Sukta 91
Sukta 7.91
Vasiṣṭha
Vāyu (with Indra–Vāyu context continuing; Manu and Uṣas/Sūrya as supporting figures)
Triṣṭubh (probable)
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦਾ ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੂ ਦੀ ਨਿਕਟ ਸਾਂਝ ਵਿੱਚ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਅਰਪਣ ਵੱਲ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਬਲ ਅਤੇ ਖੈਰ-ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ—ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ—ਜੋ ਤ (ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ) ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਰਗ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਵੀ (ਵਸਿਸ਼ਠ) ਆਪਣੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਤੁਤੀ ਰਾਹੀਂ ਦਿਰਘਕਾਲੀਨ ਸ੍ਵਸ੍ਤੀ—ਸੁਰਿਲੀ ਕਲਿਆਣਤਾ—ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Mantras
Mantra 1
कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन् । ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण ॥
ਕੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ? ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਾਯੁ ਲਈ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮਨੁ ਲਈ, ਉਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਨਾਲ ਵਸਾਇਆ—ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤ (ਵਿਵਸਥਾ) ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ।
Mantra 2
उशन्ता दूता न दभाय गोपा मासश्च पाथः शरदश्च पूर्वीः । इन्द्रवायू सुष्टुतिर्वामियाना मार्डीकमीट्टे सुवितं च नव्यम् ॥
ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੂਤਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਾਕਾਮ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰੱਖਿਅਕ ਗੋਪਾ ਬਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹੀਨਿਆਂ, ਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸ਼ਰਦ-ਰੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੁ, ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੀ ਸੁਘੜ ਸ্তুਤੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮ੍ਰਡੀਕ (ਕਿਰਪਾ) ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸੁਵਿਤ (ਸੁ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ) ਮੰਗਦੀ ਹੈ।
Mantra 3
पीवोअन्नाँ रयिवृधः सुमेधाः श्वेतः सिषक्ति नियुतामभिश्रीः । ते वायवे समनसो वि तस्थुर्विश्वेन्नरः स्वपत्यानि चक्रुः ॥
ਬਲ ਦੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ, ਰਯਿ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਮੇਧਾ—ਜੁਤੀ ਹੋਈਆਂ ਨਿਯੁਤਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟਾ ਤੇਜ ਚੰਬੜਦਾ ਹੈ, ਅਭਿਸ਼੍ਰੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਵਾਯੁ ਲਈ ਉਹ ਇਕ-ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਸਵਪਤ੍ਯ (ਸੁ-ਅਧਿਪਤ੍ਯ) ਦੇ ਕਰਮ ਘੜੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਵਾਮਿਤ੍ਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
Mantra 4
यावत्तरस्तन्वो यावदोजो यावन्नरश्चक्षसा दीध्यानाः । शुचिं सोमं शुचिपा पातमस्मे इन्द्रवायू सदतं बर्हिरेदम् ॥
ਜਿਤ੍ਹੋਂ ਤੱਕ ਦੇਹ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ, ਜਿਤ੍ਹੋਂ ਤੱਕ ਓਜਸ (ਬਲ) ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਤ੍ਹੋਂ ਤੱਕ ਨਰ-ਸਾਧਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੋਤ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਸ਼ੁਚਿਪਾ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੂ, ਇੱਥੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਇਸ ਅਰਪਣ-ਆਸਨ, ਇਸ ਬਰ੍ਹਿਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੋ।
Mantra 5
नियुवाना नियुतः स्पार्हवीरा इन्द्रवायू सरथं यातमर्वाक् । इदं हि वां प्रभृतं मध्वो अग्रमध प्रीणाना वि मुमुक्तमस्मे ॥
ਨਿਯੁਵਾਨ—ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਨਵੇਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਯੁਤ (ਜੁੱਤੀ ਹੋਈਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਨਾਲ, ਸਪਾਰ੍ਹਵੀਰ (ਇੱਛਿਤ ਵੀਰ-ਬਲ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ) ਹੇ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੂ, ਇਕੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਆਓ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਧੁ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਿਸਤਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿਓ।
Mantra 6
या वां शतं नियुतो याः सहस्रमिन्द्रवायू विश्ववाराः सचन्ते । आभिर्यातं सुविदत्राभिरर्वाक्पातं नरा प्रतिभृतस्य मध्वः ॥
ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਨਿਯੁਤਾਂ (ਜੁੱਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ)—ਸੈਂਕੜੇ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ—ਹੇ ਇੰਦਰ–ਵਾਯੂ, ਹਰ ਇੱਛਿਤ ਪੂਰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਵਿਦਤ੍ਰ (ਸਹੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮੇਤ, ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਉਤਰ ਕੇ ਆਓ; ਹੇ ਦੋ ਨਰ (ਬਲਵਾਨੋ), ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਮਧੁ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਾਨ ਕਰੋ।
Mantra 7
अर्वन्तो न श्रवसो भिक्षमाणा इन्द्रवायू सुष्टुतिभिर्वसिष्ठाः । वाजयन्तः स्ववसे हुवेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦੇ ਉਤਸੁਕ ਘੋੜੇ, ਹੇ ਇੰਦਰ-ਵਾਯੂ, ਅਸੀਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਸੁਘੜ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਆਪਣੇ ਸਵ-ਵਸ਼ਤਵ ਲਈ ਬਲ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਜਿੱਤਣ ਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਦਦੇ ਹਾਂ; ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਸਵਸਤੀ-ਕਲਿਆਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।
Frequently Asked Questions
Vāyu is primary, but the hymn strongly addresses the dual deity Indra–Vāyu, especially in the Soma-drinking context.
It recalls a divine act of removing obstruction and establishing luminous order—symbolically bringing clarity (Dawn) into full alignment with truth and vision (Sun) for human life.
It functions as an invitation and praise during Soma offerings, asking Indra–Vāyu/Vāyu to come, drink the purified Soma, sit on the offering seat, and grant strength and ongoing well-being (svasti).
Ask anything about Sukta 91 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.