Adhyaya 214
मन्त्रमाहात्म्यकथनम् (Account of the Greatness of Mantras)
ભૂમિદાનના વિષય પછી ભગવાન અગ્નિ દાનના બાહ્ય પુણ્યને આંતરિક સાધના—મંત્ર અને પ્રાણ—માં પુનઃસ્થાપિત કરે છે. નાભિની નીચે કંદમાંથી ઉત્પન્ન નાડીચક્રનું વર્ણન કરીને ૭૨,૦૦૦ નાડીઓ અને ઇડા, પિંગલા, સુષુમ્ના વગેરે દસ મુખ્ય નાડીઓ ગણાવે છે. દસ વાયુ—પાંચ મુખ્ય (પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન, વ્યાન) અને પાંચ ઉપવાયુ (નાગ, કૂર્મ, કૃકર, દેવદત્ત, ધનંજય)—ના દેહકાર્યો તથા પ્રાણ–અપાનની દિવસ-રાતની ધ્રુવતા સમજાવવામાં આવે છે. સંક્રાંતિ, વિષુવ, અયન, અધિમાસ, ઋણ, ઊનરાત્ર, ધન વગેરે કાલચિહ્નોને દેહલક્ષણો અને શ્વાસસંકેતો સાથે જોડીને શ્વાસ દ્વારા વિશ્વકાળ વાંચવાની વ્યાખ્યા સૂચવે છે. પૂરક, કુંભક અને ઊર્ધ્વરેચન ક્રમથી પ્રાણાયામ, પછી અજપા-જપ (ગાયત્રીનો સ્વાભાવિક જપ) અને હંસ સાધના ઉપદેશાય છે. હૃદયપ્રદેશમાં કુંડલિની, અમૃતધ્યાન અને દેહમાં દેવતાસ્થાન—હૃદયમાં બ્રહ્મા, કંઠમાં વિષ્ણુ, તાલુમાં રુદ્ર, લલાટમાં મહેશ્વર—એવું સૂક્ષ્મદેહ તત્ત્વ આવે છે. અંતે મંત્રને ‘પ્રાસાદ’ સમી રચના માની હ્રસ્વ-દીર્ઘ-પ્લુત માત્રા, ફટ્ દ્વારા મારણપ્રયોગ, હૃદયમંત્રથી આકર્ષણ, જપ-હોમ ગણતરી, ત્રિશૂન્ય સિદ્ધાંત અને ઓં, ગાયત્રી તથા રુદ્રવિદ્યા પર પ્રભુત્વ ધરાવતા આચાર્ય/ગુરુની યોગ્યતા દર્શાવે છે।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A structured subtle-physiology: 72,000 nāḍīs from the kanda below the navel; ten principal nāḍīs (including iḍā, piṅgalā, suṣumṇā); and ten vāyus with precise functional definitions, integrated with prāṇāyāma steps (pūraka–kumbhaka–release).
It internalizes dharma through disciplined breath and mantra: ajapā-japa and haṃsa contemplation purify the practitioner, establish deity-awareness within the body via nyāsa, and present mantra as a ‘prāsāda’ whose correct phonetics and method lead to siddhi and, through tri-śūnya insight, liberation.
Gāyatrī is called Ajapā (spontaneous, unforced repetition), identified as embodying Brahmā, Viṣṇu, and Maheśvara; repeating it is said to end rebirth.
An ācārya must be endowed with the thirty-eight kalās; a true guru is described as one who knows Oṁkāra, Gāyatrī, and the Rudra-deities and their principles.