Verse 4.1
तद्ब्रह्म तापत्रयातीतं षट्कोशविनिर्मुक्तं षडूर्मिवर्जितं पञ्चकोशातीतं षड्भावविकारशून्यम्—एवमादि सर्वविलक्षणं भवति। तापत्रयं त्वाध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकं कर्तृकर्मकार्यज्ञातृज्ञानज्ञेयभोक्तृभोगभोग्यम...
તે બ્રહ્મ તાપત્રયથી પરે છે, છ દેહકોશોથી મુક્ત છે, સંસારની છ ઊર્મિઓથી રહિત છે, પંચકોશથી અતીત છે અને ષડ્ભાવ-વિકારોથી શૂન્ય છે—આ રીતે તે સર્વથી વિલક્ષણ છે. તાપત્રય: આધ્યાત્મિક, આધિભૌતિક, આધિદૈવિક; તેમજ કર્તા–કર્મ–કાર્ય, જ્ઞાતા–જ્ઞાન–જ્ઞેય, ભોક્તા–ભોગ–ભોગ્ય એમ ત્રિવિધ કહેવાય છે. ત્વચા, માંસ, રક્ત, અસ્થિ, સ્નાયુ અને મજ્જા—આ છ દેહકોશ છે. કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, માત્સર્ય—આ અરિષડ્વર્ગ છે. અન્નમય, પ્રાણમય, મનોમય, વિજ્ઞાનમય, આનંદમય—આ પંચકોશ છે. પ્રિયતા, ઉત્પત્તિ, વૃદ્ધિ, પરિવર્તન, ક્ષય, નાશ—આ ષડ્ભાવ છે. અશનાયા, પિપાસા, શોક, મોહ, જરા, મરણ—આ ષડૂર્મિ છે. કુલ, ગોત્ર, જાતિ, વર્ણ, આશ્રમ, રૂપ—આ ષડ્ભ્રમ છે. આ યોગથી જીવ પરમપુરુષ બને છે, અન્ય નહિ. જે આ ઉપનિષદનું નિત્ય અધ્યયન કરે છે તે અગ્નિથી, વાયુથી, આદિત્યથી પવિત્ર બને છે; નિરોગી, શ્રીમાન, પુત્ર-પૌત્રાદિથી સમૃદ્ધ અને વિદ્વાન બને છે. મહાપાતકોથી પણ શુદ્ધ થાય છે—સુરાપાન, અગમ્યાગમન, માતૃગમન, દુહિતૃ/સ્નુષાભિગમન, સ્વર્ણસ્તેય, વેદિજન્ય મહાહિંસા, ગુરુસેવામાં ઉપેક્ષા, અયાજ્યયાજન, અભક્ષ્યભક્ષણ, ઉગ્ર પ્રતિગ્રહ, પરદારગમન વગેરેમાંથી. કામ-ક્રોધ-લોભ-મોહ-ઈર્ષ્યા આદિથી અબાધિત રહી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે; આ જ જન્મમાં ‘પુરુષ’ બને છે. તેથી પુરુષસૂક્તનો આ અર્થ અતિ રહસ્યમય—રાજગુહ્ય, દેવગુહ્ય, ગુહ્યથી પણ ગુહ્યતર—છે; દીક્ષા વિનાના, અશિક્ષિત, અયજ્ઞશીલ, અવિષ્ણુભક્ત, અયોગી, બહુભાષી, અપ્રિયવાદી, અસંવત્સરવેદી, અસંતુષ્ટ અને અનધીતવેદને ઉપદેશ ન કરવો. ગુરુ પણ શુચિ સ્થાને, પુણ્ય નક્ષત્રે, પ્રાણ સંયમ કરી પુરુષનું ધ્યાન કરીને ઉપસન્ન શિષ્યના જમણા કાને પુરુષસૂક્તાર્થ ઉપદેશે; વારંવાર ન બોલે—તે યાતયામ (નિરસ) બને છે; કાને પુનઃપુનઃ ન કહે. આમ કરનાર અધ્યેતા અને અધ્યાપક બંને આ જ જન્મમાં પુરુષ બને છે—ઇતિ ઉપનિષત્॥