Khanda 2

Verse 2.1

अथ तथा मुद्गलोपनिषदि पुरुषसूक्तस्य वैभवं विस्तरेण प्रतिपादितम् । वासुदेव इन्द्राय भगवज्ज्ञानमुपदिश्य पुनरपि सूक्ष्मश्रवणाय प्रणतायेन्द्राय परमरहस्यभूतं पुरुषसूक्ताभ्यां खण्डद्वयाभ्यामुपादिशत् । द्वौ ख...

હવે મુદગલ ઉપનિષદમાં પુરુષસૂક્તનું વૈભવ વિસ્તારે પ્રતિપાદિત થયું છે. વાસુદેવે ઇન્દ્રને ભગવદ્-જ્ઞાન ઉપદેશી, અને સૂક્ષ્મ શ્રવણ ઇચ્છતા નમ્ર ઇન્દ્રને ફરી પુરુષસૂક્તના બે ખંડો દ્વારા પરમ રહસ્ય શીખવ્યું. બે ખંડો કહેવાય છે. આ મુક્ત પુરુષે નામ-રૂપના જ્ઞાનથી અગોચર, સંસારીઓ માટે અતિ દુર્જ્ઞેય વિષયને ત્યજી, ક્લેશથી પીડિત દેવાદિની મુક્તિ માટે, સહસ્રાંગ કલ્યાણમય એવો વેષ ધારણ કર્યો, જે માત્ર દર્શનથી મોક્ષદાયક છે. તે વેષથી ભૂમિ વગેરે લોકોને વ્યાપી અનંત યોજનોથી પરે અતિક્રમ્યો. પુરુષ નારાયણ ભૂત-ભવ્ય-ભવિષ્ય સર્વ છે; અને સર્વ મહિમાથી મહાન છે, તેથી તેનાથી મોટો કોઈ નથી. મહાપુરુષે પોતાને ચતુર્ધા કરી, ત્રિપાદથી પરમ વ્યોમમાં નિવાસ કર્યો; અને ચોથા ભાગરૂપ અનિરુદ્ધ-નારાયણથી સર્વ લોક પ્રગટ થયા. તે પાદ-નારાયણે જગત્સૃષ્ટિ માટે પ્રકૃતિ ઉત્પન્ન કરી. સમૃદ્ધ કાયાવાન હોવા છતાં તેણે પોતે સૃષ્ટિકર્મ ન કર્યું; તે અનિરુદ્ધ-નારાયણે તેને સૃષ્ટિ વિષે ઉપદેશ આપ્યો: ‘હે બ્રહ્મા, ઇન્દ્રિયોને યાજક માની ધ્યાન કર; કોશરૂપ દૃઢ ગ્રંથિમય કલેવર ને હવિ માન; મને હવિર્ભુજ માની ધ્યાન કર; વસંતને આજ્ય, ગ્રીષ્મને ઇધ્મ, શરદને રસ માની ધ્યાન કર; આ રીતે અગ્નિમાં હવન કરતાં અંગસ્પર્શથી કલેવર વજ્ર સમ દૃઢ બને છે. પછી પોતાના-પોતાના કાર્ય અનુસાર સર્વ પ્રાણીઓના જીવ સર્જી પશુ વગેરે પ્રગટ થશે; ત્યારબાદ સ્થાવર-જંગમાત્મક જગત થશે. આથી જીવાત્મા અને પરમાત્માના યોગ દ્વારા મોક્ષનો પ્રકાર પણ કહ્યો છે—એવું અનુસંધેય. જે આ સૃષ્ટિ-યજ્ઞ અને મોક્ષપ્રકાર જાણે છે, તે સર્વ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે.’