Jaabaal

Verse 1

ॐ बृहस्पतिरुवाच—याज्ञवल्क्यं यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्ये...

ૐ બૃહસ્પતિએ કહ્યું—હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, જે સ્થાન ‘કુરુક્ષેત્ર’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે તે દેવોનું દેવયજન છે અને સર્વ ભૂતો માટે બ્રહ્મનું નિવાસસ્થાન છે. નિશ્ચયે ‘અવિમુક્ત’ જ કુરુક્ષેત્ર છે—દેવોનું દેવયજન અને સર્વ ભૂતોનું બ્રહ્મસદન. તેથી મનુષ્ય જ્યાં ક્યાંય જાય ત્યાં તે સ્થાનને જ અવિમુક્ત માને; તે જ ખરેખર અવિમુક્ત છે. આ જ કુરુક્ષેત્ર છે—દેવોનું દેવયજન અને સર્વ ભૂતોનું બ્રહ્મસદન. અહીં પ્રાણીના પ્રાણો ઉત્ક્રમણ કરતાં હોય ત્યારે રુદ્ર ‘તારક’ બ્રહ્મનું ઉપદેશ આપે છે; જેના દ્વારા તે જીવ અમૃત બને છે અને મોક્ષ પામે છે. તેથી અવિમુક્તનું જ સેવન કરવું; અવિમુક્તને કદી ન છોડવું—એવું યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું॥૧॥

Verse 2

अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा तं कथमहं विजानीयामिति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—सोऽविमुक्त उपास्यो य एषोऽनन्तोऽव्यक्त आत्मा सोऽविमुक्ते प्रतिष्ठित इति॥ सोऽविमुक्तः कस्मिन्प्रतिष...

પછી અત્રિએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું—‘આ અનંત, અવ્યક્ત આત્માને હું કેવી રીતે જાણી શકું?’ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—‘અવિમુક્તનું ઉપાસન કરવું; આ અનંત અવ્યક્ત આત્મા અવિમુક્તમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.’ (અત્રિએ પૂછ્યું:) ‘અવિમુક્ત કામાં પ્રતિષ્ઠિત છે?’ (તેમણે કહ્યું:) ‘વરણા અને નાશી વચ્ચે પ્રતિષ્ઠિત છે.’ (અત્રિએ પૂછ્યું:) ‘વરણા શું અને નાશી શું?’ (તેમણે કહ્યું:) ‘ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પન્ન થતા સર્વ દોષોને રોકે છે તેથી વરણા; ઇન્દ્રિયોથી ઉત્પન્ન થતા સર્વ પાપોને નાશ કરે છે તેથી નાશી.’ (અત્રિએ પૂછ્યું:) ‘તેનું સ્થાન કયું?’ (તેમણે કહ્યું:) ‘ભ્રૂમધ્ય અને નાસિકાના સંધિમાં—એ જ દ્યૂલોક અને પરલોકનો સંધિ છે.’ આ જ ‘સંધિ’ અને ‘સંધ્યા’ છે, જેને બ્રહ્મવિદો ઉપાસે છે. અવિમુક્ત ઉપાસ્ય છે. આ રીતે અવિમુક્તનું જ્ઞાન ઉપદેશે છે—જે આને આમ જાણે છે॥૨॥

Verse 3

अथ हैनं ब्रह्मचारिण ऊचुः—किं जप्येनामृतत्वं ब्रूहीति॥ स होवाच याज्ञवल्क्यः—शतरुद्रियेण इति; एतान्येव ह वा अमृतस्य नामानि। एतैर्ह वा अमृतो भवतीति—एवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः॥३॥

પછી બ્રહ્મચારીઓએ તેમને કહ્યું—‘કયા જપથી અમૃતત્વ પ્રાપ્ત થાય છે, કહો.’ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—‘શતરુદ્રીયના જપથી.’ આ જ અમૃતના નામો છે; આ નામોથી જ મનુષ્ય અમૃત બને છે—એવું યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું॥૩॥

Verse 4

अथ हैनं जनको वैदेहो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच—भगवन्, संन्यासं ब्रूहीति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—ब्रह्मचर्यं परिसमाप्य गृही भवेत् । गृही भूत्वा वनी भवेत् । वनी भूत्वा प्रव्रजेत् । यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादे...

