Mukhya (Principal)Yajurveda18 Verses

Ishavasya

Mukhya (Principal)Yajurveda

ઈશાવાસ્ય ઉપનિષદ શુક્લ યજુરવેદ સાથે સંકળાયેલું મુખ્ય ઉપનિષદ છે; ૧૮ મંત્રોમાં જ અત્યંત સંક્ષિપ્ત છતાં ઊંડું વેદાંત દર્શન આપે છે. “ઈશાવાસ્યમિદં સર્વમ્” દ્વારા સમગ્ર ચરાચર જગત ઈશ્વરથી આવૃત/વ્યાપ્ત છે એવી દૃષ્ટિ સ્થાપિત થાય છે. તેથી “તેન ત્યક્તેન ભુઞ્જીથાઃ” — ત્યાગ દ્વારા શુદ્ધ ભોગ, અને “મા ગૃધઃ” — લોભ-અપરિગ્રહનો નૈતિક આધાર ઊભો થાય છે. આ ઉપનિષદ કર્મ અને જ્ઞાનને વિરોધી નહીં, પરંતુ સમન્વિત માર્ગ તરીકે શીખવે છે. “કુર્વન્નેવેહ કર્માણિ… શતં સમાઃ” મુજબ કર્મ કરતા રહેતાં પણ અનાસક્તિ હોય તો બંધન થતું નથી. આગળ વિદ્યાઅવિદ્યા (અને સંભૂતિ-અસંભૂતિ)નું એકાંગી ગ્રહણ અંધકાર તરફ લઈ જાય છે; બંનેનું સમ્યક્ જ્ઞાન મૃત્યુને પાર કરી અમૃતત્વ તરફ દોરી જાય છે. અંતિમ મંત્રોમાં “હિરણ્મય પાત્ર” રૂપકથી સત્યનું મુખ તેજસ્વી આવરણથી ઢંકાયેલું બતાવી, સૂર્ય/પૂષનને પ્રાર્થના થાય છે કે આવરણ દૂર થાય જેથી સત્યધર્મનું દર્શન અને અંતઃપુરુષનો સાક્ષાત્કાર થાય. શંકરાચાર્યના અદ્વૈત ભાષ્યમાં આત્મ-બ્રહ્મૈક્ય મુખ્ય છે અને કર્મ ચિત્તશુદ્ધિ માટે; અન્ય પરંપરાઓમાં ઈશ્વરની સર્વવ્યાપકતા અને ભક્તિ-સમર્પણ પર વિશેષ ભાર છે.

Start Reading

Key Teachings

• Īśāvāsyatā (divine pervasion): the entire moving universe is pervaded/inhabited by Īśa.

• Tena tyaktena bhuñjīthāḥ: true “enjoyment” is through relinquishment and inner freedom

not possession.

• Mā gṛdhaḥ kasyasvid dhanam: non-appropriation and non-greed as a direct implication of non-dual vision.

• Karma-yoga orientation: action can be lived for “a hundred years” without bondage when performed without egoic claim.

• Vidyā–Avidyā synthesis: exclusive pursuit of either leads to darkness; integrated understanding enables crossing death and attaining immortality.

• Sambhūti–Asambhūti dialectic: the manifest and the unmanifest must be understood without one-sided absolutization.

• Ātman vision: the Self in all beings and all beings in the Self; compassion and fearlessness arise from this insight.

• The “golden vessel” motif: the brilliance of appearances veils Truth; prayer and discernment remove the covering.

• Sūrya/Pūṣan invocation: the cosmic order (ṛta/dharma) and inner realization converge in the solar symbolism.

• Liberation (amṛtatva): immortality as realization of the innermost reality

not mere post-mortem survival.

Verses of the Ishavasya

18 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.

Verse 1

ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥१॥

આ ચરાચર જગતમાં જે કંઈ ગતિમાન છે તે સર્વ ઈશ્વરથી આવૃત છે. તે ત્યાગભાવથી ભોગ કર; કોઈના ધનનો લોભ ન કર.

Brahman/Īśvara-pervasion; tyāga (renunciation) as the basis of right enjoyment; aparigraha (non-possessiveness)

Verse 2

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतं समाः । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥२॥

અહીં કર્મો કરતાં કરતાં જ મનુષ્યે સો વર્ષ જીવવાની ઇચ્છા રાખવી. તારા માટે આ સિવાય બીજો માર્ગ નથી; કર્મ નરને લિપ્ત કરતું નથી.

