Adhyaya 26

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने विषङ्गपलायनं नाम पञ्चविंशो ऽध्याय प्रथमयुद्धदिवसः / दशाक्षौहिणिकायुक्तः कुटिलाक्षो ऽपि वीर्यवान् / दण्डनाथाशरैस्तीक्ष्णै रणे भग्नः पलायितः / दशाक्षौहिणिकं सैन्यं तया रात्रौ विनाशितम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં, હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘વિષંગપલાયન’ નામનો પચ્ચીસમો અધ્યાય—પ્રથમ યુદ્ધદિવસ. દસ અક્ષૌહિણી સેનાથી યુક્ત વીર્યવાન કુટિલાક્ષ દંડનાથાના તીક્ષ્ણ બાણોથી રણમાં પરાજિત થઈ પલાયન કર્યો. તે દેવીએ રાત્રે દસ અક્ષૌહિણી સેનાનો વિનાશ કર્યો.

Verse 2

इमं वृत्तान्तमाकर्ण्य भण्डः क्षोभमथाययौ / रात्रौ कपटसंग्रामं दुष्टानां निर्जरद्रुहाम् / मन्त्रिणी दण्डनाथा च श्रुत्वा निर्वेदमापतुः

આ વૃત્તાંત સાંભળી ભંડ ક્રોધથી ક્ષુબ્ધ થયો. રાત્રે દુષ્ટ દેવદ્રોહીઓએ કપટયુદ્ધ કર્યું. તે સાંભળી મંત્રિણી અને દંડનાથા બંનેને વૈરાગ્યસભર ખેદ થયો.

Verse 3

अहो बत महत्कष्टं दैत्यैर्देव्याः समागतम् / उत्तानबुद्धिभिर्दूरमस्माभिश्चलितं पुरः

અહો! દૈત્યોના કારણે દેવીએ મહાન કષ્ટ ભોગવવું પડ્યું. અમે સરળ બુદ્ધિથી મોરચો બહુ દૂર ખસેડી દીધો છે.

Verse 4

महाचक्ररथेन्द्रस्य न जातं रक्षणं बलैः / एतं त्ववसरं प्राप्य रात्रौ दुष्टैः पराकृतम्

મહાચક્રરથેન્દ્રનું રક્ષણ સૈન્યબળથી પણ ન થયું. આ અવસર પામી દુષ્ટોએ રાત્રે તેને પરાજિત કર્યો.

Verse 5

को वृत्तान्तो ऽभवत्तत्र स्वामिन्या किं रणः कृतः / अन्या वा शक्तयस्तत्र चक्रुर्युद्धं महासुरैः

ત્યાં શું વર્તાંત થયો? સ્વામિનીએ શું યુદ્ધ કર્યું? કે અન્ય શક્તિઓએ ત્યાં મહાસુરો સાથે યુદ્ધ કર્યું?

Verse 6

विम्रष्टव्यमिदं कार्यं प्रवृत्तिस्तत्र कीदृशी / महादेव्याश्च हृदये कः प्रसंगः प्रवर्तते

આ કાર્યનું વિચારણ કરવું જોઈએ—ત્યાંની પ્રવૃત્તિ કેવી છે? મહાદેવીના હૃદયમાં કયો પ્રસંગ પ્રવર્તે છે?

Verse 7

इति शङ्काकुलास्तत्र दण्डनाथापुरोगमाः / मन्त्रिणीं पुरतः कृत्वा प्रचेलुर्ललितां प्रति

આ રીતે શંકાથી વ્યાકુળ થઈ દંડનાથ આદિ અગ્રણીજનોએ મંત્રિણીને આગળ રાખી લલિતાની પાસે પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 8

शक्तिचक्रचमूनाथाः सर्वास्ताः पूजिता द्रुतम् / व्यतीतायां विभावर्यां रथेन्द्रं पर्यवारयन्

શક્તિચક્રના સર્વ સેનાનાયકો ત્વરિત પૂજિત થયા; રાત્રિ વીતી ગયા પછી તેમણે રથેન્દ્રને ચારે તરફથી ઘેરી લીધો.

Verse 9

अवरुह्य स्वयानाभ्यां मन्त्रिणीदण्डनायिके / अधस्तात्सैन्यमावेश्य तदारुरुहतू रथम्

મંત્રિણી અને દંડનાયિકા પોતાના-પોતાના વાહન પરથી ઉતરી, નીચે સેનામાં પ્રવેશ કરીને, ત્યારબાદ તરત જ રથ પર આરોહણ કર્યા।

Verse 10

क्रमेण नव पर्वाणि व्यतीत्य त्वरितक्रमैः / तत्तत्सर्वगतैः शक्तिचक्रैः सम्यङ् निवेदितैः

તેઓ ઝડપી ક્રમથી ક્રમે કરીને નવ પર્વો વટાવી, સર્વત્ર વ્યાપેલા તે તે શક્તિચક્રો દ્વારા સમ્યક રીતે નિવેદિત (જાણ કરાયેલ) થયા।

Verse 11

अभजेतां महाराज्ञीं मन्त्रिणीदण्डनायिके / ते व्यजिज्ञपतां देव्या अष्टाङ्गस्पृष्टभूतले

મંત્રિણી અને દંડનાયિકાએ મહારાણીની શરણ-સેવા સ્વીકારી; અને દેવી સમક્ષ ભૂમિ પર અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને નિવેદન કરવા લાગી।

Verse 12

महाप्रमादः समभूदिति नः श्रुतमंबिके / कूटयुद्धप्रकारेण दैत्यैरपकृतं खलैः

હે અંબિકે! અમે સાંભળ્યું છે કે મહા પ્રમાદ થયો છે; દુષ્ટ દૈત્યોએ કૂટયુદ્ધની રીતથી કપટપૂર્વક અપકાર કર્યો છે।

Verse 13

स दुरात्मा दुराचारः प्रकाशसमारात्त्रसन् / कुहकव्यवहारेण जयसिद्धिं तु काक्षति

એ દુરાત્મા દુરાચારી, પ્રકાશરૂપે પ્રત્યક્ષ સમરથી ભય પામી, કૂહક (કપટ) વ્યવહારથી જ વિજયસિદ્ધિ ઇચ્છે છે।

Verse 14

दैवान्नः स्वामिनीगात्रे दुष्टानाममरद्रुहाम् / शरादिकपरामर्शो न जातस्तेन जीवति

દૈવયોગે સ્વામિનીના દેહમાં તે દુષ્ટ અમરદ્રોહીઓનું અન્ન પડ્યું; શરાદિ પ્રહારનો વિચાર પણ ન થયો, તેથી તે જીવતો રહ્યો.

