Sukta 91
Sukta 7.91
Vasiṣṭha
Vāyu (with Indra–Vāyu context continuing; Manu and Uṣas/Sūrya as supporting figures)
Triṣṭubh (probable)
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ସୂକ୍ତରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର–ବାୟୁଙ୍କ ସହ ଘନିଷ୍ଠ ସାଥିତ୍ୱରେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି; ସୋମ ଅର୍ପଣକୁ ଆସିବାକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଇ ସୁରକ୍ଷା, ଶକ୍ତି ଓ କୁଶଳତା ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ପୁରାତନ, ନିର୍ଦୋଷ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଅଛି, ଯେମାନେ ବାଧାର ସମୟରେ ମନୁଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଉଷାକୁ ସ୍ଥାପନ କରିଥିଲେ—ଏହା ଧର୍ମସଂସ୍ଥାପନ ଓ ମାନବ ପଥ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଫେରାଇବାର ଚିତ୍ର। ଶେଷରେ କବିମାନେ (ବସିଷ୍ଠମାନେ) ନିଜ ସୁସଂସ୍କୃତ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ‘ସ୍ୱସ୍ତି’ (ସମନ୍ୱିତ କଲ୍ୟାଣ) ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତି।
Mantras
Mantra 1
कुविदङ्ग नमसा ये वृधासः पुरा देवा अनवद्यास आसन् । ते वायवे मनवे बाधितायावासयन्नुषसं सूर्येण ॥
ନମସ୍କାରରେ କି ସେ ପୁରାତନ, ଶକ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ଦୋଷ ଦେବମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ? ସେମାନେ ବାୟୁ ପାଇଁ ଏବଂ ବାଧାରେ ପୀଡିତ ମନୁ ପାଇଁ, ଉଷାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବାସ କରାଇଲେ—ମାନବପଥରେ ପ୍ରକାଶିତ ଋତ (କ୍ରମ) ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Mantra 2
उशन्ता दूता न दभाय गोपा मासश्च पाथः शरदश्च पूर्वीः । इन्द्रवायू सुष्टुतिर्वामियाना मार्डीकमीट्टे सुवितं च नव्यम् ॥
ଇଚ୍ଛାରେ, ଦୂତମାନଙ୍କ ପରି, ଅବିଫଳ ରକ୍ଷକ ଗୋପା ହୋଇ, ସେମାନେ ମାସ, ପଥ ଓ ଅନେକ ପୂର୍ବ ଶରଦ୍ଋତୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ହେ ଇନ୍ଦ୍ର–ବାୟୁ, ତୁମ ପାଖକୁ ଆସୁଥିବା ସୁସଂଗଠିତ ସ୍ତୁତି ତୁମର ମୃଡୀକ (କୃପା) ଏବଂ ନୂତନ ସୁବିତ (ସୁ-ମାର୍ଗଦର୍ଶନ) ଯାଚେ।
Mantra 3
पीवोअन्नाँ रयिवृधः सुमेधाः श्वेतः सिषक्ति नियुतामभिश्रीः । ते वायवे समनसो वि तस्थुर्विश्वेन्नरः स्वपत्यानि चक्रुः ॥
ବଳର ଅନ୍ନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ରୟିକୁ ବଢ଼ାଇବାଳା, ସୁମେଧା—ଯୁକ୍ତ ନିୟୁତମାନଙ୍କ ଉପରେ ଶ୍ୱେତ ତେଜ ଲଗି ରହେ, ଅଭିଶ୍ରୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ବାୟୁ ପାଇଁ ସେମାନେ ଏକମନ ହୋଇ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ; ଏହି ନରମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱପତ୍ୟ (ସୁ-ଅଧିପତ୍ୟ) କର୍ମ ଗଢ଼ିଲେ ଏବଂ ଆତ୍ମ-ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ସାଧିଲେ।
Mantra 4
यावत्तरस्तन्वो यावदोजो यावन्नरश्चक्षसा दीध्यानाः । शुचिं सोमं शुचिपा पातमस्मे इन्द्रवायू सदतं बर्हिरेदम् ॥
