Sarga 95
मन्दाकिनीनदीदर्शनम् (The Vision of the Mandākinī at Citrakūṭa)
अयोध्याकाण्ड
చిత్రకూట పర్వతం నుండి దిగిన శ్రీరాముడు సీతకు మందాకినీ నదీ సౌందర్యాన్ని దర్శింపజేస్తాడు. రంగురంగుల ఇసుకతీరాలు, కమలాలతో నిండిన జలము, పుష్పఫలభరిత వృక్షాలతో కిటకిటలాడే ఒడ్డులు చూపిస్తూ, ఆ నది శోభను కుబేరుని నలినీ సరస్సుతో పోలుస్తాడు. ఇక్కడ ప్రకృతి దర్శనం తపోవన ధర్మాచరణతో కలుస్తుంది—ఋషులు నియతకాలంలో స్నానం చేస్తారు; ఇతర తపస్వులు చేతులు పైకెత్తి సూర్యోపాసన చేస్తారు. గాలికి ఊగే శిఖరశాఖల వల్ల పర్వతం నర్తిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది; రాలిన పుష్పాలు నీటిపై తేలుతూ గుట్టలై, వాటిపై మధురస్వర చక్రవాక పక్షులు వాలుతాయి. రాముని ఉపదేశం వనవాసాన్ని శ్రేష్ఠ జీవనంగా ప్రతిపాదిస్తుంది—సీతతో కలిసి చిత్రకూటం, మందాకినీని చూడటం ఆయనకు అయోధ్యావాసం కంటే మిన్నగా అనిపిస్తుంది. ‘మిత్రురాలిలా’ నదిలో ప్రవేశించమని సీతను ఆహ్వానించి, మందాకినీని సరయూగా, పర్వతాన్ని అయోధ్యగా భావించమంటాడు. చివరికి సాదా ఆహారం, రోజుకు మూడుసార్లు స్నానం, పరస్పర సాంగత్యం—ఇవే తృప్తి; ధర్మశాంతితో రాజ్యనగరాల కోరిక నిలిచిపోతుంది.
Shlokas
Verse 1
अथ शैलाद्विनिष्क्रम्य मैथिलीं कोसलेश्वरः।अदर्शयच्छुभजलां रम्यां मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
అనంతరం పర్వతం నుండి దిగివచ్చిన కోసలేశ్వరుడు శ్రీరాముడు, శుభ్రమైన పవిత్ర జలాలతో నిండిన రమ్యమైన మందాకినీ నదిని మైథిలీ సీతకు చూపించాడు।
Verse 2
अब्रवीच्च वरारोहां चारुचन्द्रनिभाननाम्।विदेहराजस्य सुतां रामो राजीवलोचनः।।।।
అప్పుడు పద్మనేత్రుడైన శ్రీరాముడు, సుందర చంద్రుని వంటి ముఖముగల, సౌమ్యరూపిణి అయిన విదేహరాజకుమారి సీతతో పలికెను।
Verse 3
विचित्रपुलिनां रम्यां हंससारससेविताम्।कमलैरुपसम्पन्नां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
ప్రియే, చూడు ఈ రమణీయ మందాకిని నది—విచిత్రమైన ఇసుకతీరాలతో శోభిల్లి, హంసలు సారసాలు సేవించే, కమలాలతో సమృద్ధిగా ఉన్నది.
Verse 4
नानाविधैस्तीररुहै र्वृतां पुष्पफलद्रुमैः।राजन्तीं राजराजस्य नलिनीमिव सर्वतः।।।।
నానావిధమైన తీరవృక్షాలు, పుష్పఫలభరిత ద్రుమాలు చుట్టుముట్టగా ఇది అన్ని వైపులా ప్రకాశిస్తుంది—రాజరాజ కుబేరుని నలినీ సరస్సువలె శోభిస్తోంది.