Verse 15

एकावलंबनं कृत्वा महाराज्ञि भवत्पदम् / वयं सर्वा हि जीवामः साधयामः समीहितम्

હે મહારાજ્ઞી! આપના ચરણોને એકમાત્ર આધાર બનાવીને અમે સૌ જીવીએ છીએ અને ઇચ્છિત કાર્ય સિદ્ધ કરીએ છીએ.

Verse 16

अतो ऽस्माभिः प्रकर्तव्यं श्रीमत्यङ्गस्य रक्षणम् / मायाविनश्च दैत्येन्द्रास्तत्र मन्त्रो विधीयताम्

અતએવ શ્રીમાન અઙ્ગનું રક્ષણ કરવું આપણું કર્તવ્ય છે; ત્યાં માયાવી દૈત્યેન્દ્રો છે—તેમના માટે મંત્રવિધાન કરવું જોઈએ.

Verse 17

आपत्कालेषु जेतव्या भण्डाद्या दानवाधमाः / कूटयुद्धं न कुर्वन्ति न विशन्ति चमूमिमाम्

આપત્તિના સમયે ભંડ આદિ અધમ દાનવોને જીતવા જોઈએ; તેઓ કૂટયુદ્ધ કરતા નથી અને આ સેનામાં પ્રવેશતા પણ નથી.

Verse 18

तथा महेन्द्रशैलस्य कार्यं दक्षिणदेशतः / शिबिरं बहुविस्तारं योजनानां शतावधि

તેમજ મહેન્દ્રશૈલના દક્ષિણ દેશ તરફ, યોજનાના સૈકડા સુધી વિસ્તરેલું વિશાળ શિબિર સ્થાપવું જોઈએ.

Verse 19

वह्लिप्राकारवलयं रक्षणार्थं विधीयताम् / अस्मत्सेनानिवेशस्य द्विषां दर्पशमाय च

રક્ષણાર્થે અગ્નિ-પ્રાકારનું વલય રચવામાં આવે, જેથી અમારી સેનાનિવાસની સુરક્ષા થાય અને શત્રુઓનો દર્પ શમન પામે।

Verse 20

शतयोजनमात्रस्तु मध्यतेशः प्रकल्प्यताम् / वह्निप्राकाराचक्रस्य द्वारन्दक्षिणतो भवेत्

મધ્ય પ્રદેશનું પરિમાણ સો યોજન જેટલું નક્કી કરવામાં આવે; અને અગ્નિ-પ્રાકારચક્રનું દ્વાર દક્ષિણ તરફ રહે।

Verse 21

यतो दक्षिणदेशस्थं शून्यकं विद्विषां पुरम् / द्वारे च बहवः कल्प्याः परिवारा उदायुधाः

કારણ કે દક્ષિણ દેશમાં શત્રુઓનું નગર નિર્જન છે; તેથી દ્વારે અનેક શસ્ત્રધારી પરિચારક-રક્ષકો ગોઠવવામાં આવે।

Verse 22

निर्गच्छतां प्रविशतां जनानामुपरोधकाः / अनालस्या अनिद्राश्च विधेयाः सततोद्यताः

બહાર જતાં અને અંદર આવતાં લોકોને અટકાવી તપાસ કરનારા રક્ષકો ગોઠવવામાં આવે; તેઓ આળસવિહિન, નિદ્રાવિહિન અને સદા સજ્જ રહે।

Verse 23

एवं च सति दुष्टानां कूटयुद्धं चिकीर्षितम् / अवेलासु च संध्यासु मध्यरात्रिषु च द्विषाम् / अशक्यमेव भवति प्रौढमाक्रमणं हठात्

આવી વ્યવસ્થા થતાં દુષ્ટોની કૂટયુદ્ધ કરવાની ઇચ્છા—અસમયની સંધ્યાઓમાં કે મધ્યરાત્રિમાં પણ—શત્રુઓનું હઠપૂર્વક પ્રચંડ આક્રમણ કરવું સર્વથા અશક્ય બને છે।

Verse 24

नो चेद्दुराशया दैत्या बहुमायापरिग्रहाः / पश्यतोहरवत्सर्वं विलुठन्ति महद्बलम्

જો એવું ન થાય, તો દુષ્કામનાથી ભરેલા, અનેક માયાઓનો આશ્રય લેનારા દૈત્યોએ, નજર સામે જ હરણ કરનારની જેમ આપણું સર્વ મહાબળ લૂંટી લેશે।

Verse 25

मन्त्रिण्या दण्डनाथाया इति श्रुत्वा वचस्तदा / शुचिदन्तरुचा मुक्ता वहन्ती ललिताब्रवीत्

મંત્રિણી દંડનાથાના તે વચન સાંભળી, અંતરના શુદ્ધ તેજથી મુક્તા જેવી દીપ્તિ ધારણ કરીને લલિતાએ કહ્યું।

Verse 26

भवतीनामयं मन्त्रश्चारुबुद्ध्या विचारितः / अयं कुशलधीमार्गोनीतिरेषा सनातनी

તમારો આ મંત્ર સારા વિવેકથી વિચારાયેલો છે; આ જ કુશળ બુદ્ધિનો માર્ગ છે—આ નીતિ સનાતન છે।

Verse 27

स्वचक्रस्य पुरो रक्षां विधाय दृढसाधनैः / परचक्राक्रमः कार्यो जिगीषद्भिर्महाजनैः

પ્રથમ દૃઢ સાધનો દ્વારા પોતાના ચક્રની રક્ષા ગોઠવી, પછી વિજય ઇચ્છનાર મહાજનોએ પરચક્ર પર આક્રમણ કરવું જોઈએ।

Verse 28

इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी / ज्वालामालिनिकां नित्यामाहूयेदमुवाच ह

મંત્રિણી દંડનાથાને આમ કહી, લલિતેશ્વરીએ નિત્ય જ્વાલામાલિનીને બોલાવીને આ કહ્યું।

Verse 29

वत्से त्वं वह्निरूपासि ज्वालामालामयाकृतिः / त्वया विधीयतां रक्षा बलस्यास्य महीयसः

વત્સે! તું અગ્નિરૂપા છે, જ્વાલામાલામય આકૃતિ ધરાવનારી. તારા દ્વારા આ મહાન્ બળની રક્ષા વિધાન થાઓ.

