Mandukya

Verse 1

ॐ इत्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद् भविष्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत् त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एव ॥१॥

‘ઓં’—આ અક્ષર જ સર્વ છે. તેની ઉપવ્યાખ્યા એવી છે: ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય—આ બધું નિશ્ચયે ઓંકાર જ છે. અને જે કંઈ ત્રિકાળથી પર છે, તે પણ ઓંકાર જ છે॥૧॥

Verse 2

सर्वं ह्येतद् ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा चतुष्पात् ॥२॥

નિશ્ચયે આ સર્વ બ્રહ્મ છે; આ આત્મા બ્રહ્મ છે. આ જ આત્મા ચતુષ્પાત્—ચાર પાદ (ચાર અવસ્થાઓ/અંશો) ધરાવે છે॥૨॥

Verse 3

जागरितस्थानो बहिष्प्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः प्रथमः पादः ॥३॥

પ્રથમ પાદ વૈશ્વાનર છે: જેનું સ્થાન જાગ્રત અવસ્થા છે, જે બહિઃપ્રજ્ઞ (બાહ્ય વિષયોનું જ્ઞાન ધરાવનાર) છે, સાત અંગો અને ઓગણીસ મુખો ધરાવે છે, અને સ્થૂલ વિષયોનો ભોગ કરનાર છે॥૩॥

Verse 4

स्वप्नस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमुखः प्रविविक्तभुक् तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥

સ્વપ્નસ્થાનમાં રહેનારો, અંતઃપ્રજ્ઞ (અંતર્મુખ ચેતન) એવો, સાત અંગો અને ઓગણીસ મુખો ધરાવનાર, સૂક્ષ્મ તથા વિશિષ્ટ વિષયોનો ભોગ કરનાર—તૈજસ એ બીજો પાદ છે.

Verse 5

यत्र सुप्तो न कञ्चन कामं कामयते न कञ्चन स्वप्नं पश्यति तत् सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः प्रज्ञानघन एवानन्दमयो ह्यानन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥

જ્યાં સુતેલો મનુષ્ય કોઈ પણ કામનાને ઇચ્છતો નથી અને કોઈ પણ સ્વપ્ન જોતો નથી, તે સુષુપ્તિ છે. સુષુપ્તિસ્થાનમાં એકીભૂત, પ્રજ્ઞાનઘન, આનંદમય, આનંદનો ભોક્તા અને ચેતસ (મન) જેણે મુખ છે—પ્રાજ્ઞ એ ત્રીજો પાદ છે.

Verse 6

एष सर्वेश्वरः एष सर्वज्ञः एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥

આ (પ્રાજ્ઞ) સર્વેશ્વર છે; આ સર્વજ્ઞ છે; આ અંતર્યામી—અંતરમાં નિયામક—છે; આ સર્વનું યોનિ, મૂળ સ્ત્રોત છે; કારણ કે ભૂતોનું ઉત્પત્તિ અને લય નિશ્ચયે આમાંથી જ થાય છે.

Verse 7

नान्तःप्रज्ञं न बहिष्प्रज्ञं नोभयतःप्रज्ञं न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षणम् अचिन्त्यमव्यपदेश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं शिवमद्वैतं चतुर्थं मन्यन्ते स ...

ન તો અંતઃપ્રજ્ઞ, ન બહિઃપ્રજ્ઞ, ન ઉભયતઃપ્રજ્ઞ; ન પ્રજ્ઞાનઘન, ન પ્રજ્ઞ, ન અપ્રજ્ઞ. તે અદૃષ્ટ, અવ્યવહાર્ય, અગ્રાહ્ય, અલક્ષણ, અચિંત્ય, અવ્યપદેશ્ય છે; એકાત્મ-પ્રત્યયસારરૂપ છે; પ્રપંચ-ઉપશમ, શાંત, શિવ, અદ્વૈત છે. તેને ચતુર્થ કહે છે; એ જ આત્મા છે; એ જ જાણવાપાત્ર છે ॥૭॥

Verse 8

सोऽयमात्माध्यक्षरमोङ्कारोऽधिमात्रं पादा मात्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति ॥८॥

આ જ આત્મા અક્ષરરૂપે ઓંકાર છે; તે માત્રાવાળો છે. તેના પાદો જ માત્રાઓ છે અને માત્રાઓ જ પાદો છે—અકાર, ઉકાર અને મકાર ॥૮॥

Verse 9

जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा आप्तेरादिमत्त्वाद्वा आप्नोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥

જાગ્રતસ્થાનવાળો વૈશ્વાનર અકાર છે—પ્રથમ માત્રા; આપ્તિ (વ્યાપ્તિ/પ્રાપ્તિ) કારણે અથવા આદિમત્વ (આરંભરૂપતા) કારણે. જે એમ જાણે છે તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને આદિ (પ્રથમ) બને છે ॥૯॥

Verse 10

स्वप्नस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा उत्कर्षात् उभयत्वाद्वा उत्कर्षति ह वै ज्ञानसन्ततिं समानश्च भवति नास्य अब्रह्मवित् कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥

સ્વપ્નસ્થાનવાળો તૈજસ ‘ઉ’ અક્ષર છે—ઓંકારની બીજી માત્રા. ઉત્કર્ષ (ઉચ્ચતા) અથવા ઉભયત્વ (મધ્યસ્થતા)ને કારણે તે જ્ઞાનની પરંપરાને વધારેછે અને સર્વ સાથે સમાન બને છે. જે આ રીતે જાણે છે, તેના કુળમાં બ્રહ્મવિદ્યા વિનાનો કોઈ રહેતો નથી.

Verse 11

सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मितेरपीतेर्वा मिनोति ह वा इदं सर्वम् अपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥

સુષુપ્તિસ્થાનવાળો પ્રાજ્ઞ ‘મ્’ અક્ષર છે—ઓંકારની ત્રીજી માત્રા. મિતિ (માપ/પરિમાણ) અથવા અપિતિ (લીનતા)ને કારણે તે સર્વનું માપન-અવગાહન કરે છે અને અંતે લીનતા (પ્રલય)રૂપ બને છે—જે આ રીતે જાણે છે.

Verse 12

अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत एवम् ओङ्कार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽत्मानं य एवं वेद ॥१२॥

ચોથી અવસ્થા અમાત્ર છે—માત્રાવિહિન; વ્યવહારાતીત, પ્રપંચનો ઉપશમ, શિવ (મંગલમય), અદ્વૈત. આ રીતે ઓંકાર આત્મા જ છે. જે આ રીતે જાણે છે, તે આત્મા દ્વારા આત્મામાં પ્રવેશે છે.