥
ત્યાં સર્વ દેવગણ—ચતુર્મુખ સ્વયંપ્રભુની આરાધના કરીને—પૂજા, વંદન અને નમસ્કાર દ્વારા તે અર્ચનીયના સમક્ષ ઉપસ્થિત રહ્યા।
Verse 71
यैस्तदा दिहसंकल्पैर्ब्रह्मचर्यं महात्मभिः । चीर्णं चारुमनोभिश्च सदाचारपथि स्थितैः ॥ ७५.७१ ॥
ત્યારે દૃઢ સંકલ્પવાળા, શુદ્ધ મનવૃત્તિવાળા અને સદાચારના માર્ગે સ્થિત મહાત્માઓએ બ્રહ્મચર્યવ્રતનું યથાવિધી પાલન કર્યું।
Verse 72
सम्यगिष्ट्वा च भुक्त्वा च पितृदेवार्चने रताः । गृहाश्रमपरास्तत्र विनीताः अतिथिप्रियाः ॥ ७५.७२ ॥
યથાવિધી યજ્ઞકર્મો કરીને અને ભોજન કરીને તેઓ પિતૃ તથા દેવપૂજામાં રત રહેતા; ત્યાં તેઓ ગૃહાશ્રમમાં પરાયણ, વિનયી અને અતિથિ-સત્કારપ્રિય હતા।
Verse 73
गृहिणः शुक्लकर्मस्थाः विरक्ताः कारणात्मकाः । यमैर्नियमदानैश्च दृढनिर्दग्धकिल्बिषाः ॥ ७५.७३ ॥
ગૃહસ્થો શુદ્ધ કર્મમાં સ્થિત, વૈરાગ્યયુક્ત અને કારણતત્ત્વના વિવેકમાં સ્થિર હોય છે; યમ-નિયમ અને દાન દ્વારા તેમના પાપ દૃઢ રીતે દગ્ધ થાય છે।
Verse 74
तेषां निवसनं शुक्लब्रह्मलोकमनिन्दितम् । उपर्युपरि सर्वासां गतिनां परमा गतिः । चतुर्दशसहस्राणि योजनानां तु कीर्तितम् ॥ ७५.७४ ॥
તેમનું નિવાસસ્થાન નિર્દોષ શુક્લ-બ્રહ્મલોક કહેવાયું છે; તે સર્વ ગતિઓથી ઉપર ઉપર સ્થિત પરમ ગતિ છે. તેનું વિસ્તરણ ચૌદ હજાર યોજન જણાવાયું છે।
Verse 75
ततोऽर्द्धरुचिरे कृष्णे तरुणादित्यवर्चसि । महागिरौ ततो रम्ये रत्नधातुविचित्रिते ॥ ७५.७५ ॥
પછી અર્ધ-દીપ્તિમાન કૃષ્ણવર્ણ, યુવાન સૂર્યના તેજથી યુક્ત એવા મહાગિરિ પર; ત્યારબાદ તેઓ રત્નધાતુઓથી વિચિત્રિત રમ્ય પ્રદેશમાં પહોંચ્યા।
Verse 76
नैकरत्नसमावासे मणितोरणमन्दिरे । मेरोः सर्वेषु पार्श्वेषु समन्तात् परिमण्डले ॥ ७५.७६ ॥
અनेक રત્નોથી સમૃદ્ધ નિવાસસ્થાને, મણિ-જડિત તોરણોથી શોભિત મંદિરમાં, મેરુ પર્વતના સર્વ પાર્શ્વોમાં સર્વત્ર પરિમંડલરૂપ વર્તુળાકાર વિસ્તારે।
Verse 77
त्रिंशद्योजनसाहस्रं चक्रपाटो नगोत्तमः । जारुधिश्चैव शैलेन्द्र इत्येते उत्तराः स्मृताः ॥ ७५.७७ ॥
ત્રીસ હજાર યોજન વિસ્તૃત ચક્રપાટ નામનો શ્રેષ્ઠ પર્વત છે; અને જારુધિ પણ શૈલેન્દ્ર છે—આને ઉત્તર દિશાના (પર્વત/પ્રદેશ) તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।
Verse 78
एतेषां शैलमुख्यानामुत्तरेषु यथाक्रमः । स्थलीरन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ७५.७८ ॥
આ મુખ્ય પર્વતોના ઉત્તર ભાગમાં ક્રમશઃ આવેલી સમતલ ભૂમિઓ, મધ્યવર્તી દ્રોણીઓ (ખીણો) અને સરોવરોને જાણો।
Verse 79
दशयोजनविस्तीर्णा चक्रपाटोपनिर्गता । सा तूर्द्ध्ववाहिनी चापि नदी भूमौ प्रतिष्ठिता ॥ ७५.७९ ॥
દસ યોજન વિસ્તૃત તે નદી ચક્રપાટના નિર્ગમમાંથી નીકળી; અને તે—ઊર્ધ્વવાહિની હોવા છતાં—પૃથ્વી પર પ્રતિષ્ઠિત થઈ।
Verse 80