Verse 30

शतयोजनविस्तारं परिवृत्य महीतलम् / त्रिंशद्योजनमुन्नद्धं ज्वालाकारत्वमाव्रज

સો યોજન વિસ્તૃત ભૂમિતળને ચારે તરફથી ઘેરીને, ત્રીસ યોજન ઊંચું જ્વાલારૂપ ધારણ કર.

Verse 31

द्वारयोजनमात्रं तु मुक्त्वान्यत्र ज्वलत्तनुः / वह्निज्वालात्वमापन्ना संरक्ष सकलं बलम्

દ્વાર માટે માત્ર બે યોજન જેટલું સ્થાન છોડીને, અન્યત્ર જ્વલંત દેહ ધારણ કર; અગ્નિજ્વાલારૂપ બની સમગ્ર બળનું રક્ષણ કર.

Verse 32

इत्युक्त्वा मन्त्रिणीदण्डनाथे सा ललितेश्वरी / महेन्द्रोत्तरभूभागं चलितुं चक्र उद्यमम्

મંત્રિણી અને દંડનાથને આમ કહીને, તે લલિતેશ્વરી મહેન્દ્રના ઉત્તર ભૂભાગ તરફ ચાલવા માટે ઉદ્યમ કરવા લાગી.

Verse 33

सा च नित्यानित्यमयी ज्वलज्ज्वा लामयाकृतिः / चतुर्दशीतिथिमयी तथेति प्रणनाम ताम्

તે નિત્ય-અનિત્યમયી, પ્રજ્વલિત જ્વાલામય આકૃતિ ધરાવનારી, ચતુર્દશી તિથિની અધિષ્ઠાત્રી; ‘તથૈવ’ કહીને તેને પ્રણામ કર્યો.

Verse 34

तयैव पूर्वनिर्दिष्टं महेन्द्रोत्तरभूतलम् / कुण्डलीकृत्य जज्वालशालरूपेण सा पुनः

તેણે જ પૂર્વે નિર્દિષ્ટ મહેન્દ્રના ઉત્તર ભૂતલને ફરી કુંડળી બનાવી, જ્વાલાશાલ-રૂપે પ્રજ્વલિત કર્યું।

Verse 35

नभोवलयजंबालज्वालामालामयाकृतिः / बभासे दण्डनाथाया मन्त्रिनाथचमूरपि

આકાશવલયમાં જંબાલ સમી જ્વાલામાળાની આકૃતિ ધારણ કરીને તે દીપ્ત થઈ; દંડનાથાની મંત્રિનાથ સેના પણ ઝળહળી ઊઠી।

Verse 36

अन्या सामपि शक्तीनां महतीनां महद्बलम् / विशङ्कटोदरं सालं प्रविवेश गतक्लमा

બીજી એક મહાશક્તિ, મહાબલવતી, ક્લેશરહિત થઈ વિશાળોદર શાલવૃક્ષમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 37

राजचक्ररथेन्द्रं तु मध्ये संस्थाप्य दण्डिनी / वामपक्षे रथं स्वीयं दक्षिणे श्यामलारथम्

દંડિનીએ રાજચક્ર-રથેન્દ્રને મધ્યમાં સ્થાપી, ડાબી બાજુ પોતાનો રથ અને જમણી બાજુ શ્યામલાનો રથ ગોઠવ્યો।

Verse 38

पश्चाद्भागे सम्पदेशीं पुरस्ताश्च हयासनाम् / एवं संवेश्य परितश्चक्रराजरथस्य च

ચક્રરાજ-રથની આસપાસ આ રીતે ગોઠવી, પાછળના ભાગે સંપદેશીને અને આગળ હયાસનાને સ્થાપિત કર્યું।

Verse 39

द्वारे निवेशयामास विंशत्यक्षौहिणीयुताम् / ज्वलद्दण्डायुधोदग्रां स्तम्भिनीं नाम देवताम्

તેણે દ્વારે વીસ અક્ષૌહિણીયુક્ત, જ્વલંત દંડાયુધ ધારણ કરનાર ‘સ્તંભિની’ નામની દેવીને સ્થાપી।

Verse 40

या देवी दण्डनाथाया विघ्नदेवीति विश्रुता / एवं सुरक्षितं कृत्वा शिबिरं योत्रिणी तथा / पूषण्युदितभूयिष्ठे पुनर्युद्धमुपाश्रयत्

દંડનાથની ‘વિઘ્નદેવી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ એવી દેવી એ રીતે શિબિર અને યોત્રિણીને સુરક્ષિત કરી; પછી પૂષા ઉદય થતી વેળાએ તે ફરી યુદ્ધમાં પ્રવૃત્ત થયો।

Verse 41

कृत्वा किलकिलारावं ततः शक्तिमहाचमूः / अग्निप्राकारकद्वारान्निर्जगाम् महारवा

પછી શક્તિશાળી મહાચમૂ મહારવ સાથે કિલકિલા ધ્વનિ કરતાં અગ્નિ-પ્રાકારના દ્વારથી બહાર નીકળી।

Verse 42

इत्थं सुरक्षितं श्रुत्वा ललिताशिबिरोदरम् / भूयः संज्वरमापन्नः प्रचण्डो भण्डदानवः

લલિતાના શિબિરનું આંતરભાગ આ રીતે સુરક્ષિત છે એમ સાંભળીને પ્રચંડ ભંડ દાનવ ફરી તીવ્ર જ્વરથી પીડિત થયો।

Verse 43

मन्त्रयित्वा पुनस्तत्र कुटिलाक्षपुरोगमैः / विषङ्गेण विशुक्रेणासममात्मसुतैरपि

પછી ત્યાં કુટિલાક્ષના આગેવાનપણામાં, વિષંગ, વિશુક્ર અને પોતાના પુત્રો સાથે મળીને તેણે ફરી મંત્રણા કરી।

Verse 44

एकौघस्य प्रसारेण युद्धं कर्तुं महाबलः / चतुर्बाहुमुखान्पुत्रांश्चतुर्जलधिसन्निभान्

એક જ પ્રચંડ પ્રવાહના વિસ્તારે તે મહાબલી યુદ્ધ કરવા ઉદ્યત થયો. ચાર ભુજા અને મુખ ધરાવતા, ચાર સમુદ્ર સમાન પુત્રોને તેણે આગળ કર્યા.

