Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
En estos versos, el karuṇa-rasa del Ayodhyā Kāṇḍa alcanza su cima; pero dentro de la compasión arde continuamente, como una lámpara, el bhāva estable del “dhairya” (śānta-dhīratā). Entre la aspereza de Kaikeyī (palabra torcida) y la impotencia de Daśaratha, la naturaleza suave de Rāma—“bigt sab dūṣan”, libre de toda falta—se vuelve la piedra de toque de la bhakti: la devoción verdadera es la que ve el cumplimiento de la palabra como forma del amor. Aquí chocan a la vez dharma (obediencia al padre), nīti (dharma del reino) y karuṇā (honor de la madre); el instrumento poético de Tulasī convierte ese choque en “sopāna”, mostrando al sādhaka que la bhakti no es sentimentalismo, sino amor asentado en maryādā. El cuadro colectivo de censura y duelo del mundo (tristeza extendida por la ciudad, reprobación de Kaikeyī) añade la resonancia del dharma social, y así la arquitectura del kāṇḍa—de “casa” a “bosque”, de apego a vairāgya—se vuelve un viaje interior.
Verses
Chaupai 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
Sus labios se secaban y todo su cuerpo ardía, como una miserable serpiente que ha perdido la joya de su cabeza. Vio junto a él a Kaikeyi, llena de ira, como si fuera la muerte misma, contando los momentos. La naturaleza de Rama era compasiva y dulce; nunca antes había visto el dolor, ni siquiera había oído hablar de él. Sin embargo, se serenó, consideró la ocasión, y preguntó a su madrastra con dulces palabras. Madre, dime la causa del dolor de mi padre, para que yo haga lo posible por remediarlo. Escucha, Rama, esta es toda la causa: el rey te tiene gran amor. Él me dijo que me concedería dos dones, y yo pedí lo que me agradaba. Al oír eso, la preocupación entró en el corazón del rey; no puede abandonar su vacilación por ti.
Doha 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
De un lado está el amor del rey por su hijo, del otro su palabra dada; el rey ha caído en una situación angustiosa. Si puedes, toma su mandato sobre tu cabeza y pon fin a su amarga angustia.
Chaupai 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
Sentada sin ninguna vacilación, Kaikeyi pronunció palabras duras, y al oírlas, la dureza misma se angustió sobremanera. Su lengua era el arco y sus palabras eran muchas flechas, y el rey, tierno como era, parecía el blanco al que apuntaban. Como si la crueldad misma hubiera tomado un cuerpo y aprendiera el arte del arco, convirtiéndose en un excelente y valiente arquero. Habiendo contado todo el asunto a Rama, se sentó como si la insensibilidad hubiera asumido un cuerpo. Rama, el sol de la estirpe solar, tesoro natural de gozo, sonrió en su corazón. Habló palabras libres de todo defecto, suaves y encantadoras, como si fueran los adornos de la propia Palabra. Escucha, madre: aquel hijo es verdaderamente afortunado que se dedica a la palabra de su padre y de su madre. Un hijo que procura complacer a su madre y a su padre, madre, es difícil de hallar en todo el mundo.
Doha 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
El encuentro de los sabios en el bosque es especial, y de todas maneras es para mi bien. En ese asunto, el mandato de mi padre es lo primero, y además tu madre lo aprueba.
Chaupai 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
Bharata, querido para mí como mi propia vida, recibirá el reino. Hoy la Providencia me es favorable en todo sentido. Si no voy al bosque por un propósito como este, contadme primero en la asamblea de los necios. Quienes abandonan el árbol de los deseos y sirven a la planta de ricino, quienes desechan el néctar y piden veneno, incluso ellos no dejan escapar una oportunidad así. Considera esto en tu corazón, madre. Madre, un dolor me aflige especialmente: veo al rey completamente abatido. Por un asunto tan pequeño, mi padre siente un dolor tan grande. No puedo creerlo, madre. El rey es constante, un océano insondable de virtudes; debo haber cometido alguna gran ofensa. Por eso el rey no me dice nada. Te conjuro por mi juramento: dime la verdad, madre.
