Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
El rasa principal del Ayodhyā Kāṇḍa es la compasión, pero esa compasión no es “abatimiento” (viṣāda): es compasión iluminada por el fulgor del dharma. Cuando la unción real se acerca, por la “voluntad contraria del destino” (viparīta vidhi) se decreta el exilio al bosque; así quedan frente a frente la naturaleza humana (ira, terquedad, miedo, codicia) y la naturaleza divina (perdón, verdad, renuncia, refugio). En este tramo, contra la obstinación de Kaikeyī se alza la palabra prudente de las amigas; luego el llanto del pueblo y el corazón materno de Kauśalyā: en estos tres círculos tiembla la “mente colectiva” de Ayodhyā. El hecho de que Rāma “no tenga hambre de reino” señala el vairāgya nirguṇa; mientras que su humildad a los pies de los padres es la dulzura de la bhakti saguṇa. Así, Tulsī enlaza en un mismo peldaño el principio nirguṇa (no-apego) y la līlā saguṇa (amor materno, dolor del mundo), donde la renuncia se vuelve el lenguaje más alto del amor.
In this prakarana
People
Verses
Chaupai 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
Pensando así, abandona la ira de tu corazón, y no te conviertas en un almacén de dolor y deshonra. Entrega sin falta a Bharata el cargo de príncipe heredero; pero ¿qué negocio tiene Rama en el bosque? Rama no tiene hambre del reino; es el más eminente en la rectitud y es indiferente a los placeres de los sentidos. Que Rama abandone el palacio y viva en la casa de su guru. Pide al rey esto como tu segundo deseo. Si no sigues lo que digo, nada caerá en tus manos. Si lo que has hecho ha sido solo una broma, entonces dilo y hazlo saber abiertamente. ¿Es un hijo como Rama apto para el bosque? ¿Qué dirá la gente de ti al enterarse? Levántate pronto y toma aquella medida por la cual este dolor y esta deshonra puedan ser destruidos.
Chhand 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
Busca algún medio para que esta pena y esta deshonra desaparezcan, y protege a tu familia. Haz volver a Rama por la fuerza de su camino al bosque, y no suscites ningún otro asunto. Como el día sin sol, el cuerpo sin vida, y la noche sin luna, así, dice Tulsidas, es Ayodhya sin su Señor. Considera bien esto en tu corazón, oh señora.
Soratha 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
Sus amigas le dieron consejos dulces de escuchar y beneficiosos en su resultado, pero ella no les prestó atención, pues la astuta Kubari ya la había instruido.
Chaupai 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
Ella no respondía, sino que permanecía con una ira insoportable y áspera, mirando a las mujeres como una tigresa hambrienta mira a las ciervas. Considerando su enfermedad incurable, la abandonaron y se fueron, diciendo: «Esta desgraciada es de mente torpe y de mala fortuna. El destino ha arruinado su reino justo cuando estaba a punto de reinar. Ha cometido una acción tal como nadie más cometería.» De este modo los hombres y las mujeres de la ciudad se lamentaban, y llovían millones de maldiciones sobre la malvada. Ardían con una fiebre terrible y daban profundos suspiros: «¿Qué esperanza de vida hay sin Rama?» El pueblo estaba angustiado por el inmenso dolor de la separación inminente, como una multitud de criaturas acuáticas cuando el agua se seca. Mientras los hombres y las mujeres estaban sumidos en la más profunda tristeza, el Señor Rama fue adonde su madre. Su rostro era alegre y su corazón rebosaba de un entusiasmo cuádruple; su preocupación había desaparecido, no fuera que el rey lo retuviera.
Doha 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
La mente de Rama, el héroe de los Raghus, era como un joven elefante, y la realeza era como el poste al que está atado. Al enterarse de su partida al bosque, la consideró su liberación, y la alegría creció enormemente en su corazón.
Chaupai 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
La Joya de la estirpe de Raghu, uniendo ambas manos, inclinó gozoso su cabeza a los pies de su madre. Ella le dio su bendición y lo acercó a su corazón, y agitó joyas y vestidos a su alrededor y los ofreció como ofrenda. Una y otra vez la madre besó su rostro, con los ojos llenos de lágrimas de amor y el cuerpo estremecido de gozo. Lo sostuvo en su regazo y luego lo apretó contra su corazón, y el néctar del amor fluía de sus hermosos pechos. Su amor y su deleite no podían expresarse de ningún modo; era como si un mendigo hubiera alcanzado la posición de Kubera, el dador de riqueza. Contemplando con ternura su hermoso rostro, la madre habló en dulces palabras: "Dime, hijo mío, tu madre está entregada a ti: ¿cuándo llegará el día de la boda, portador de dicha y bendición?" "Tú eres el hermoso límite del mérito, la buena conducta y la felicidad, y el cumplimiento del fruto de nacer, en el cual ella queda plenamente satisfecha."