Verse 45

चतुरान्युद्धकृत्येषु समाहूय स दानवः / प्रेषयामास युद्धाय भण्डश्चण्डक्रुधा ज्वलन्

યુદ્ધકાર્યોમાં નિપુણ એવા ચારને બોલાવી તે દાનવ ભંડ, ઉગ્ર ક્રોધે દહકતો, તેમને યુદ્ધ માટે મોકલવા લાગ્યો.

Verse 46

त्रिंशत्संख्याश्च तत्पुत्रा महाकाया महाबलाः / तेषां नामानि वक्ष्यामि समाकर्णय कुम्भज

તેના પુત્રો ત્રીસ સંખ્યામાં હતા—મહાકાય અને મહાબલ. હે કુંભજ! તેમના નામ હું કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 47

चतुर्बाहुश्चकोराक्षस्तृतीयस्तु चतुः शिराः / वज्रघोषश्चोर्ध्वकेशो महाकायो महाहनुः

ચતુર્બાહુ, કોરાક્ષ, ત્રીજો ચતુઃશિરા; વજ્રઘોષ, ઊર્ધ્વકેશ, મહાકાય અને મહાહનુ—આ નામો હતા.

Verse 48

मखशत्रुर्मखस्कन्दीसिंहघोषः सिरालकः / लडुनः पट्टसेनश्च पुराजित्पूर्वमारकः

મખશત્રુ, મખસ્કન્દી, સિંહઘોષ, સિરાલક; લડુન, પટ્ટસેન, પુરાજિત અને પૂર્વમારક—આ પણ હતા.

Verse 49

स्वर्गशत्रुः स्वर्गबलो दुर्गाख्यः स्वर्गकण्टकः / अतिमायो बृहन्माय उपमायश्च वीर्यवान्

સ્વર્ગનો શત્રુ, સ્વર્ગસમાન બળવાળો, ‘દુર્ગ’ નામે પ્રસિદ્ધ, સ્વર્ગનો કંટક; અતિમાય, બૃહન્માય અને ઉપમાય—આ બધા પરાક્રમી હતા.

Verse 50

इत्येते दुर्मदाः पुत्रा भण्डदैत्यस्य दुर्द्धियः / पितुः सदृशदोर्वीर्याः पितुः सदृशविग्रहाः

આ રીતે એ બધા ભંડ દૈત્યના દુર્બુદ્ધિ, અતિમદમત્ત પુત્રો હતા; ભુજાબળના પરાક્રમમાં પિતાસમાન અને દેહાકૃતિમાં પણ પિતાજ જેવા હતા.

Verse 51

आगत्य भण्डचरणावभ्यवन्दत भक्तितः / तानुद्वीक्ष्य प्रसन्नाभ्यां लोचनाभ्यां स दानवः / सगौरवमिदं वाक्यं बभाषे कुलघातकः

તેઓ આવી ભક્તિપૂર્વક ભંડના ચરણોમાં વંદન કર્યા. તેમને પ્રસન્ન નેત્રોથી જોઈ તે દાનવ—કુલઘાતક—ગૌરવપૂર્વક આ વચન બોલ્યો.

Verse 52

भो भो मदीयास्तनया भवतां कः समो भुवि / भवतामेव सत्येन जितं विश्वं मया पुरा

અરે અરે, મારા પુત્રો! ધરતી પર તમારો સમો કોણ છે? તમારાં જ સત્ય-પરાક્રમથી મેં પૂર્વે સમગ્ર વિશ્વ જીત્યું હતું.

Verse 53

शक्रस्या ग्नेर्यमस्यापि निरृतेः पाशिनस्तथा / कचेषु कर्षणं कोपात्कृतं युष्माभिराहवे

યુદ્ધમાં ક્રોધવશ તમે શક્ર, અગ્નિ, યમ, નિરૃતિ અને પાશધારી વરુણ—એ સૌના કેશ પકડી ખેંચી અપમાન કર્યું હતું.

Verse 54

अस्त्राण्यपि च शस्त्राणि जानीथ निखिलान्यपि / जाग्रत्स्वेव ही युष्मासु कुलभ्रंशो ऽयमागतः

અસ્ત્રો અને શસ્ત્રો—બધું જ તમે જાણો છો; છતાં જાગતા હોવા છતાં તમારા વચ્ચે આ કુલભ્રંશ આવી પહોંચ્યો છે.

Verse 55

मायाविनी दुललिता काचित्स्त्री युद्धदुर्मदा / बहुभिः स्वसमानाभिः स्त्रीभिर्युक्ता हिनस्ति नः

માયાવાળી, અતિ ચપળ એવી એક સ્ત્રી યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત છે; પોતાની સમાન ઘણી સ્ત્રીઓ સાથે મળીને તે અમને હાનિ પહોંચાડે છે.

Verse 56

तदेनां समरे ऽवश्यमात्मवश्यां विधास्यथ / जीवग्राहं च सा ग्राह्या भवद्भिर्ज्वलदायुधैः

અતએવ સમરમાં તેને નિશ્ચયે તમારા વશમાં કરો; અને તમારા જ્વલંત આયુધોથી તેને જીવતી જ પકડવી જોઈએ.

Verse 57

अप्रमेयप्रकोपान्धान्युष्मानेकां स्त्रियं प्रति / सम्प्रेषणमनौचित्यं तथाप्येष विधेः क्रमः

અપરિમિત ક્રોધથી અંધ થયેલા તમને એક સ્ત્રી સામે મોકલવું અનૌચિત્ય છે; છતાં આ જ વિધિનો ક્રમ છે.