ଦେହ ଯେତେଦୂର ପହଞ୍ଚେ, ଓଜସ୍ (ବଳ) ଯେତେଦୂର ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଦୃଷ୍ଟିଦ୍ୱାରା ନର-ସାଧକମାନେ ଯେତେଦୂର ଦୀପ୍ତିକୁ ଜ୍ୱଳାନ୍ତି—ହେ ଶୁଚିପା ଇନ୍ଦ୍ର–ବାୟୁ, ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଶୁଚି ସୋମ ପାନ କର; ଏବଂ ଏହି ଅର୍ପଣ-ଆସନ, ଏହି ବର୍ହିଷ ଉପରେ ଆସୀନ ହୁଅ।
Mantra 5
नियुवाना नियुतः स्पार्हवीरा इन्द्रवायू सरथं यातमर्वाक् । इदं हि वां प्रभृतं मध्वो अग्रमध प्रीणाना वि मुमुक्तमस्मे ॥
ନିୟୁବାନ—ଯୁବ ଓ ନିତ୍ୟ-ନବୀନ, ନିୟୁତ (ଯୋକ୍ତ ଶକ୍ତି) ସହିତ, ସ୍ପାର୍ହବୀର (ଇଚ୍ଛନୀୟ ବୀର୍ୟ-ଶକ୍ତିରେ ସମୃଦ୍ଧ) ହେ ଇନ୍ଦ୍ର–ବାୟୁ, ଏକ ରଥରେ ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଆମ ପାଖକୁ ଆସ। କାରଣ ମଧୁର ଏହି ପ୍ରଥମ ସାର ତୁମ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ହୋଇ ଆଣାଯାଇଛି; ତାପରେ ତୃପ୍ତ ହୋଇ, ଆମ ପାଇଁ ବିସ୍ତାର ଓ ବିମୋଚନକୁ ମୁକ୍ତ କର।
Mantra 6
या वां शतं नियुतो याः सहस्रमिन्द्रवायू विश्ववाराः सचन्ते । आभिर्यातं सुविदत्राभिरर्वाक्पातं नरा प्रतिभृतस्य मध्वः ॥
ତୁମ ନିୟୁତ (ଯୋକ୍ତ ଶକ୍ତି) — ଶତ ଓ ସହସ୍ର — ହେ ଇନ୍ଦ୍ର–ବାୟୁ, ସର୍ବ ଇଚ୍ଛନୀୟ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତୁମ ସହିତ ସଂଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସୁବିଦତ୍ର (ଯଥାର୍ଥ ଖୋଜର ସ୍ପଷ୍ଟ ଶକ୍ତି) ନେଇ ଆମ ପାଖକୁ ଅବତର; ହେ ଦୁଇ ନର (ବଳବାନ), ତୁମ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଓ ବହନ କରାଯାଇଥିବା ମଧୁମୟ ଆନନ୍ଦକୁ ପାନ କର।
Mantra 7
अर्वन्तो न श्रवसो भिक्षमाणा इन्द्रवायू सुष्टुतिभिर्वसिष्ठाः । वाजयन्तः स्ववसे हुवेम यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः ॥
ଯଶ ଭିକ୍ଷା କରୁଥିବା ଉତ୍ସୁକ ଅଶ୍ୱମାନଙ୍କ ପରି, ହେ ଇନ୍ଦ୍ର-ବାୟୁ, ଆମେ ବସିଷ୍ଠମାନେ ସୁସଂସ୍କୃତ ସ୍ତୁତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆପଣମାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛୁ। ନିଜ ସ୍ୱବଶତ୍ୱ ପାଇଁ ବଳର ସମୃଦ୍ଧି ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଆମେ ଆପଣମାନଙ୍କୁ ଆହ୍ୱାନ କରୁଛୁ; ଆପଣମାନେ ସଦା ସ୍ୱସ୍ତି-କଲ୍ୟାଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।
Frequently Asked Questions
Vāyu is primary, but the hymn strongly addresses the dual deity Indra–Vāyu, especially in the Soma-drinking context.
It recalls a divine act of removing obstruction and establishing luminous order—symbolically bringing clarity (Dawn) into full alignment with truth and vision (Sun) for human life.
It functions as an invitation and praise during Soma offerings, asking Indra–Vāyu/Vāyu to come, drink the purified Soma, sit on the offering seat, and grant strength and ongoing well-being (svasti).
Ask anything about Sukta 91 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
