Anuvaka 12
દેહમાં રહેલી પ્રાણશક્તિનું રક્ષણ કરવા માટે દુર્ભાગ્ય/અપશકુનને શુદ્ધ કરીને દૂર કરવું, શત્રુત્વકારી બળોને પરત હાંકી કાઢવા, અને આરોગ્ય તથા રક્ષાત્મક શક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરવી—આ મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: ગૃહમાં જનક જીવનશક્તિ/સંતતિબળનું પૌષ્ટિક પુનર્દિશાનિર્દેશન અને નિયંત્રણ; દ્યાવાપૃથિવી અને સાત જળો દ્વારા પાપનાશન શુદ્ધિકરણ; અભિચાર—ઓળખાયેલા શત્રુને નિષ્ક્રિય કરીને અપમાનિત કરવો; તેજસ/વર્ચસનું સંચાલન—શત્રુઓ પાસેથી તેને ઝૂંટી લઈને સ્વ માટે મજબૂત કરવું; પાપી લક્ષ્મી (દુષ્ટ દુર્ભાગ્ય) અને જન્મસંલગ્ન દોષ/કલ્મષને બહાર કાઢવું.
Suktas in Anuvaka 12
Sukta 111
આ એકમંત્ર સૂક્ત ઇન્દ્રના સોમધારક ઉદર સાથે એકરૂપ ગણાતી અંતર્વ્યાપ્ત જીવનશક્તિ—આત્માનું આવાહન કરીને જનનશક્તિને યોગ્ય ગૃહસ્થ સ્થાનમાં જ વાળે છે. તેનો પ્રભાવ પૌષ્ટિક અને સ્ત્રીકર્માણી છે: “અહીં” જ વૈધ સંતાનની સ્થાપના, એકાગ્રતા અને સ્થિરતા કરવી; અને “અન્યત્ર” રહેલી પ્રજનનક્ષમતા અથવા આસક્તિઓને ત્યાં જ રહેવા દેવી, જેથી પ્રજનનસાર વિખેરાઈ ન જાય.
Sukta 112
આ સંક્ષિપ્ત પાપનાશન સૂક્તમાં દ્યાવાપૃથિવી (આકાશ–પૃથ્વી) સાથે સાત આપઃ (સાત જળધારાઓ)ને તેજસ્વી શુદ્ધિકારક તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે; તેઓ અંહસ્ (પાપ/સંકોચ)થી ઊભા થયેલા બંધનો ઢીલા કરી શકે છે એમ કહે છે. શપથભંગનું પાપ, વરુણની દંડાત્મક અપરાધ-ગ્લાનિ, યમનો બાંધનાર પાશ, તેમજ દેવકૃત દરેક અપરાધમાંથી મુક્તિ માટે વિશેષ પ્રાર્થના કરે છે; શુદ્ધિને જળપ્રક્ષાલન (આપઃ) અને પાશ-પ્રતિક દ્વારા બંધમોચન—બન્ને રૂપે રજૂ કરે છે.
Sukta 113
AV 7.113 એક સંક્ષિપ્ત અભિચારિક સૂક્ત છે. તેમાં તૃષ્ટિકાને વ્યક્તિરૂપ કાપક/અશક્ત બનાવતી શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરીને, ઓળખાયેલા શત્રુને “છેદી” તેને અપકીર્તિ અને લાચાર અવસ્થામાં ધકેલવા વિનંતી કરવામાં આવે છે. બે મંત્રોમાં ધાર-રૂપક (છિન્ધિ—“કાપ!”) અને વિષ-રૂપક (વિષ)નું સંયોજન છે, જેથી શત્રુ એકસાથે ઘાયલ થાય, વિષગ્રસ્ત થાય, પરાજિત થઈ હાંકી કાઢાય અને વશ બને.
Sukta 114
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રનું સૂક્ત શત્રુનું વર્ચસ્/તેજ હરણ કરવાની આક્રમક ‘તેજો-હરણ’ ક્રિયા સાથે રોગ, દમનકારી પીછો અને વૈરી વાણીનું અપોત્રોપાયક (અપશકુન-નિવારક) નિષ્કાસન જોડે છે. લક્ષ્યના મુખ્ય સ્થાનો—ખભા, હૃદય, ચહેરો—માંથી તેજને વાક્ચાતુર્યથી ‘ઉઠાવી’ લેવાની ક્રિયા કરીને, પ્રાપ્ત લાભને સીલ કરવા માટે ઉપદ્રવોને દૂર હાંકે છે; દુષ્ટ બળોને પ્રહાર કરનાર તરીકે અગ્નિ અને સોમનું આહ્વાન થાય છે.