Verse 58

इममेकं सहध्वं च शौर्यकीतिविपर्ययम् / इत्युक्त्वा भण्डदैत्येन्द्रस्तान्प्रहैषीद्रणं प्रति / द्विशतं चाक्षौहिणीनां तत्सहायतयाहिनोत्

“આ એકને સાથે લઈ જાઓ, જેથી શૌર્ય અને કીર્તિનો વિપરીત ફેર થાય”—એમ કહી ભંડ દૈત્યેન્દ્રે તેમને રણ તરફ મોકલ્યા; અને સહાય માટે બે સો અક્ષૌહિણી સેનાઓ પણ જોડીને આપી.

Verse 59

द्विशत्यक्षौहिणीसेना मुख्यस्य तिलकायिता / बद्धभ्रुकुटयः शस्त्रपाणयो निर्ययुर्गृहात्

મુખ્યના તિલક સમાન દ્વિશત અક્ષૌહિણી સેના, ભ્રુકુટી બાંધી, હાથમાં શસ્ત્ર ધારણ કરી, ગૃહમાંથી બહાર નીકળી પડી।

Verse 60

निर्गमे भण्डपुत्राणां भूः प्रकम्पमलम्बत / उत्पाता विविधा जाता वित्रस्तं चाभवज्जगत्

ભંડપુત્રોના નિર્ગમન સમયે પૃથ્વી કંપવા લાગી; અનેક પ્રકારના ઉત્પાત થયા અને સમગ્ર જગત ભયભીત બન્યું।

Verse 61

तान्कुमारान्महासत्त्वांल्लाजवर्षैरवाकिरन् / विथीषु यानैश्चलितान्पौरवृद्धपुरन्ध्रयः

તે મહાસત્ત્વ કુમારો જ્યારે વાહનો સાથે ગલીઓમાં ચાલ્યા, ત્યારે નગરના વૃદ્ધો અને પુરંધ્રીઓએ તેમના પર લાજ (ભૂંજેલા ધાન)ની વર્ષા કરી।

Verse 62

बन्दिनो मागधाश्चैव कुमाराणां स्तुतिं व्यधुः / मङ्गलारार्तिकं चक्रुर्द्वारेद्वारे पुराङ्गनाः

બંદી અને માગધોએ કુમારોની સ્તુતિ કરી; અને પુરની સ્ત્રીઓએ દ્વારેદ્વારે મંગલ આરતી કરી।

Verse 63

भिद्यमानेव वसुधा कृष्यमाणमिवाबरम् / आसीत्तेषां विनिर्याणे घूर्णमान इवार्णवः

તેમના પ્રસ્થાન સમયે પૃથ્વી જાણે ફાટી રહી હોય, આકાશ જાણે ખેંચાતું હોય; અને સમુદ્ર જાણે ઘૂમતો ઘૂમતો ઉથલપાથલ થતો હોય તેમ લાગ્યું।

Verse 64

द्विशत्यक्षौहिणीसेनां गृहीत्वा भण्डसूनवः / क्रोधोद्यद्भ्रुकुटीक्रूरवदना निर्ययुः पुरात्

બે સો અક્ષૌહિણી સેના સાથે લઈને, ક્રોધથી ઊંચી થયેલી ભ્રૂકુટી અને ક્રૂર મુખ ધરાવતા ભંડાસુરના પુત્રો નગરમાંથી બહાર નીકળ્યા.

Verse 65

शक्तिसैन्यानि सर्वाणि भक्षयामः क्षणाद्रणे / तेषामायुधचक्राणि चूर्णयामः शितैशरैः

તેઓ બોલ્યા—રણમાં ક્ષણમાં જ અમે શક્તિ-સેનાઓને ગળી જઈશું અને તેમના આયુધ-ચક્રોને તીક્ષ્ણ બાણોથી ચૂર્ણ કરી નાખીશું.

Verse 66

अग्निप्राकारवलयं शमयामश्च रंहसा / दुर्विदग्धां तां ललितां बन्दीकुर्मश्च सर्वरम्

અમે વેગથી તે અગ્નિ-પ્રાકારના વલયને પણ શમાવી દઈશું અને દુર્જય એવી લલિતાને સર્વથા બંદી બનાવી દઈશું.

Verse 67

इत्यन्योन्यं प्रवल्गन्तो वीरभाषणघोषणैः / आसेदुरग्निप्राकारसमीपं भण्डसूनवः

આ રીતે પરસ્પર વીરવાણીના ઘોષ સાથે ઉછળતા-કૂદતા ભંડાસુરના પુત્રો અગ્નિ-પ્રાકારની નજીક આવી પહોંચ્યા.

Verse 68

यौवनेन मदेनान्धा भूयसा रुद्धदृष्टयः / भ्रुकुटीकुटिलाश्चक्रुः सिंहनादंमहात्तरम्

યૌવનના મદથી અંધ અને અત્યંત ઉન્મત્ત બની, દૃષ્ટિ રુદ્ધ કરીને, ભ્રૂકુટી વાંકી કરી તેમણે અતિ મહાન સિંહનાદ કર્યો.

Verse 69

विदीर्णमिव तेनासीद्ब्रह्माण्ड चण्डिमस्पृशा / उत्पातवारिदोत्सृष्टघोरनिर्घातरंहसा

તેણીની પ્રચંડ સ્પર્શશક્તિથી બ્રહ્માંડ જાણે વિદિર્ણ થયું; ઉત્પાતમેઘોએ છોડેલી ભયંકર ગર્જનાના વેગ સમાન।

Verse 70

एतस्याननुभूतस्य महाशब्दस्य डम्बरः / क्षोभयामास शक्तीनां श्रवांसि च मनांसि च

આ પહેલાં કદી ન અનુભવાયેલા મહાશબ્દનો ડંબર શક્તિઓનાં કાન અને મનને પણ ક્ષુબ્ધ કરી ગયો।

Verse 71

आगत्य ते कलकलं चक्रुःसार्धं स्वसैनिकैः / विविधायुधसम्पातमूर्च्छद्वैमानिकच्छटम्

તેઓ પોતાના સૈનિકો સાથે આવી કલકલાટ મચાવ્યો; વિવિધ આયુધોના વરસાવથી વૈમાનિકોની છટા ઘનીભૂત થઈ।

Verse 72

चतुर्बाहुमखान्भूत्वा भण्डदैत्यकुमारकान् / आगतान्युद्धकृत्याय बाला कौतूहलं दधे

ભંડદૈત્યના કુમારો ચતુર્બાહુ-મુખરૂપ ધારણ કરી યુદ્ધકૃત્ય માટે આવ્યા; તેમને જોઈ બાળિકામાં કૌતૂહલ જાગ્યું।

Verse 73

कुमारी ललितादेव्यास्तस्या निकटवासिनी / समस्तशक्तिचक्राणां पूज्य विक्रमशालिनी

એ કુમારી લલિતાદેવીની નિકટવાસિની હતી; સર્વ શક્તિચક્રો દ્વારા પૂજ્ય અને પરાક્રમશાલિની.