Doha 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
Las palabras de Rama, el mejor de los Raghus, eran naturales y sencillas, pero la reina de mente perversa las tomó por retorcidas. Así la sanguijuela se mueve en trayectoria sinuosa por el agua, aunque el agua sea la misma en todas partes.
Chaupai 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
La reina se alegró al ver la disposición de Rama, y habló mostrando un afecto falso. «Lo juro por ti y por la venida de Bharata, no conozco ninguna otra causa.» «Hijo mío, no eres merecedor de ninguna falta; das felicidad a tu madre, a tu padre y a tu hermano.» «Rama, todo lo que dices es verdad; estás devoted a la palabra de tu padre y tu madre.» «Te ruego que persuadas a tu padre y le digas aquello por lo cual no caiga desgracia sobre él en la cuarta etapa de su vida.» «No es apropiado que él te falte al respeto, él a quien las buenas acciones le han dado un hijo como tú.» ¿Cómo podrían sonar agradables las palabras de una boca malvada? Como Gayá y los demás lugares sagrados en Magadha. Pero todas las palabras de su madre agradaron a Rama, como las aguas que fluyen hacia el Ganges se vuelven puras y hermosas.
Doha 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
El rey salió de su desmayo al recordar a Rama y se volvió de lado. El ministro anunció la llegada de Rama y presentó su humilde súplica, como el momento lo requería.
Chaupai 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
Cuando el rey oyó que Rama había llegado, cobró ánimo y abrió los ojos. El ministro sostuvo al rey y lo sentó, y el rey vio a Rama postrado a sus pies. Vencido por el amor, llevó a Rama a su corazón con angustia, como una serpiente que ha recuperado su joya perdida. El rey permaneció mirando a Rama, y un torrente de lágrimas fluyó de sus ojos. Impotente en su dolor, no pudo decir nada, y apretó a Rama contra su corazón una y otra vez. En su corazón el rey oró a Brahma, para que Raghunatha no fuera al bosque. Recordando a Mahesha, suplicó: «Sadashiva, escucha mi plegaria.» «Tú te complaces pronto y eres generoso, dando sin mirar el mérito. Sabiendo que soy un humilde suplicante, aleja mi aflicción.»
Doha 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
Tú eres el inspirador en los corazones de todos; da a Rama tal entendimiento que, abandonando mi palabra, permanezca en casa, dejando de lado su naturaleza gentil y su afecto.
Chaupai 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
Que haya deshonra en el mundo y perezca mi buen nombre; que caiga en el infierno antes que ir a la ciudad de los dioses. Hazme soportar todo dolor insoportable, pero que Rama no se aparte de mi vista. Así meditaba el rey en su corazón y no hablaba; su mente temblaba como una hoja del árbol peepal. Percibiendo que su padre estaba dominado por el amor, y teniendo presente a su madre, el Señor de los Raghus habló una vez más. Pronunció palabras humildes, reflexivamente, acordes al lugar, al tiempo y a la ocasión. Padre, voy a decir algo y tomaré la libertad de ser atrevido; perdona lo que sea impropio, sabiendo que soy solo un niño. Has sufrido pesar por un asunto muy pequeño; nadie me lo comunicó al principio. Al ver a mi señor, pregunté a mi madre; y al oír todo el relato, mi cuerpo se serenó.
Doha 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
«Padre, en este momento auspicioso, deja de lado la ansiedad nacida del amor, y dame tu orden con un corazón alegre.» Al decir esto, el cuerpo del Señor se estremeció de gozo.
Chaupai 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
Bendecido en la faz de la tierra es el nacimiento de aquel cuyo padre se regocija al escuchar sus hazañas. Los cuatro frutos de la vida están en la palma de su mano, para quien el padre y la madre son tan queridos como su propia vida. Cumpliendo tu mandato, obtendré el fruto de mi nacimiento, y regresaré muy pronto, si es tu voluntad. Iré a pedir permiso a mi madre, y luego volveré a postrarme a tus pies y partiré hacia el bosque. Habiendo dicho esto, Rama partió entonces, mientras el rey, vencido por el dolor, no dio respuesta alguna. La noticia punzante se extendió por toda la ciudad, como si un escorpión hubiera trepado y picado, y su veneno hubiera tocado todo el cuerpo. Todos los hombres y mujeres quedaron consternados al oírla, como las enredaderas y los árboles al ver un incendio forestal. Quienquiera que la oyera, dondequiera que estuviera, se golpeaba la cabeza; el dolor era inmenso y nadie podía conservar la compostura.