Doha 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
Todos los hombres y mujeres que lo anhelaban estaban sumamente afligidos de esta manera, como el chataka y su compañera sedientos de la lluvia de la estrella Swati en la estación de otoño.
Chaupai 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
«Hijo, estoy consagrada a ti; ve rápido a bañarte, y come algo dulce, lo que te plazca.» «Luego, hijo mío, ve junto a tu padre. Se ha hecho muy tarde; tu madre está consagrada a ti.» Al oír las palabras de su madre, tan llenas de ternura, que eran como las flores del árbol del paraíso, el árbol del amor, llenas del néctar de la alegría y arraigadas en la prosperidad, la mente de Rama, como una abeja, no se dejó desviar al contemplarlas. Rama, el principal sostén de la rectitud, comprendió el camino de la rectitud, y habló a su madre con palabras muy suaves. «Mi padre me ha dado el reino del bosque, donde de todas maneras tengo una gran tarea que cumplir.» «Madre, dame tu orden con corazón alegre, para que vaya al bosque con gozo y bendición.» «No te asustes por error por amor. Madre, mi alegría reside en tu gracia.»
Doha 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
Habiendo vivido catorce años en el bosque y cumplido la palabra de mi padre, volveré y veré de nuevo tus pies; no dejes que tu mente se entristezca.
Chaupai 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
Las humildes y dulces palabras de Raghubar penetraron en el corazón de su madre como flechas, hiriéndolo con agudeza. Al oír aquellas palabras frescas y suaves, ella se encogió de miedo y se marchitó, como la planta jawasa cuando la lluvia cae sobre ella en el monzón. La aflicción de su corazón no podía expresarse; era como una cierva que ha escuchado el rugido de un león. Sus ojos se llenaron de lágrimas y su cuerpo temblaba por completo, como un pez que ha tragado el cebo envenenado de la primera crecida lluviosa. Reuniendo valor, contempló el rostro de su hijo, y la madre habló con palabras entrecortadas por la emoción. "Querido hijo, tú eres el amado de la vida de tu padre; él se complace cada día al contemplar tu conducta. Había fijado un día auspicioso para entregarte el reino; ¿por qué ofensa te ha ordenado ahora al bosque? Querido hijo, cuéntame toda la razón: ¿quién se ha convertido en fuego para el linaje del Sol?
Doha 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
Al ver el semblante de Rama, el hijo del ministro explicó la causa; al escuchar el asunto, ella permaneció en silencio, y su estado no puede describirse.
Chaupai 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
No podía retenerlo ni podía decirle que se fuera. De ambas maneras un fuego cruel ardía en su corazón. Como si uno se dispusiera a escribir 'luna' y escribiera 'Rahu'. Los caminos del Destino son siempre perversos para todos. El deber y el amor sitiaron juntos su mente, y su situación se volvió como la de una serpiente con una musaraña en la boca. "Si retengo a mi hijo suplicándole, el deber se pierde y mis parientes se vuelven contra mí. Si le digo que vaya al bosque, la pérdida será grande." La reina quedó indefensa en la angustia de esta preocupación. Entonces la sabia mujer reflexionó sobre el deber de una esposa, y sabiendo que Rama y Bharata eran igualmente sus hijos, la madre de Rama, de naturaleza sencilla y amable, reunió gran valor y pronunció estas palabras: "Hijo mío, estoy entregada a ti; has obrado bien. El mandato del padre es la corona de todos los deberes."
Doha 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
Él dijo que te daría el reino, y en cambio te dio el bosque; sin embargo, no siento ni el menor rastro de dolor por eso. Pero sin ti, Bharata, el rey y el pueblo sufrirán una angustia terrible.