Karma-yoga and akarma-bandha (non-binding action); niṣkāma-karma; jīvanmukti orientation

Verse 3

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । ताँस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥३॥

તે લોક ‘અસૂર્ય’ કહેવાય છે, અંધકારમય તમસથી ઢંકાયેલા. આત્મહનન કરનારા જે કોઈ છે, તેઓ મરણ પછી ત્યાં જાય છે.

Avidyā (ignorance) and ātma-han (self-negation); bondage leading to dark states; necessity of Self-knowledge

Verse 4

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥४॥

એકમાત્ર પરમ તત્ત્વ અચલ છે, છતાં મનથી પણ વધુ વેગવાન છે; દેવતાઓ તેને પામી શક્યા નહીં, કારણ કે તે સૌ પહેલાં જ આગળ નીકળી ગયું. પોતે સ્થિર રહીને પણ દોડનારાં બધાંને વટાવી જાય છે; તેમાં માતરિશ્વા (વાયુ) જળોને સ્થાપે છે.

Brahman (transcendent-immanent Absolute) and its paradoxical nature beyond motion/rest

Verse 5

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥५॥

તે ચાલે છે; અને તે ચાલતું નથી. તે દૂર છે; અને તે નજીક છે. તે આ સર્વના અંતરમાં છે; અને તે જ આ સર્વની બહાર પણ છે.

Brahman as immanent and transcendent; non-duality beyond opposites (dvandva-atīta)

Verse 6

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥

જે સાધક સર્વ ભૂતોને આત્મામાં જ જુએ છે અને સર્વ ભૂતોમાં આત્માને જુએ છે—પછી તે કશાથી પણ વિમુખ થતો નથી, દ્વેષ પામતો નથી.

Ātman-Brahman nonduality; sarvātma-bhāva; liberation through knowledge (jñāna) removing aversion (dveṣa)

Verse 7

यस्मिन् सर्वाणि भूतानि आत्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥७॥

જે જ્ઞાનીમાં સર્વ ભૂતો આત્મા જ બની જાય છે—એકત્વને નિહાળનાર માટે ત્યાં મોહ ક્યાં? શોક ક્યાં?

Ātman–Brahman non-duality; removal of śoka/moha through ekatva-darśana

Verse 8

स पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयम्भू याथातथ्यतोऽर्थान् व्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥८॥

તે સર્વત્ર વ્યાપી ગયો છે—પ્રકાશમય, નિર્દેહ, નિર્વ્રણ, સ્નાયુરહિત, શુદ્ધ, પાપથી અસ્પૃશ્ય. દ્રષ્ટા, મનીષી, સર્વાતીત, સ્વયંભૂ—યથાર્થતા મુજબ અર્થોને શાશ્વત વર્ષો માટે વિધાન કરે છે.

Brahman/Iśvara as all-pervading, pure, actionless (nirdoṣa) reality; cosmic order (ṛta/dharma) and intelligent governance

Verse 9

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥९॥

જે અજ્ઞાનની ઉપાસના કરે છે તેઓ અંધકારમય તમમાં પ્રવેશે છે; અને જાણે તેથી પણ વધુ ઘોર તમમાં—જે જ્ઞાનમાં આસક્ત છે.

Vidyā–avidyā dialectic; critique of one-sided paths; necessity of integral understanding (later resolved in 10–11)

Verse 10

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥

વિદ્યા દ્વારા એક જ વસ્તુ કહેવાય છે, અને અવિદ્યા દ્વારા બીજી જ—એવું તેઓ કહે છે. આમ અમે ધીર પુરુષો પાસેથી સાંભળ્યું છે, જેમણે અમને તેનું તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરીને સમજાવ્યું.