Doha 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
Sus bocas se secaron y sus ojos derramaron lágrimas; su pesar no podía contenerse en sus corazones. Parecía como si el ejército del sentimiento de compasión hubiera descendido sobre Ayodhya, haciendo resonar sus tambores.
Chaupai 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
Justo cuando todo se reunía en plenitud, el destino echó a perder el asunto; y aquí y allá la gente comenzó a lanzar insultos sobre Kaikeyi. "¿Qué entró en la mente de esta mujer pecadora, que ha techado una casa y luego le ha prendido fuego?" "Con su propia mano se arranca los ojos y aún desea ver; arroja el néctar y anhela saborear el veneno." "Perversa, de corazón duro, de mente malvada y desdichada, se ha convertido en fuego en el bosque de bambú de la estirpe de Raghu." "Sentada en una rama, ha cortado el mismo árbol; en medio de la felicidad ha tramado un plan de dolor." "Rama siempre le fue tan querido como su propia vida; ¿por qué razón ha fijado su mente en tal perversidad?" "Los poetas dicen la verdad: la naturaleza de la mujer es en todo sentido insondable, profunda y oculta." "Uno podría acaso atrapar su propio reflejo, pero, hermano, los caminos de una mujer no pueden conocerse."
Doha 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
¿Qué fuego no puede quemar, qué el océano no puede tragar, qué una mujer débil no puede lograr cuando se vuelve fuerte, qué en este mundo no es consumido por el Tiempo?
Chaupai 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
¿Qué les hizo oír el Destino, y qué les ha dicho ahora? ¿Qué desea mostrarles, y qué ha mostrado? Algunos dicen: «El rey no ha obrado bien. Concedió la gracia a la mujer de mente perversa sin reflexionar debidamente. Por su obstinación se ha convertido en el receptáculo de toda pena; impotente ante una mujer, parece que su sabiduría y su virtud se han ido.» Otros, que conocían plenamente la medida del deber, y eran prudentes, no imputaron culpa alguna al rey. Se narraban unos a otros, con plena explicación, las historias de Shibi, Dadhichi y Harishchandra. Algunos dicen que Bharata consintió en ello; otros escuchan en actitud indiferente. Algunos, tapándose los oídos con las manos y mordiéndose la lengua, dicen: «Esta conversación es falsa. Vuestro mérito se pierde al decir tal cosa. Rama es tan querido por Bharata como su propia vida.»
Doha 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
Que la luna llueva chispas de fuego, y que el néctar se vuelva como veneno; sin embargo, ni siquiera en un sueño Bharata hará jamás nada en contra de Rama.
Chaupai 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
Algunos culparon a Brahma, el Creador, que les había mostrado el néctar y luego les había dado veneno. La ciudad estaba en tumulto, y todos estaban llenos de ansiedad; un dolor ardiente insoportable llenaba sus corazones, y toda la alegría se había desvanecido. Las esposas de los brahmanes, mujeres ancianas honradas por la familia, que eran sumamente queridas por Kaikeyi, comenzaron a darle consejos, alabando primero su buena naturaleza; pero sus palabras la herían como flechas. «Siempre has dicho, y el mundo entero lo sabe: Bharata no me es tan querido como Rama. Muestra, pues, tu afecto natural hacia Rama. ¿Por qué falta lo envías hoy al bosque? Nunca sentiste celos hacia una coesposa; todo el país conoce tu amor y confianza hacia ellas.»
Doha 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
¿Abandonará Sita a su amado, o permanecerá Lakshmana en casa? ¿Disfrutará Bharata del reino, o vivirá el rey sin Rama?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