Verse 5
मृगयूथनिपीतानि कलुषाम्भांसि साम्प्रतम्।तीर्थानि रमणीयानि रतिं सञ्जनयन्ति मे।।।।
ఇప్పుడు మృగయూథాలు త్రాగినచేత నీరు కొంత కలుషితమైంది; అయినా ఈ రమణీయ తీర్థాలు, దిగువస్థానాలు నా హృదయంలో ఆనందాన్ని కలిగిస్తున్నాయి.
Verse 6
जटाजिनधराः काले वल्कलोत्तरवाससः।ऋषय स्त्ववगाहन्ते नदीं मन्दाकिनीं प्रिये।।।।
ప్రియే, నియత కాలమున జటలు ధరించి, మృగచర్మమును ధరించి, పైవస్త్రముగా వల్కలమును కప్పుకున్న ఋషులు స్నానార్థం మందాకినీ నదిలో అవగాహన చేస్తారు।
Verse 7
आदित्यमुपतिष्ठन्ते नियमादूर्ध्वबाहवः।एते परे विशालाक्षि मुनय स्संशितव्रताः।।।।
విశాలాక్షి, నియమానుసారంగా కొందరు మునులు భుజాలను పైకెత్తి ఆదిత్యదేవుని ఉపాసిస్తారు; వీరు ఇతర దృఢవ్రతులు, తపోనిష్ఠులు।
Verse 8
मारुतोद्धूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः।पादपैः पत्रपुष्पाणि सृजद्भिरभितो नदीम्।।।।
గాలికి ఊగే శిఖరాలతో ఆ పర్వతము నర్తిస్తున్నట్లుగా కనిపించింది; చెట్లు నది చుట్టూ ఆకులు, పుష్పాలు రాల్చుతున్నాయి।
Verse 9
चिन्मणिनिकाशोदां क्वचित्पुलिनशालिनीम्।क्वचित्सिद्धजनाकीर्णां पश्य मन्दाकिनीं नदीम्।।।।
మందాకినీ నదిని చూడు—ఎక్కడో దాని నీరు స్ఫటికంలా నిర్మలంగా ఉంది, ఎక్కడో ఇసుక తీరాలతో శోభిస్తోంది, మరెక్కడో సిద్ధజనులతో నిండిపోయి ఉంది।
Verse 10
निर्धूतान्वायुना पश्य विततान्पुष्पसञ्चयान्।पोप्लूयमानानपरान्पश्य त्वं जलमध्यगान्।।।।
చూడుము, గాలిచేత ఊడిపోయి చెల్లాచెదురుగా విస్తరించిన పుష్పసంచయాలను; అలాగే నీటి మధ్యలో తేలుతూ ప్రవహిస్తున్న ఇతర పుష్పగుంపులను కూడా చూడు।
Verse 11
तांश्चातिवल्गुवचसो रथाङ्गाह्वयना द्विजाः।अधिरोहन्ति कल्याणि निष्कूजन्त श्शुभा गिरः।।।।
హే కల్యాణీ సీతా! ‘రథాంగ’ అని పిలువబడే మధురవాక్య పక్షులు ఆ పుష్పసంచయాలపై వాలుతూ, శుభమైన మధుర స్వరాలతో కూయుచున్నవి।
Verse 12
दर्शनं चित्रकूटस्य मन्दाकिन्याश्च शोभने।अधिकं पुरवासाच्च मन्ये तव च दर्शनात्।।।।
హే శోభనే సీతా! నీ సాన్నిధ్యంలో చిత్రకూటమును, మందాకినీ నదిని దర్శించుట నగరవాసముకన్నా మరింత ఆనందదాయకమని నేను భావిస్తున్నాను।
Verse 13
विधूतकलुषै स्सिद्धैस्तपोदमशमान्वितैः।नित्यविक्षोभितजलां विगाहस्व मया सह।।।।
పాపరహితులై తపస్సు‑దమ‑శమములతో యుక్తమైన సిద్ధులచే నిత్యం కలతపెట్టబడే జలముగల ఈ నదిలో నాతో కలిసి అవగాహన చేయి।
Verse 14
सखीवच्च विगाहस्व सीते मन्दाकिनीं नदीम्।कमलान्यवमज्जन्ती पुष्कराणि च भामिनि।।।।
హే సీతా, హే భామినీ! సఖిలా మాదిరిగా మందాకినీ నదిలో అవగాహన చేయి; జలక్రీడలో ఎర్ర కమలాలను, తెల్ల పుష్కరాలను ముంచుతూ ఆడుము।