Sukta 115
આ ટૂંકું આથર્વણિક સૂક્ત “પાપી લક્ષ્મી”—જન્મથી જ વ્યક્તિને ચોંટેલી, દેખાતી/અનુભવમાં જણાતી દાગરૂપ દુર્ભાગ્ય—ને ઓળખવા, અલગ પાડવા અને હાંકી કાઢવા માટેનું અપોત્રોપૈક મંત્રકર્મ છે. તે અમંગળ અંશને સીમાવર્તી કચરા-ઓસાડ વિસ્તારમાં ધકેલી દે છે; અને વધુ તીક્ષ્ણ અભિચાર ક્રિયામાં એ જ દુર્ભાગ્યને શત્રુભાવ ધરાવતા પ્રતિસ્પર્ધી પર જકડી બાંધે છે. સાથે સાથે અગ્નિ જાતવેદસ દ્વારા “પુણ્યાઃ લક્ષ્મીઃ” (શુભ લક્ષ્મીઓ)ને સ્થિર અને દૃઢ કરે છે.
Sukta 116
આ સંક્ષિપ્ત ભૈષજ્ય સૂક્ત જ્વર (તાવ) ને વ્યક્તિમય શક્તિ તરીકે સંબોધે છે અને તેની શાંતિની પ્રાર્થના કરે છે; ખાસ કરીને શીત-જ્વર (ઠંડી/કંપારીવાળો તાવ) તથા આવતાં-જતાં/અંતરાલવાળા તાવના રૂપો પર ધ્યાન આપે છે. ‘નમો’ દ્વારા આદરપૂર્વક શમન સાથે, અથર્વણિક પરંપરાની પરંપરાગત હાંકી કાઢવાની/સ્થાનાંતરણની રીત જોડાય છે: પુનરાવર્તિત તાવને દૂર જવા અને દર્દીને છોડીને વિકલ્પ આશ્રય—દેડકો—પર જઈ વસવા આદેશ આપવામાં આવે છે. તેથી સૂક્તની શક્તિ દ્વિગુણી બને છે: તાવના નામોને માન આપી તેને શાંત કરવી અને તેની ગતિ દર્દીથી વાળી દૂર મોકલી તેને દૂર કરવો.
Sukta 117
આ એકમાત્ર ઋચાવાળું રક્ષોઘ્ન સૂક્ત ઝડપી યુદ્ધરક્ષક ઇન્દ્રને આહ્વાન કરે છે. તે બંધનો તોડી શત્રુના બાંધનારાઓ (પાશિનઃ)ને નિષ્ક્રિય કરે એવી પ્રાર્થના છે. ઇન્દ્રને અવરોધો “પાર કરીને આગળ વધો” અને શત્રુઓ પર પ્રહાર કરો એમ પ્રેરિત કરીને, આ મંત્ર શત્રુ અવરોધ, બાંધણી-માયાજાળ, અને ઘાત (અંબુષ) સામે સંક્ષિપ્ત પ્રતિઉપાયરૂપે કાર્ય કરે છે; સુરક્ષિત આગેકૂચ અને વિજય અપાવે છે.
Sukta 118
આ એક-મંત્ર રક્ષા સૂક્ત વિધિરૂપ “વર્મધારણમ્” (કવચ/શસ્ત્રધારણ) કરે છે; નાજુક મર્માણિ (પ્રાણસ્થાનો/વાઇટલ પોઇન્ટ્સ) પર રક્ષાશક્તિનું આવરણ ચઢાવે છે. સોમને પ્રાર્થીએ છે કે પ્રાપ્તકર્તાને અમૃતમય (મૃત્યુથી પર) રક્ષણથી આવરી દે, વરુણને કે આસપાસના અવકાશને વિસ્તારીને સુરક્ષિત અને દૃઢ કરે, અને વિશ્વે દેવાઃ પ્રાપ્તકર્તાના વિજયમાં સાથ આપી તેમાં આનંદ માણે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.