Verse 74

ललितासदृशाकारा कुमारी कोपमादधे / या सदा नववर्षेव सर्वविद्यामहाखनिः

લલિતાસમાન આકારવાળી તે કુમારી ક્રોધે ભરાઈ. જે સદા નવ વર્ષની બાળિકા સમી, સર્વ વિદ્યાઓની મહાખાણ છે॥

Verse 75

बालारुणतनुः श्रोणीशोणवर्णवपुर्लता / महाराज्ञी पादपीठे नित्यमाहितसंनिधिः

તેનું દેહ બાલસૂર્યની અરুণિમા સમાન છે; કટિપ્રદેશ લાલવર્ણ લતા જેવો. મહારાજ્ઞીના પાદપીઠે તે નિત્ય સન્નિધ રહે છે॥

Verse 76

तस्या बहिश्चराः प्राणा या चतुर्थं विलोचनम् / तानागतान्भण्डसुतान्संहरिष्यामि सत्वरम्

તેના પ્રાણ બહાર વિચરે છે અને એ જ તેનું ચોથું નેત્ર છે. જે ભંડના પુત્રો આવી પહોંચ્યા છે, તેમને હું તત્કાળ સંહાર કરીશ॥

Verse 77

इति निश्चित्य बालांबा महाराज्ञ्यै व्यजिज्ञपत् / मातर्भण्डमहादैत्यसूनवो योद्धुमागताः

આમ નક્કી કરીને બાલાંબાએ મહારાજ્ઞીને નિવેદન કર્યું— ‘માતા! ભંડ મહાદૈત્યના પુત્રો યુદ્ધ કરવા આવ્યા છે.’॥

Verse 78

तैः समं योद्धुमिच्छामि कुमारित्वात्सकौतुका / सफुरन्ताविव मे बाहू युद्धकण्डूययानया

હું તેમની સાથે સમાન રીતે યુદ્ધ કરવા ઇચ્છું છું; કુમારી હોવાથી મને કૌતુક છે. આ યુદ્ધકંડૂથી મારા બંને બાહુ જાણે ફફડે છે॥

Verse 79

क्रीडा ममैषा हन्तव्या न भवत्या निवारणैः / अहं हि वालिका नित्यं क्रीडनेष्वनुरागिणी

આ મારી ક્રીડા છે; તારા નિવારણથી તેને નષ્ટ ન કર. હું તો સદા ક્રીડામાં અનુરક્ત બાળિકા છું.

Verse 80

क्षणं रणक्रीडया च प्रीतिं यास्यामि चैतसा / इति विज्ञापिता देवी प्रत्युवाच कुमारिकाम्

‘ક્ષણમાત્ર રણક્રીડાથી મારું મન પ્રસન્ન થશે’—એવું નિવેદન સાંભળી દેવીએ કુમારિકાને પ્રત્યुत્તર આપ્યો.

Verse 81

वत्से त्वमतिमृद्वङ्गी नववर्षा नवक्रमा / नवीनयुद्धशिक्षा च कुमारी त्वं ममैकिका

વત્સે, તું અતિ કોમળાંગી છે; માત્ર નવ વર્ષની, નવી નવી રીતભાતવાળી. યુદ્ધશિક્ષા પણ નવી છે; તું મારી એકમાત્ર કુમારી છે.

Verse 82

त्वां विना क्षणमात्रं मे न निश्वासः प्रवर्तते / ममोच्छ्वसितमेवासि न त्वं याहि महाहवम्

તારા વિના ક્ષણમાત્ર પણ મારો શ્વાસ ચાલતો નથી. તું તો મારા ઉચ્છ્વાસ સમાન છે; મહાયુદ્ધમાં ન જા.

Verse 83

दण्डिनी मन्त्रिणी चैव शक्तयो ऽन्याश्च कोटिशः / संत्येव समरे कर्तुं वत्से त्वं किं प्रमाद्यसि

દંડિની, મંત્રિણી તેમજ અન્ય કરોડો શક્તિઓ સમરમાં કાર્ય કરવા માટે છે જ; વત્સે, તું કેમ પ્રમાદ કરે છે?

Verse 84

इति श्रीललितादेव्या निरुद्धापि कुमारिका / कौमारकौतुकाविष्टा पुनर्युद्धमयाचत

આ રીતે શ્રીલલિતા દેવી દ્વારા રોકાઈ હોવા છતાં તે કુમારિકા, કૌમાર-કૌતુકથી આવિષ્ટ થઈ, ફરી યુદ્ધની વિનંતી કરવા લાગી।

Verse 85

सुदृढं निश्चयं दृष्ट्वा तस्याः श्रीललितांबिका / अनुज्ञां कृतवत्येव गाढमाश्लिष्य बाहुभिः

તેનો અતિ દૃઢ નિશ્ચય જોઈ શ્રીલલિતાંબિકાએ બાહુઓથી તેને ગાઢ આલિંગન કરી, જાણે અનુમતિ આપી દીધી।

Verse 86

स्वकीयकवचादेकमाच्छिद्य कवचं ददौ / स्वायुधेभ्यश्चायुधानि वितीर्यविससर्ज ताम्

પોતાના કવચોમાંથી એક કવચ કાઢી તેને આપ્યું; અને પોતાના આયુધોમાંથી આયુધો પણ આપી તેને વિદાય કરી।

Verse 87

कर्णीरथं महाराज्ञ्या चापदण्डात्समुद्धृतम् / हंसयुग्यशतैर्युक्तमारुरोह कुमारिका

મહારાજ્ઞીએ ધનુષ્યદંડમાંથી ઉદ્ધૃત કરેલો, સૈકડો હંસ-યુગલોથી યુક્ત કર્ણીરથ પર તે કુમારિકા આરુઢ થઈ।

