Khanda 1

Verse 1.1

ॐ पुरुषसूक्तार्थनिर्णयं व्याख्यास्यामः। पुरुषसंहितायां पुरुषसूक्तार्थः संग्रहेण प्रोच्यते। सहस्रशीर्षेत्यत्र सशब्दोऽनन्तवाचकः। अनन्तयोजनं प्राह दशाङ्गुलवचस्तथा॥

ૐ। હવે પુરુષસૂક્તના અર્થનો નિશ્ચયાત્મક વ્યાખ્યાન કરીશું. પુરુષસંહિતામાં પુરુષસૂક્તનો અર્થ સંક્ષેપમાં કહ્યો છે. ‘સહસ્રશીર્ષા’માં ‘સહસ્ર’ શબ્દ અનંતનો બોધક છે. તે (પુરુષનું) પરિમાણ ‘અનંત યોજન’ એમ પણ કહે છે; અને ‘દશાંગુળ’નું વચન પણ તે જ ભાવથી સમજવું.

Verse 1.2

तस्य प्रथमया विष्णोर्देशतो व्याप्तिरीरिता। द्वितीयया चास्य विष्णोः कालतो व्याप्तिरुच्यते॥

તેના પ્રથમ ભાગથી વિષ્ણુની દેશ (સ્થાન) વિષયક વ્યાપ્તિ જણાવાય છે; અને બીજા ભાગથી આ વિષ્ણુની કાળ વિષયક વ્યાપ્તિ ઉચરાય છે.

Verse 1.3

विष्णोर्मोक्षप्रदत्वं च कथितं तु तृतीयया । एतावानिति मन्त्रेण वैभवं कथितं हरेः ॥

ત્રીજા મંત્ર દ્વારા નિશ્ચયે વિષ્ણુનું મોક્ષપ્રદાન વર્ણવાયું છે; અને “એતાવાન્”થી આરંભતા મંત્ર દ્વારા હરિનું વૈભવ પ્રગટ કરાયું છે.

Verse 1.4

एतेनैव च मन्त्रेण चतुर्व्यूहो विभाषितः । त्रिपादित्यनया प्रोक्तमनिरुद्धस्य वैभवम् ॥

આ જ મંત્ર દ્વારા ચતુર્વ્યૂહનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે; અને “ત્રિપાદ્”થી આરંભતા આ મંત્ર દ્વારા અનિરુદ્ધનું વૈભવ પ્રોક્ત થયું છે.

Verse 1.5

तस्माद्विराडित्यनया पादनारायणाद्धरेः । प्रकृतेः पुरुषस्यापि समुत्पत्तिः प्रदर्शिता ॥

અતએવ “વિરાટ્”થી આરંભતા આ મંત્ર દ્વારા પાદ-નારાયણ—હરિ—માંથી પ્રકૃતિ તથા પુરુષની પણ ઉત્પત્તિ દર્શાવવામાં આવી છે.

Verse 1.6

यत्पुरुषेणेत्यनया सृष्टियज्ञः समीरितः । सप्तास्यासन्परिधयः समिधश्च समीरिताः ॥

‘યત્પુરુષેણ…’થી આરંભતા ઋગ્વૈદિક સૂક્ત દ્વારા સૃષ્ટિરૂપ યજ્ઞનું નિવેદન થાય છે; અને એ જ દ્વારા સાત પરિધિઓ (આવરણ-દંડો) તથા સમિધાઓ (ઇંધણ-કાષ્ઠો) પણ નિર્દિષ્ટ થાય છે.

Verse 1.7

तं यज्ञमिति मन्त्रेण सृष्टियज्ञः समीरितः । अनेनैव च मन्त्रेण मोक्षश्च समुदीरितः ॥

‘તં યજ્ઞમ્…’ શબ્દયુક્ત મંત્ર દ્વારા સૃષ્ટિરૂપ યજ્ઞનું વર્ણન થાય છે; અને આ જ મંત્ર દ્વારા મોક્ષ—મુક્તિ પણ પ્રખર રીતે પ્રકટ થાય છે.

Verse 1.8

तस्मादिति च मन्त्रेण जगत्सृष्टिः समीरिता । वेदाहमिति मन्त्राभ्यां वैभवं कथितं हरेः ॥

‘તસ્માદ્…’થી આરંભતા મંત્ર દ્વારા જગતની સૃષ્ટિનું નિવેદન થાય છે; અને ‘વેદ…’ તથા ‘અહમ્…’ એવા બે મંત્રો દ્વારા હરિનું વૈભવ—દિવ્ય મહિમા—કથિત થાય છે.

Verse 1.9

यज्ञेनेत्युपसंहारः सृष्टेर्मोक्षस्य चेरितः । य एवमेतज्जानाति स हि मुक्तो भवेदिति ॥

“યજ્ઞેને…” એવા શબ્દોથી ઉપસંહાર કહેવાયો છે—સૃષ્ટિ તથા મોક્ષ વિષે. જે આને આ રીતે જાણે છે, તે નિશ્ચયે મુક્ત બને છે—એવું કહેવાય છે.