પછી વિદેહના જનક યાજ્ઞવલ્ક્ય પાસે જઈ બોલ્યા—“ભગવન્, સંન્યાસ વિષે ઉપદેશ આપો.” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—“બ્રહ્મચર્ય પૂર્ણ કરીને ગૃહસ્થ બને; ગૃહસ્થ થઈ વાનપ્રસ્થ બને; વાનપ્રસ્થ થઈ પ્રવ્રજ્યા કરીને પરિવ્રાજક બને. અથવા તો બ્રહ્મચર્યમાંથી જ, કે ઘરથી, કે વનથી પણ સીધો પ્રવ્રજિત થઈ શકે. વધુમાં, વ્રતવિહિન હોય કે વ્રતવાળો, સ્નાતક હોય કે અસ્નાતક, અગ્નિ લુપ્ત થઈ ગઈ હોય—જે દિવસે વૈરાગ્ય થાય, એ જ દિવસે પ્રવ્રજ્યા કરવી. કેટલાક પ્રજાપત્ય ઇષ્ટિ જ કરે છે; પરંતુ એમ ન કરવું—આગ્નેય ઇષ્ટિ કરવી. અગ્નિ જ પ્રાણ છે; તેથી પ્રાણને જ સ્થાપે છે. ત્રૈધાતવીય ઇષ્ટિ કરવી—સત્ત્વ, રજસ્, તમસ્—આ ત્રણ ધાતુઓનું તેમાં સંકેત છે. ‘અયં તે યોનિરૃત્વિજોઃ…’ આ મંત્રથી અગ્નિનું ઘ્રાણ કરવું. પ્રાણ જ અગ્નિની યોનિ છે; ‘પ્રાણં ગચ્છ સ્વાહા’ એમ જ આ અર્થ કહે છે. ગામમાંથી અગ્નિ લાવી પૂર્વ અગ્નિને ઘ્રાણ કરાવવું. અગ્નિ ન મળે તો જળમાં હોમ કરવો; જળ સર્વ દેવતાઓ છે. ‘સર્વાભ્યો દેવતાભ્યો જુહોમિ સ્વાહા’ કહી હોમ કરીને તે જળ લઈ પીવું. આ ઘૃતાહુતિ ‘મોક્ષમંત્ર’, ‘ત્રયી’ કહેવાય—એમ કહેવું. આ જ બ્રહ્મ છે; આ જ ઉપાસ્ય છે. “એવમેવ, ભગવન્”—એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું.

Verse 5

अथ हैनमत्रिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्यं—पृच्छामि त्वा याज्ञवल्क्य, अयज्ञोपवीती कथं ब्राह्मण इति । स होवाच याज्ञवल्क्यः—इदमेवास्य तद्यज्ञोपवीतं य आत्मा । अपः प्राश्याचम्य—अयं विधिः परिव्राजकानाम् । वीराध्वान...

પછી અત્રિએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું—“યાજ્ઞવલ્ક્ય, હું તમને પૂછું છું: યજ્ઞોપવીત વિના બ્રાહ્મણ કેવી રીતે?” યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું—“આ જ તેનું યજ્ઞોપવીત છે—અર્થાત્ આત્મા. જળ પીીને અને આચમન કરીને—આ પરિવ્રાજકોનો વિધાન છે: વીરાધ્વાનમાં, અથવા અનાશકમાં, અથવા જળપ્રવેશમાં, અથવા અગ્નિપ્રવેશમાં, અથવા મહાપ્રસ્થાનમાં. ત્યારબાદ પરિવ્રાટ મલિનવસ્ત્રધારી, મુંડિત, અપરીગ્રહ, શુચિ, અદ્રોહી, ભિક્ષાવૃત્તિથી જીવતો—બ્રહ્મભૂય માટે યોગ્ય બને છે. જો કોઈ આર્ત હોય તો મન અને વાણીથી સંન્યાસ કરે. આ માર્ગ બ્રહ્માએ પરંપરાથી જાણેલો; એ માર્ગે સંન્યાસી બ્રહ્મવિદ બની આગળ વધે—એમ જ, ભગવન્, યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું.

Verse 6

तत्र परमहंसानामसंवर्तक-कारुणि-श्वेतकेतु-दुर्वास-ऋभु-निदाघ-जड-भरत-दत्तात्रेय-रैवतक-प्रभृतयोऽव्यक्तलिङ्गा अव्यक्ताचारा अनुन्मत्ता उन्मत्तवदाचरन्तः त्रिदण्डं कमण्डलुं शिक्यं पात्रं जलपवित्रं शिखां यज्ञोप...

ત્યાં પરમહંસોમાં—અસંવર્તક, કારુણિ, શ્વેતકેતુ, દુર્વાસા, ઋભુ, નિદાઘ, જડ, ભરત, દત્તાત્રેય, રૈવતક વગેરે—અવ્યક્ત લિંગ અને અવ્યક્ત આચારવાળા હોય છે; ઉન્મત્ત નથી, છતાં ઉન્મત્ત સમ વર્તે છે. ‘ભૂઃ સ્વાહા’ ઉચ્ચારી ત્રિદંડ, કમંડલુ, શિક્ય, પાત્ર, જલપવિત્ર, શિખા અને યજ્ઞોપવીત—આ બધું જળમાં ત્યજી આત્માને શોધે. જાણે સુવર્ણધારી હોવા છતાં ગ્રંથિ-રહિત, નિષ્પરિગ્રહ—એ રીતે બ્રહ્મમાર્ગે સમ્યક્ સંપન્ન, શુદ્ધમાનસ—પ્રાણધારણ માટે યોગ્ય કાળે મુક્ત, ભિક્ષા કરીને, ઉદરને પાત્ર માની, લાભ-અલાભમાં સમ, શૂન્યાગાર, દેવગૃહ, તૃણકૂટ, વલ્મીક, વૃક્ષમૂલ, કુલાલશાળા, નિહોત્રગૃહ, નદીપુલિન, ગિરિકુહર, કંદર, કોટર, નિર્ઝર અને સ્થંડિલ—આ સ્થાનોમાં અનિકેતવાસી બની રહે; પ્રયત્નશીલ, નિર્મમ, શુક્લધ્યાનપરાયણ, અધ્યાત્મનિષ્ઠ, અશુભકર્મના નિર્મૂલનમાં તત્પર—સંન્યાસથી દેહત્યાગ કરે; તેને પરમહંસ કહે છે, પરમહંસ કહે છે.