Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ভগৱান অগ্নিয়ে ধনুৰ্বেদৰ আৰম্ভণি কৰি যুদ্ধবিদ্যাক ‘চতুষ্পাদ’ বুলি সংজ্ঞা দিয়ে—ৰথ, গজ, অশ্ব আৰু পদাতিক—আৰু বৈদিক শিক্ষাপদ্ধতি অনুসাৰে অস্ত্ৰ-ব্যৱহাৰ ‘পঞ্চবিধ’ বুলি কয়: প্ৰক্ষেপ্য (ছাড়ি মৰা), পাণিমুক্ত (হাতেৰে নিক্ষেপ), যন্ত্ৰমুক্ত (যন্ত্ৰেৰে ছাড়া), অমুক্ত (ছাড়ি নথকা শস্ত্ৰ), আৰু নিৰস্ত্ৰ বাহুযুদ্ধ। তাৰ পিছত শস্ত্ৰ–অস্ত্ৰৰ ভেদ আৰু সৰল বনাম মায়া/ছল পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰি যন্ত্ৰমুক্ত, পাণিমুক্ত আদি উদাহৰণ উল্লেখ কৰে। তাৰপৰা কবচাদি ৰক্ষাসজ্জা, ধনুক-কেন্দ্ৰিত আৰু শূল-কেন্দ্ৰিত ক্ৰমবদ্ধ সংঘৰ্ষ, আৰু শিক্ষাক্ৰম—ব্ৰাহ্মণ গুৰু হৈ ক্ষত্ৰিয়/বৈশ্যক শিকাব; শূদ্ৰও অনুশীলন, প্ৰশিক্ষণ আৰু ৰজাৰ সহায়ক সেৱাৰ দ্বাৰা যোগ্য হ’ব পাৰে—বুলি কোৱা হৈছে। সমপদ, বৈশাখ, মণ্ডল, আলীঢ়, প্ৰত্যালীঢ়, বিকট, সম্পুট আদি ভঙ্গী-মাপ আৰু ধনুৰ্বিদ্যাৰ প্ৰক্ৰিয়া—নমস্কাৰ, জ্যা বাঁধাৰ অৱকাশ, নাভি/কটি স্থাপন, চকু–কাণ ৰেখাৰে লক্ষ্য, আঙুলিৰ ধৰণ, টানি-ছাড়া, অনুসৰণ আৰু দক্ষতা-মূল্যায়ন—বিস্তাৰে আছে। বাণ-ধনুকৰ মান নিৰ্দিষ্ট কৰি অশ্ব, ৰথ আৰু গজযুদ্ধতো একে নীতি প্ৰসাৰিত কৰি যুদ্ধকলাক ধৰ্মনিয়ন্ত্রিত শাস্ত্ৰশিক্ষা হিচাপে প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.