Chaupai 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
Si es solo la orden de tu padre, hijo mío, entonces no vayas, sino considera a tu madre superior. Pero si tanto tu padre como tu madre te han dicho que vayas al bosque, entonces para ti el bosque es cien veces igual a Ayodhya. Los dioses del bosque serán tu padre, las diosas del bosque tu madre, y los pájaros y los ciervos servirán a tus pies de loto. Al fin y al cabo es apropiado que un rey habite en el bosque; pero al contemplar tu tierna edad, mi corazón se aflige. Afortunado es el bosque y desafortunada es Ayodhya, si tú, la corona de la dinastía Raghu, la abandonas. Si digo: «Hijo, llévame contigo», podría surgir duda en tu corazón. Hijo mío, tú eres el más querido de todos, la vida de nuestras vidas, la propia vida del alma. Sin embargo, tú dices: «Madre, me voy al bosque», y al escuchar tus palabras me siento y me lamento.
Doha 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
Pensando en esto, no insisto con terquedad, ni exagero un amor falso. Aceptando que soy tu madre, inclinándome ante ti como ofrenda, ten presente nuestro vínculo y no te vayas olvidándome.
Chaupai 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
Que todos los dioses y los ancestros te guarden, mi señor, como los párpados guardan los ojos. El destierro es como el agua, y tus queridos parientes y familiares son como peces en ella. Tú eres un manantial de compasión y soportas el peso de la rectitud. Considerando esto, idea algún medio por el cual puedas volver y encontrarte con todos ellos mientras aún viven. Ve feliz al bosque, yo me ofrezco a ti; aunque dejes a tus servidores, a tus parientes y a toda la ciudad como huérfanos. Hoy se ha agotado el fruto de las buenas acciones de todos, y el destino terrible se ha vuelto adverso. Lamentándose de muchas maneras, ella se aferró a sus pies, considerándose a sí misma la más desdichada de las mujeres. Un ardor terrible e insoportable se extendió por su corazón, y la totalidad de su lamento no puede ser descrita. Rama levantó a su madre y la estrechó contra su pecho, y pronunciando palabras suaves, la consoló de nuevo.
Doha 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
Al escuchar la noticia en ese momento, Sita se levantó angustiada; fue y se inclinó ante los pies de loto de su suegra, uniendo sus manos, y se sentó con la cabeza baja.
Chaupai 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
Su suegra le dio bendiciones con palabras suaves, pero al ver lo muy delicada que era, se angustió. Sita, tesoro de belleza y pura en su amor por su esposo, estaba sentada con el rostro inclinado, pensando. El señor de mi vida desea ir al bosque. ¿Qué persona afortunada será su compañera? ¿Será con cuerpo y vida juntos, o con la vida solamente? Las obras de la Providencia no pueden comprenderse en absoluto. Ella arañaba la tierra con las uñas de sus bellos pies, y sus ajorcas sonaban dulcemente, como el poeta ha descrito. Era como si, vencidas por el amor, suplicaran: Que los pies de Sita nunca nos abandonen. Al verla derramar lágrimas de sus hermosos ojos, la madre de Rama habló. Escucha, hijo: Sita es sumamente delicada, y es querida por su suegra, su suegro y todos los familiares.
Doha 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
Su padre es Janaka, la joya entre los reyes; su suegro es el sol del linaje solar; y su esposo, un tesoro de virtud y belleza, es la luna del lecho de lirios de la estirpe solar.
Chaupai 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
Y yo también he encontrado en Sita una querida nuera, un tesoro de belleza, virtud y dulce carácter. La he hecho la niña de mis ojos y he dejado crecer mi amor por ella; he mantenido mi vida unida a Janaki. Como una enredadera que concede deseos, la he acariciado de muchas maneras, regándola con el agua del afecto y cuidándola. Ahora, cuando está a punto de florecer y dar fruto, el Destino se ha vuelto contra mí; no puedo saber cuál será el resultado. Dejando su cama o su asiento, ha pasado a mi regazo como a una cuna, y Sita nunca ha puesto su pie en la dura tierra. La he protegido como a la hierba de la vida, y nunca le he dicho ni siquiera que recorte la mecha de una lámpara. Esa misma Sita desea ir contigo al bosque. ¿Cuál es tu orden, oh Señor de los Raghus? La chakori, que se deleita bebiendo los rayos de la luna, ¿cómo puede llevarse a girar sus ojos hacia el rostro del sol?
Doha 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
Elefantes, leones, demonios y muchas bestias perversas deambulan por el bosque. Hijo mío, ¿puede una hermosa hierba vivificante verse bien en un jardín de veneno?
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