Verse 88

तस्यां रणे प्रवृत्तायां सर्वपर्वस्थदेवताः / बद्धाञ्जलिपुटा नेमुः प्रधृतासिपरंपराः

તે રণে પ્રવૃત્ત થતાં જ, સર્વ પર્વતસ્થ દેવતાઓ અંજલિ બાંધી નમ્યા; અને તલવારોની પરંપરા ધારણ કરીને ઊભા રહ્યા।

Verse 89

ताभिः प्रणम्यमाना सा चक्रराजरथोत्तमात् / अवरुह्य तले सैन्यं वर्तमानमगाहत

તેમના પ્રણામથી અભિવાદિત થઈ તે ચક્રરાજના ઉત્તમ રથ પરથી ઉતરી નીચે હાજર સૈન્યમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 90

तामायान्तीमथो दृष्ट्वा कुमारीं कोपपाटलाम् / मन्त्रिणीदण्डनाथे च सभये वाचमूचतुः

ક્રોધથી લાલ થયેલી આવતી કુમારીને જોઈ મંત્રી અને દંડનાથે સભામાં વચન ઉચ્ચાર્યાં।

Verse 91

किं भर्तृदारिके युद्धे व्यवसायः कृतस्त्वया / अकाण्डे किं महाराज्ञ्या प्रेषितासि रणं प्रति

હે રાજકુમારી! તું યુદ્ધમાં પ્રવેશવાનો નિશ્ચય કેમ કર્યો? અકારણે શું મહારાણીએ તને રણ તરફ મોકલી છે?

Verse 92

तदेतदुचितंनैव वर्तमाने ऽपि सैनिके / त्वं मूर्तं जीवितमसि श्रीदेव्या बालिके यतः

સૈન્ય હાજર હોવા છતાં આ યોગ્ય નથી; હે બાલિકે, કારણ કે તું શ્રીદેવીનું સాక్షાત્ જીવનસ્વરૂપ છે।

Verse 93

निवर्तस्व रणोत्साहात्प्रणामस्ते विधीयते / इति ताभ्यां प्रार्थितापि प्राचलद्दृढनिश्चया

‘રણોત્સાહ છોડીને પાછી વળ; અમે તને પ્રણામ કરીએ છીએ’ એમ બંનેએ વિનંતી કરી, છતાં તે દૃઢ નિશ્ચયથી આગળ ચાલી।

Verse 94

अत्यन्तं विस्मयाविष्टे मन्त्रिणीदण्डनायिके / सहैव तस्या रक्षार्थं चेलतुः पार्श्वयोर्द्वयोः

અત્યંત વિસ્મયમાં લીન મંત્રિણી અને દંડનાયિકા, તેની રક્ષા માટે સાથે જ તેના બંને પાર्श્વે ચાલ્યાં।

Verse 95

अथाग्निवरणद्वारा ताभ्यामनुगता सती / प्रभूतसेनायुक्ताभ्यां निर्जगाम कुमारिका

પછી અગ્નિવરણ-દ્વારથી, તે બંનેના અનુસરણમાં તે સતી કુમારિકા, પ્રચુર સેનાથી યુક્ત થઈ બહાર નીકળી।

Verse 96

सनाथशक्तिसेनानां सर्वासामनुगृह्णती / प्रणामाञ्जलिजालानि कर्णीरथकृतासना

સમર્થ શક્તિ-સેનાઓની સર્વ પર અનુગ્રહ વરસાવતી, રથ પર આસન કરીને, પ્રણામ અને અંજલિના સમૂહો સ્વીકારતી રહી।

Verse 97

भण्डस्य तनयान्दुष्टानभ्यद्रवदरिन्दमा / तस्याः प्रादेशिकं सैन्यं कुमार्या न हि विद्यते

અરિંદમાએ ભંડના દુષ્ટ પુત્રો પર આક્રમણ કર્યું; પરંતુ તે કુમારિકાનું કોઈ અલગ પ્રાદેશિક સૈન્ય નહોતું।

Verse 98

सर्वं हि ललितासैन्यं तत्सैन्यं समजायत / ततः प्रववृते युद्धमत्युद्धतापराक्रमम्

તે સમગ્ર સૈન્ય જ લલિતાનું સૈન્ય બની ગયું; ત્યારબાદ અત્યંત ઉગ્ર પરાક્રમવાળું યુદ્ધ શરૂ થયું।

Verse 99

ववर्ष शरजालानि दैत्येन्द्रेषु कुमारिका / भण्डासुरकुमारैस्तैर्महाराज्ञीकुमारिका / यद्युद्धमतनोत्तत्तु स्पृहणीयं सुरासुरैः

કુમારિકાએ દૈત્યેન્દ્રો પર શરજાળાની વરસાત કરી. ભંડાસુરના કુમારો સાથે મહારાણીની એ કન્યાએ જે યુદ્ધ રચ્યું, તે દેવો અને અસુરો બંનેને પણ સ્પૃહણિય લાગ્યું.

Verse 100

अत्यन्तविस्मिता दैत्यकुमारा नववर्षिणीम् / कर्मीरथस्थामालोक्य किरन्तींशरमण्डलम्

દૈત્યકુમારો અત્યંત વિસ્મિત થયા. રથ પર સ્થિત નવ વર્ષની એ બાળિકાને જોઈ—જે શરમંડળ વરસાવી રહી હતી—તેઓ અચંબિત રહી ગયા.

Verse 101

क्षणेक्षणे बालिकया क्रियमाणं महारणम् / व्यजिज्ञपन्महाराज्ञ्यै भ्रमन्त्यः परिचारिकाः

ક્ષણક્ષણમાં એ બાળિકાથી થતું મહારણ જોઈ, ઇधर-ઉधर દોડતી પરિચારિકાઓએ મહારાણી પાસે તે વાત નિવેદન કરી.

Verse 102

मन्त्रिणीदण्डनाथे च न तां विजहतू रणे / प्रेक्षकत्व मनुप्राप्ते तृष्णीमेव बभूवतुः

મંત્રિણી અને દંડનાથ પણ રણમાં તેને છોડીને ગયા નહીં. જ્યારે તેઓ માત્ર પ્રેક્ષકત્વે પહોંચ્યા, ત્યારે બંને મૌન થઈ ગયા.