सा पुर्याममरावत्यां क्रममाणेन्दुरा प्रभौ । तया तिरस्कृता वा अपि सूर्येन्दुज्योतिषां गणाः ॥ ७५.८० ॥
અમરાવતી નગરીમાં તે પ્રભામયી, ચંદ્રસમાન તેજવાળી, મિતગતિથી આગળ વધતી હતી; તેના દ્વારા જાણે સૂર્ય-ચંદ્ર અને અન્ય જ્યોતિઓના સમૂહ પણ ઢંકાઈ ગયા।
Verse 81
उदयास्तमिते सन्ध्ये ये सेवन्ते द्विजोत्तमाः । तान् तुष्यन्ते द्विजाः सर्वानष्टावप्यचलोत्तमान् ॥ ७५.८१ ॥
ઉદય અને અસ્તની સંધ્યાએ જે શ્રેષ્ઠ દ્વિજ વિધિપૂર્વક સંધ્યોપાસના કરે છે, તેમના દ્વારા સર્વ દ્વિજ પ્રસન્ન થાય છે; તેમજ આઠેય ઉત્તમ પર્વતો પણ તૃપ્ત થાય છે।
Verse 82
परिभ्रमज्ज्योतिषां या सा रुद्रेन्द्रमता शुभा ॥ ७५.८२ ॥
પરિભ્રમણ કરતી જ્યોતિઓના સમૂહરૂપ જે શુભ સ્વરૂપ છે, તે રુદ્ર અને ઇન્દ્ર સંબંધિત મતોમાં માન્ય ગણાય છે।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds an epistemic caution: certain cosmological realities are described as acintya (beyond ordinary conceptualization) and should not be reduced to tarka (discursive reasoning). Pedagogically, it frames cosmography as a disciplined account of terrestrial order—regions, mountains, and habitats—suggesting that stability in the world depends on recognizing structured boundaries and proportional measures.
No explicit tithi, māsa, or seasonal calendar prescriptions are provided in the supplied passage. The closest temporal markers are cosmological/astronomical references to the motions or brilliance of the sun and moon (candrārka-gati) and twilight (sandhyā) as a devotional moment mentioned near the end, without a detailed ritual calendar.
Environmental balance is expressed through cosmographic ordering: oceans encircle landmasses, mountain ranges partition varṣas, and river systems (though not fully listed here) render regions both connected and naturally bounded. The narrative presents mountains as stabilizing frameworks that shape habitation patterns for diverse beings (nānājātīni sattvāni), implying that ecological integrity depends on maintaining the world’s layered, proportional structure.
The passage references major cosmological figures rather than dynastic lineages: Rudra (as narrator-voice in this excerpt), Janārdana/Viṣṇu as the transcendent pervasive principle, and Brahmā (Caturmukha) arising within the lotus-cosmology. It also mentions siddhas, cāraṇas, gandharvas, nāgas, rākṣasas, and apsarases as resident classes around Meru, but no specific royal genealogies are named in the provided text.