Vidyā–avidyā viveka (discrimination between higher knowledge and ignorance)

Verse 11

विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयं सह । अविद्यया मृत्युं तीर्त्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥११॥

જે તે તત્ત્વને—વિદ્યા અને અવિદ્યા બંનેને—એકસાથે જાણે છે, તે અવિદ્યા દ્વારા મૃત્યુને પાર કરીને, વિદ્યાથી અમૃતત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

Sādhana-samuccaya (integration of karma/upāsanā leading toward mokṣa); amṛtatva (immortality)

Verse 12

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥१२॥

જે અસંભૂતિ (અવ્યક્ત)ની ઉપાસના કરે છે, તેઓ અંધકારમય તમસમાં પ્રવેશે છે. અને જે સંભૂતિ (વ્યક્ત)માં જ રત રહે છે, તેઓ તો જાણે વધુ ઘોર અંધકારમાં પ્રવેશે છે.

Saguna–nirguna (manifest/unmanifest) discernment; limitation of one-sided upāsanā; avidyā of partial views

Verse 13

अन्यदेवाहुः सम्भवात् अन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१३॥

કેટલાક કહે છે કે તે ‘સમ્ભવ’ (ઉદ્ભવ/પ્રકટતા)થી એકરૂપ છે; અને કેટલાક કહે છે કે તે ‘અસમ્ભવ’ (અનુદ્ભવ/અપ્રકટતા)થી ભિન્ન છે. એમ અમે ધીર પુરુષો પાસેથી સાંભળ્યું છે, જેમણે અમને તેનું તત્ત્વ સ્પષ્ટ કરીને બતાવ્યું.

Brahman–world relation; sambhūti/asambhūti as complementary standpoints; avidyā/vidyā coordination

Verse 14

सम्भूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । विनाशेन मृत्युं तीर्त्वा सम्भूत्यामृतमश्नुते ॥१४॥

જે પુરુષ સમ્ભૂતિ (પ્રકટતા/અભિવ્યક્તિ) અને વિનાશ (ક્ષય/લય) — બંનેને એકસાથે યથાર્થ રીતે જાણે છે; તે વિનાશ દ્વારા મૃત્યુને પાર કરી, સમ્ભૂતિ દ્વારા અમૃતત્વને પ્રાપ્ત કરે છે.

Mokṣa through integrated knowledge (vidyā) and engagement (karma); transcendence of mṛtyu via insight into impermanence and realization of the immortal

Verse 15

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥१५॥

સત્યનું મુખ સુવર્ણમય પાત્રથી ઢાંકાયેલું છે. હે પૂષન, તેને મારા માટે દૂર કર; જેથી સત્યધર્મમાં સ્થિત ભક્ત હું તે સત્યનું દર્શન કરી શકું.

Māyā/āvaraṇa (veiling); realization of Brahman (satya) beyond luminous appearances; prayer for direct vision (aparokṣānubhūti)

Verse 16

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह। तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि। योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि॥१६॥

હે પૂષન, એકમાત્ર દ્રષ્ટા; હે યમ; હે સૂર્ય, પ્રજાપતિના સંતાન—તમારા કિરણોને સંકોચી એકત્ર કરો, પાછા ખેંચો. તમારું જે સર્વોત્તમ કલ્યાણમય તેજસ્વી સ્વરૂપ છે, તે હું દર્શન કરું. સૂર્યમંડળમાં જે પુરુષ છે, એ પુરુષ હું જ છું.

Ātman–Brahman identity; removal of the ‘golden’ veil (avidyā) obscuring Truth

Verse 17

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम्। ॐ क्रतो स्मर कृतं स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मर॥१७॥

વાયુ (પ્રાણ) અમૃત એવા અનિલમાં લીન થાઓ; પછી આ શરીર ભસ્મમાં અંત પામે. ઓં—હે ક્રતુ (મન-ઇચ્છા), સ્મરણ કર; કરેલું સ્મરણ કર. હે ક્રતુ, સ્મરણ કર; કરેલું સ્મરણ કર.

Anta-kāla smṛti (final remembrance), karma and its fruition, distinction of perishable body and ‘immortal’ prāṇa/cosmic principle; preparation for mokṣa

Verse 18

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्। युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्तिं विधेम॥१८॥

હે અગ્નિ, સર્વ માર્ગો જાણનાર દેવ, અમને સમૃદ્ધિ માટે સુપથેથી દોરી જા. ભ્રમમાં નાખનાર પાપને અમાથી દૂર કર. તને અમે અતિ પ્રચુર નમસ્કાર-વાણી અર્પણ કરીએ.

Grace and guidance toward mokṣa; purification from pāpa/avidyā; ‘supathā’ as the right path (dharma/jñāna)