Verse 103

सर्वेषां दैत्यपुत्राणामेकरूपा कुमारिका / प्रत्येकभिन्ना ददृशे बिंबमालेव भास्वतः

બધા દૈત્યપુત્રો માટે કુમારિકા એકરૂપ હતી, છતાં દરેકને તે ભિન્ન ભિન્ન દેખાઈ—જેમ તેજસ્વી સૂર્યના પ્રતિબિંબો અનેક જલબિંબોમાં જુદા જુદા દેખાય।

Verse 104

सायकैरग्निचूडालैस्तेषां मर्माणि भिन्दती / रक्तोत्पलमिव क्रोधसंरक्तं बिभ्रती मुखम्

અગ્નિશિખા સમાન બાણોથી તે તેમના મર્મસ્થાનો ભેદતી હતી; અને ક્રોધથી રક્તિમ થયેલું તેનું મુખ રક્તકમળ સમું તેજસ્વી જણાતું હતું.

Verse 105

आश्चर्यं ब्रुवतो व्योम्नि पश्यतां त्रिदिवौकसाम् / साधुवादैर्बहुविधैर्मत्रिणीदण्डनाथयोः

આકાશમાં ત્રિદિવવાસી દેવો આશ્ચર્યથી બોલી ઊઠ્યા; અને મંત્રિણી તથા દંડનાથ—બન્નેની અનેક રીતે ‘સાધુ’ વાદથી પ્રશંસા કરવા લાગ્યા.

Verse 106

अर्च्यमाना रणं चक्रे लघुहस्ता कुमारिका / द्वितीयं युद्धदिवसं समस्तमपि सा रणे

પૂજાતી હોવા છતાં તે લઘુહસ્તા કુમારિકાએ રણ રચ્યું; અને બીજા યુદ્ધદિવસે પણ તે આખો સમય રણભૂમિમાં જ અડગ રહી.

Verse 107

प्रकाशयामास बलं ललितादुहिता निजम् / अस्त्रप्रत्यस्त्रमोक्षेण तान्सर्वानपि भिन्दती

લલિતાની પુત્રીએ પોતાનું સ્વબળ પ્રગટ કર્યું; અસ્ત્ર સામે પ્રતિઅસ્ત્ર છોડીને તે સૌને ભેદતી ગઈ.

Verse 108

नारायणास्त्रमोक्षेण महराज्ञीकुमारिका / द्विशत्यक्षौहिणीसैन्यं भस्मसादकरोत्क्षणात्

મહારાજ્ઞીની કુમારિકાએ નારાયણાસ્ત્રનો મોચન કરીને, બે સો અક્ષૌહિણી સેનાને ક્ષણમાં ભસ્મસાત કરી દીધી.

Verse 109

अक्षौहिणीनां क्षयतः क्षणात्कोपमुपागताः / आकृष्टगुरुधन्वानस्ते ऽपतन्नेकहेलया

અક્ષૌહિણી સેનાનો ક્ષય થતાં જ તેઓ ક્ષણમાં ક્રોધે ભરાયા. ભારે ધનુષ ખેંચી તેઓ એક જ ઝાટકે તૂટી પડ્યા.

Verse 110

ततः कलकले जाते शक्तीनां च दिवौकसाम् / युगपत्त्रिंशतो बाणानसृजत्सा कुमारिका

પછી શસ્ત્રો અને દેવગણોના ઘોર કલકલ થતાં જ તે કુમારિકાએ એકસાથે ત્રીસ બાણ છોડ્યાં.

Verse 111

हस्तलाघवमाश्रित्य मुक्तैश्चन्द्रार्धसायकैः / त्रिंशता त्रिंशतो भण्डपुत्राणा साहतं शिरः

હાથની ચપળતા વડે છોડેલા અર્ધચંદ્રાકાર બાણોથી તેણે ભંડના પુત્રોના ત્રીસ-ત્રીસ મસ્તક કાપી નાખ્યાં.

Verse 112

इति भण्डस्य पुत्रेषु प्राप्तेषु यमसादनम् / अत्यन्तविस्मयाविष्टा वबृषुः पुष्पमभ्रगाः

આ રીતે ભંડના પુત્રો યમસદનને પામતાં જ, અત્યંત આશ્ચર્યમાં આકાશવાસી દેવોએ પુષ્પવર્ષા કરી.

Verse 113

सा च पुत्री महाराज्ञ्याः विध्वस्तासुरमैनिका / मन्त्रिणीदण्डनाथाभ्यामालिङ्ग्यत भृशं मुदा

અસુરસેનાને ધ્વસ્ત કરનાર મહારાણીની તે પુત્રીને મંત્રીણી અને દંડનાથ—બન્નેએ અત્યંત આનંદથી આલિંગન આપ્યું.

Verse 114

तस्याः पराक्रमोन्मेषैर्नृत्यन्त्योजयदायिभिः / शक्तयस्तुमुलं चक्रुः साधुवादैर्जगत्त्रयम्

તેણીના પરાક્રમના ઉન્મેષથી, ઓજ આપનારી શક્તિઓ નૃત્ય કરવા લાગી; અને ‘સાધુ’ના જયઘોષોથી ત્રિલોકને ગુંજાવી દીધું।

Verse 115

सर्वाश्च शक्तिसेनान्यो दण्डनाथापुरःसराः / तदाश्चर्यं महाराज्ञ्यै निवेदयितुमुद्गताः

બધા શક્તિ-સેનાપતિઓ, દંડનાથને આગળ રાખીને, તે આશ્ચર્ય મહારાણી દેવીએ સમક્ષ નિવેદન કરવા નીકળ્યા।

Verse 116

ताभिर्निवेद्यमानानि सा देवी ललितांबिका / पुत्रीभुजावदानानि श्रुत्वा प्रीतिं समाययौ

તેમણે નિવેદિત કરેલા પુત્રીભુજાના પરાક્રમના વર્ણન સાંભળી દેવી લલિતાંબિકા અત્યંત પ્રસન્ન થઈ।

Verse 117

समस्तमपि तच्चक्रं शक्तीनां तत्पराक्रमैः / अदृष्टपूर्वैर्देवेषु विस्मयस्य वशं गतम्

શક્તિઓના એવા અપૂર્વ પરાક્રમોથી—જે દેવોમાં પણ અગાઉ ન જોયા—તે સમગ્ર ચક્ર આશ્ચર્યના વશમાં થઈ ગયું।