Verse 15
त्वं पौरजनवद्व्यालानयोध्यामिव पर्वतम्।मन्यस्व वनिते नित्यं सरयूवदिमां नदीम्।।।।
హే వనితే! ఈ వన్యజీవులను పట్టణవాసులవలె, ఈ పర్వతాన్ని అయోధ్యవలె, ఈ నదిని సరయువలె నిత్యం భావించు।
Verse 16
लक्ष्मणश्चापि धर्मात्मा मन्निदेशे व्यवस्थितः।त्वं चानुकूला वैदेहि प्रीतिं जनयथो मम।।।।
ధర్మాత్ముడైన లక్ష్మణుడు కూడా నా ఆజ్ఞలో సిద్ధంగా ఉన్నాడు; హే వైదేహీ, నీవు సదా అనుకూలంగా ఉండి నా హృదయంలో ప్రీతిని కలిగిస్తున్నావు।
Verse 17
उपस्पृशंस्त्रिषवणं मधुमूलफलाशनः।नायोध्यायैन राज्याय स्पृहयेऽद्य त्वया सह।।।।
త్రికాలస్నానం ఆచరిస్తూ, మధు‑మూల‑ఫలాలను భుజిస్తూ—ఈ రోజు నీతో కలిసి నాకు అయోధ్యపై గానీ, రాజ్యంపై గానీ ఆశ లేదు।
Verse 18
इमांहि रम्यां मृगयूथशालिनीं निपीततोयां गजसिंहवानरैः।सुपुष्पितां पुष्पभरैरलङ्कृतां नसोऽस्ति य स्स्यान्न गतक्लम स्सुखी।।।।
ఈ మందాకిని అత్యంత రమణీయమైనది—మృగయూథాలతో శోభిల్లి, దాని జలాన్ని ఏనుగులు, సింహాలు, వానరాలు త్రాగుతాయి. పుష్పించిన వృక్షాల నుండి జారిన పుష్పభారాలతో అలంకృతమై ఉంది; దీన్ని చూసి అలసట తొలగి ఎవరు సంతోషించరు?
Verse 19
इतीव रामो बहुसङ्गतं वचः प्रियासहाय स्सरितं प्रति ब्रुवन्।चचार रम्यं नयनाञ्जनप्रभं स चित्रकूटं रघुवंशवर्धनः।।।।
ఇలా ప్రియాసహాయతో కలిసి నది గురించి సుసంబద్ధంగా విస్తారంగా పలుకుతూ, రఘువంశవర్ధకుడు శ్రీరాముడు కాజల్ వర్ణపు శ్యామకాంతితో మెరిసే రమణీయ చిత్రకూటంలో సంచరించాడు.
Frequently Asked Questions
Rather than a conflict, the pivotal action is Rāma’s deliberate revaluation of exile: he invites Sītā into the Mandākinī and explicitly states he does not yearn for Ayodhyā or kingship, converting displacement into chosen dharmic steadiness.
The sarga teaches that inner fulfilment arises from disciplined living, sacred routine, and harmonious companionship; political power is shown as secondary when the mind is stabilized by dharma, tapas-aligned communities, and reverent engagement with nature.
Citrakūṭa and the Mandākinī form the primary sacred landscape, linked by comparison to Ayodhyā and the Sarayū; cultural markers include triṣavaṇa bathing, ascetic immersion, and Sun worship (Āditya-upasthāna), mapping the river as a living tīrtha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.